İlâhî Hududa
Saygı ve Sınır Gözetme
-I-
Merhaba,
Sevgi ve saygının bu gök kubbeyi ayakta tutan sütunlar
olduğunu birçok yazımda yazdım. Şimdi de yazıyorum.
Sevgi ve saygı duygularının daha doğrusu bu duyguların
uygulama alanında olmasının kişileri de aileleri de toplumları da ayakta
tutacağını düşünürsek ve bu konuda bilinçlenirsek hayata daha çok katkı
sağlarız.
Bu kez sevgi ve saygıyı daha geniş kapsamlı Hürmet
& Riâyet kavramlarının içinde bulacağız.
Bu tür kavramları yalnız tasavvufçular değil her birey
bilmelidir ki uygulamada daha bilinçli olabilsin.
Doğrudan derlediklerimle yapay zekânın
derlediklerinden seçtiklerimden oluşturduğumuz bu çalışmanın başlıkları bile
ufuk açıcı olacaktır. Böylesi yazıları zaman içinde yavaş yavaş okumalı.
Kolay gelsin.
*
(Dün-Bugün-Yarın…)
Murâkabe (مراقبة) – İlâhî Gözetim Altında Olma
Şuuru
Sözlük anlamı: Gözetim, dikkatle izleme.
Tasavvufî anlamı: Allah’ın her an kendisini gördüğü bilinciyle yaşamak.
Sâlik, sürekli Hakk’ın nazarı altındaymışçasına bir bilinç hâline girer.
📜 “İhsan: Allah’ı görüyormuş gibi kulluk etmendir.”
(Hadis)
🧭 Murâkabe, içsel uyanıklığın ve vecdin derinleştiği
bir duraktır.
Hürmet & Riâyet (حرمة و رعاية) – İlâhî Hududa
Saygı ve Sınır Gözetme
Hürmet: İlâhî olana kalbî saygı.
Riâyet: Zahiren ve bâtınen hudutlara dikkatle riayet etme.
🔍 Hürmet olmadan murâkabe kuru olur; riâyet olmadan
ihlâs zedelenir.
📿 Bu mertebe, dış davranışla iç sadakatin birleştiği
aşamadır.
İhlâs (إخلاص) – Samimiyet, İçtenlik
Sözlük anlamı: Temiz niyet, arılıklık.
Tasavvufî anlamı: Her fiili yalnız Allah rızası için yapmak.
💡 Riyânın (gösterişin) tam zıddıdır.
📖 Kur’ân: “Ancak ihlâs ile kulluk edenler kurtulur.”
(Sâffât, 37/40)
🕊️ İhlâs, yolun ortasında en büyük imtihandır.
*
HÜRMET
(ﺣﺮﻣﺖ) i.
(Ar. ḥurmet)
1. Bir
şeye veya bir kimseye değer vermekten ileri gelen ölçülü davranma hissi,
çekinme ile karışık bir sevginin verdiği dikkat ve îtinâ gösterme duygusu,
saygı.
2. Şer’an
haram olma, menedilmiş olma durumu.
ѻ Hürmet etmek: Saygı
göstermek, saymak:
… Hürmetine – … Hürmeti için: –nin hatırı için, … şerefine, –e olan saygı sebebiyle:
Hürmette kusur etmek: Gereken saygıyı göstermemek.
● Hürmeten (ﺣﺮﻣﺔً) zf.
(ḥurmet’in tenvinli şekli) Saygı göstermek maksadıyle.
HÜRMETKÂR
(ﺣﺮﻣﺘﻜﺎﺭ) sıf.
(Ar. ḥurmet
ve Fars. -kār
ekiyle ḥurmet-kār) Hürmet gösteren, sayan, saygılı
● Hürmetkârâne (ﺣﺮﻣﺘﻜﺎﺭﺍﻧﻪ) zf.
(Fars. -āne
ekiyle) Saygılı bir şekilde.
HÜRMETKÂRLIK
i. Hürmetkâr
olma durumu, saygılı olma.
HÜRMETLİ
sıf.
1. Saygılı
2. mec.
Büyükçe, iri.
● Hürmetlü i.
Osmanlı Devleti’nde piskopos ve metropolitlere
verilen resmî unvan.
HÜRMETSİZ
sıf. Hürmet
göstermeyen.
● Hürmetsizce zf.
Hürmetsiz bir biçimde, saygısızca.
HÜRMETSİZLİK
i. Hürmetsizce
davranış, saygısızlık.
*
RİÂYET
(ﺭﻋﺎﻳﺖ) i.
