İmâm-ı Rabbânî Ahmed-i Fârûkî es-Serhendî Hazretleri tarafından Nakib Seyyid Şeyh Ferid-i Buhârî’ye yazılan 43. Mektup, tasavvufun en temel ve tartışmalı konularından olan "Tevhid" meselesini ele almaktadır. Metnin sistematik özeti şöyledir:
1. Tevhidin Tanımı ve İki Ana Türü
Mektupta tevhid, sâlikin (manevi yolcu) manevi yolculuğunda karşılaştığı haller bakımından ikiye ayrılır:
Tevhid-i Şühudî (Görmekle İlgili Tevhid): Eşyayı/varlığı "bir" olarak görmektir. Sâlik, Allah'ın nurunun ve tecellisinin galebesiyle O'ndan başka bir şeyi müşahede edemez. Bu durum, "her şeyi O görmek" değil, "O'ndan başkasını görememek" halidir.
Tevhid-i Vücudî (Varlıkla İlgili Tevhid): Varlığı "bir" bilmektir. Allah'tan başka hiçbir varlığın gerçekte var olmadığını, eşyanın ancak O'nun isim ve sıfatlarının aynadaki yansımaları olduğunu kabul etmektir. "Lâ mevcûde illâllah" (Allah'tan başka varlık yoktur) anlayışıdır.
2. İlmü'l-Yakîn, Aynü'l-Yakîn ve Hakkal-Yakîn Farkı
Mektupta bu tevhid türleri marifet (bilgi) mertebeleriyle ilişkilendirilir:
Tevhid-i Vücudî, "İlmü'l-yakîn" (bilgi düzeyinde kesinlik) seviyesindedir. Çünkü bu, bir şeyi bilmek ve ona inanmakla ilgilidir.
Tevhid-i Şühudî, "Aynü'l-yakîn" (gözle görmek düzeyinde kesinlik) seviyesindedir. Bu mertebede "Fenâ" (kendi varlığından geçme) hasıl olur. Sâlik, her şeyi kuşatan tek bir nuru müşahede eder.
Hakkal-Yakîn ise sâlikin bu halleri de aşarak, şeriatın bildirdiği hakikatlere tam bir uygunlukla ulaşmasıdır.
3. Güneş ve Yıldızlar Misali
İmâm-ı Rabbânî, bu iki hal arasındaki farkı bir benzetmeyle açıklar:
Güneş çıktığında yıldızlar görünmez olur. Bir kimse güneşe baktığında yıldızları göremez (Tevhid-i Şühudî); ancak o kişi bilir ki yıldızlar aslında gökyüzündedir, sadece güneşin ışığı onları örtmüştür.
Yıldızların tamamen yok olduğunu ve sadece güneşin var olduğunu iddia etmek ise Tevhid-i Vücudî'ye benzer. Müellif, şühudî halin (görememe halinin) manevi yolda zorunlu olduğunu, ancak eşyanın varlığını tamamen inkâr etmenin (vücudî tevhid) zorunlu olmadığını savunur.
4. Şeriat ile Uygunluk ve İstikamet
Mektubun en önemli vurgularından biri, manevi keşiflerin Şeriat (İslam hukuku ve inanç esasları) ile ölçülmesidir:
Şeriata aykırı düşen her türlü keşif ve hal reddedilir.
Şeriatın dışındaki arayışlar "zındıklık" olarak nitelendirilir.
Asıl kemal; keşif ve hallerin sarhoşluğuna kapılmadan, Hz. Peygamber’e (s.a.v) tabi olmakta ve şeriat istikametinde sebat etmektedir.
5. Müellifin Kendi Manevi Tecrübesi
İmâm-ı Rabbânî, kendisinin ve şeyhinin de bir dönem Tevhid-i Vücudî meşrebinde bulunduğunu, ancak Allah'ın inayetiyle bu makamı aştığını belirtir. Bu durumun bir "makam" olduğunu fakat son durak olmadığını; daha üst makamlarda eşyanın varlığının kabul edildiği, ancak her şeyin O'ndan (Allah'tan) olduğunun idrak edildiği "Abdiyet" (kulluk) makamının bulunduğunu ihsas eder.
Sonuç: Mektup, manevi coşkuyla söylenen sözlerin (şathiye) ve vahdet-i vücud gibi yüksek hallerin, şeriatın zahiri hükümlerini ve eşyanın hakikatini ortadan kaldırmadığını; nihai amacın tam bir kulluk ve şeriat üzere istikamet olduğunu vurgular.