(Ar. ri‘āyet)
1. Saygı,
sayma, îtibar
2. Uyma,
itâat etme
3. Ağırlama,
ikram, tâzim
4. Gözetme,
saklama, muhâfaza etme
ѻ Riâyet edilmek (olunmak): Riâyet etmek (eylemek)
1. Uymak
2. Saygı
göstermek, saymak
● Riâyeten (ﺭﻋﺎﻳﺔً) zf.
(ri‘āyet’in
tenvinli şekli) Saygı göstererek, hürmet ve îtibar ederek
RİÂYETKÂR
(ﺭﻋﺎﻳﺘﻜﺎﺭ) sıf.
(Ar. ri‘āyet
ve Fars. -kār
ekiyle ri‘āyet-kār) Riâyet eden, saygı gösteren, sayan.
RİÂYETKÂRLIK
i. Riâyetkâr
olma durumu, saygı gösterme, saygı.
RİÂYETSİZ
sıf. Saygısız,
kaba [Eskimiştir].
RİÂYETSİZLİK
i.
1. Uymama,
îtibar etmeme, dinlememe
2. Riâyetsiz
olma durumu, saygısızlık
(https://www.lugatim.com/s/)
*
Hürmet ve Riayet
Minhacül
Fukara » 3. Bâb – 2. Derece: Hürmet ve
Riayet
Meşâyih-i Kiram şöyle buyurmuşlardır:
“Hürmet demek
Hakk’a karşı tazim demektir. Emr-i bi’lma’ruf ve nehy-i ani’l münker demektir.
Rabbinin emrine, itaatle, ibadetle ve tazimle uymaktır. Allah’ı müşahede etme
makamına erildiğinde hürmet ve riayet, kıyamda (ayakta), oturarak ve yatarak ta
yapılabilir. Zira Hak katında köle olan hürmetini muhafaza etmek
mecburiyetindedir.”
Rivayet edilir
ki, Beyâzıd hazretleri bir gece ayakta durmaktan yorgun düştü ve oturdu.
Oturduğunda işgal ettiği yer o kadar küçüktü ki, bu oturuşu ancak melekler
yapardı. Öylesine toparlanarak ve edeple oturdu. Ve oturduktan sonra Hazret,
bir daha ebediyyen Rabbinin huzurunda oturmamaya yemin etti.
Hürmet eken hürmet biçer.
Şeker getiren baklava yer.
Asıl lazım
olan şey, sâlikin rahatlamak istediği anda hürmet etmesidir. “Rahatlamak
hakkım” diyerek yayılmanın ve sereserpe uzanmanın edebe yaraşır bir yanı
yoktur. Allah’ın huzurundayken buna cür’et edilmez.
Ey kardeşim
şunu iyi bil ki, ehlullahın hürmeti üç kısımdır:
Birinci kısım,
ister yorgunluktan dolayı dinlenme anında olsun, isterse başka bir halde olsun,
her anında ve saniyesinde hürmetle davranır. Ve nâmahremden sırr-ı vahdeti
setreder.
İkinci kısım
ise, Allah’a karşı göstermiş olduğu hürmetini açıkça izhar eder. Fakat
tamamıyla ve dört başı mamur bir hürmet kılmaz.
Üçüncü kısım
ise, kemâliyle hürmet kılar ve bunu da açıkça izhâr etmekten çekinmez.
Birinci kısma
misal Cüneyd-i Bağdadî’dir. İkinci kısma misal, Şiblî’dir. Üçüncü misal ise
Mansûr’dur.
(https://www.semazen.net/3-bab-2-derece-hurmet-ve-riayet/)
*
-II-
Hürmet ve Riâyet: İlâhî Hududa Saygı ve Sınır
Gözetme
Nisâb-ı Mevlevî merkezinde tasavvuf, Kur’an, hadis,
kelâm, ahlâk, psikoloji ve felsefe arasında bir okuma
İsmâil Rüsûhî
Ankaravî ’nin Nisâb-ı Mevlevîsi, yalnızca Mevlevî âdâbını sıralayan bir
metin değil; Mesnevî’den seçilmiş beyitler aracılığıyla seyr ü sülûkun iç
mantığını kuran bir “manevî ölçüler kitabı” olarak okunabilir. Eser Farsça ve
manzumdur; Ankaravî’nin daha geniş açıklamalar içeren Minhâcü’l-Fukarâsındaki
konuları daha yoğun biçimde Mesnevî beyitleriyle işler. Üçüncü kısmı “mârifet
ve hakîkat âdâbı”na ayrılmış ve burada , çevrim içi alışveriş, pornografik
içerik, kısa videolar, reklamlar, sürekli haber akışı ve çalışma hayatının
sınırlarının er” fark eder; sonra neyin değerli ve dokunulmaz olduğunu öğrenir;
sonra davranışını buna göre düzenler; nihayet bunu gösterişten arındırarak
ihlâsa taş bâb içinde toplam yüz mertebe ele alınmıştır. YEK Portal+1
Bu yüzlü
yapının içinde Hürmet ve Riâyet (حرمة و رعاية) özellikle dikkat çekici
bir yerde durur: üçüncü kısım, üçüncü bâb, yani “sülûk muameleleri”
içinde; murâkabeden sonra, ihlâstan önce gelir. Bu konumlandırma
tesadüfî görülmemelidir. Ankaravî'nin tasavvufî mimarisinde insan önce
kendisini ilâhî nazar altında görür (murâkabe), sonra bu farkındalığın
pratik sonucu olarak Hakk'ın koyduğu ölçülere hürmet ve riâyet gösterir;
bunun ardından davranışın iç kaynağı olan ihlâs gelir. Dandelon+1
Buradan
hareketle kavramı şöyle formüle etmek mümkündür:
Hürmet,
sınırın ve değerin kutsallığını tanımaktır; riâyet ise tanınan bu sınırı fiilde
korumaktır.
Dolayısıyla
mesele yalnızca “saygılı olmak” değildir. Daha derinde, “Nerede durmalıyım?
Neye yaklaşabilirim? Nerede durmam gerekir? Bir başkasının hakkı nerede başlar,
benim tasarrufum nerede biter? Arzum ile ölçü arasındaki mesafeyi nasıl
korurum?” sorularıyla ilgilidir.
1. Önce Nisâb-ı Mevlevî'deki yerini doğru okumak
Nisâb-ı
Mevlevî'nin üçüncü kısmındaki on bâb, sülûkun başlangıcından tevhîde kadar
yükselen bir iç eğitim haritası meydana getirir. Hürmet ve riâyetin içinde
bulunduğu üçüncü bâbın sıralaması kabaca şöyledir:
- tebettül,
- ibadet,
- hürriyet,
- murâkabe,
- hürmet ve ta‘zîm,
- ihlâs,
- istikamet,
- tevekkül,
- kanaat,
- teslim.
Bu tertip,
kavramın mahiyetini anlamamız açısından son derece değerlidir. Kitap
Takipçileri+1
Özellikle hürriyet
→ murâkabe → hürmet → ihlâs → istikamet zinciri üzerinde durmak gerekir.
Buradaki
hürriyet, “canım ne isterse yaparım” biçimindeki sınırsızlık değildir.
Tasavvufî hürriyet, nefsin ve mâsivânın tahakkümünden kurtulma yönündedir.
Bunun hemen ardından murâkabe gelir: insan davranışının Allah'ın bilgisi ve
huzuru içinde gerçekleştiğini idrak eder. Sonra hürmet ve riâyet ortaya çıkar: Hakk'ın
huzurunda olduğunun farkına varan kişi artık her şeyi yapamayacağını, her sözün
söylenemeyeceğini, her arzunun takip edilemeyeceğini, her ilişkinin sınırsız
olamayacağını bilir.
Bu yüzden
hürmet, hürriyetin karşıtı değil, hürriyetin ahlâkî biçimidir.
Nihayet
hürmetten sonra ihlâsın gelmesi de anlamlıdır: Dış sınırı korumak yetmez; kişi
o sınırı niçin koruduğunu da arındırmalıdır. Aksi halde riâyet, korkudan,
gösterişten, toplumsal baskıdan veya çıkar hesabından kaynaklanabilir.
2. Hürmet ve riâyet iki ayrı fakat birbirini
tamamlayan kavramdır
Arapça ḥ-r-m
köküyle ilişkili hürmet, dokunulmazlık, saygı, kutsallık ve korunması
gereken değer alanını çağrıştırır. “Haram”, “harîm”, “ihrâm” gibi kelimelerle
aynı kök ailesinde bulunması da kavramın sınır ve dokunulmazlık boyutunu
belirginleştirir.
Riâyet ise gözetmek, korumak, dikkat
etmek, gereğini yerine getirmek anlam alanındadır.
Bu durumda:
Hürmet =
“Burası dokunulmaz/değerlidir.”
Riâyet =
“Öyleyse davranışımı buna göre düzenlemeliyim.”
Aradaki fark
önemlidir. Bir insanın Allah'ın emrine “saygı duyduğunu” söylemesi fakat
davranışında o emrin sınırlarını gözetmemesi, tasavvuf açısından eksik bir
durumdur.
Aynı şey insan
ilişkilerinde de geçerlidir:
- Bir insanın onuruna saygı
duyuyorsam, onu küçük düşürmem.
- Mahremiyete saygı
duyuyorsam, izinsiz özel alana girmem.
- Emanete saygı duyuyorsam,
onu kendi malım gibi kullanmam.
- Vakte saygı duyuyorsam,
başkasının zamanını keyfî biçimde tüketmem.
- İlme saygı duyuyorsam,
bilmediğim şeyi biliyormuş gibi sunmam.
- Allah'ın haramlarını
ciddiye alıyorsam, yalnızca haram fiilden değil, ona götüren eşiklerden de
sakınırım.
Dolayısıyla hürmet,
değer bilgisi; riâyet ise değer bilgisinin davranışa dönüşmesidir.
3. Kur'an'da bunun en güçlü karşılığı:
“Hudûdullah”
Kur'an'da
sınır fikri çok belirgindir. Özellikle Bakara 2/187'de oruç hükümleri
anlatıldıktan sonra:
“Bunlar
Allah'ın koyduğu sınırlardır. Bu sınırlara yaklaşmayın.”
buyrulur.
Burada dikkat çekici ifade yalnızca “sınırı aşmayın” değildir;
**“yaklaşmayın”**dır. Diyanet Kuranı+1
Bu, hürmet ve
riâyetin psikolojik inceliğini de açıklar: Sınır bilinci yalnızca son noktada
devreye girmez. Kişi sınırı ihlal ettikten sonra değil, ihlale götürecek
bölgeye yaklaşırken kendisini düzenlemeye başlar.
Aynı ilke İsrâ
17/32'de daha çarpıcı biçimde görülür:
“Zinaya
yaklaşmayın.”
Diyanet'in
Kur'an Yolu tefsiri, burada “zina etmeyin” yerine “zinaya yaklaşmayın”
denilmesinin, fiile götüren tutum ve davranışlardan da uzak durmayı ifade
ettiğini açıklar. Diyanet Kuranı+1
Bunun
tasavvufî açıdan çok önemli bir sonucu vardır:
Ahlâk yalnızca
fiillerin kontrolü değildir; fiillere götüren yakınlıkların yönetimidir.
Bugünün
diliyle:
- yalnızca “bağımlı
olmayacağım” demek değil,
- bağımlılığı besleyen
ortamları, tetikleyicileri ve alışkanlıkları tanımak;
- yalnızca “mahremiyeti
ihlal etmeyeceğim” demek değil,
- mahremiyetin başladığı
yeri fark etmek;
- yalnızca “öfkeyle kötü söz
söylemeyeceğim” demek değil,
- öfkenin yükseldiği eşiği
fark edip konuşmayı durdurmak demektir.
Kur'an'daki
“yaklaşmama” mantığı, tam da böyle bir eşik ahlâkı meydana getirir.
4. Hürmet, önce Allah'ın hakkını tanımaktır
Klasik
tasavvufun önemli öncülerinden Hâris el-Muhâsibî'nin er-Ri‘âye li-hukūkillâh
adlı eseri burada özellikle önemlidir. Eser, Allah'ın hukukuna riâyeti merkeze
alan erken dönem tasavvuf kaynaklarından biridir ve nefsin muhasebesiyle ahlâkî
davranış arasındaki ilişkiyi sistematik biçimde işler. Scribd
Bu
perspektiften bakıldığında riâyet, basitçe “kurala uymak” değildir.
Riâyet, hakkı
hak sahibine vermektir.
Allah'ın hakkı
→ kulluk.
İnsanın hakkı
→ adalet, emanet, mahremiyet ve onur.
Nefsin hakkı →
onu bütünüyle serbest bırakmak değil, onu terbiye etmek.
Bedenin hakkı
→ onu ihmal etmemek.
Ailenin hakkı
→ sevgi ve sorumluluk.
İlmin hakkı →
doğruluk ve ehliyet.
Sözün hakkı →
hakikate uygunluk.
Vaktin hakkı →
israf edilmemesi.
Dolayısıyla
riâyet kavramı, tasavvufun bütün bir “haklar ontolojisi” ile birleşir.
5. Hadislerde “hudut” fikri: koruluk metaforu
Bu noktada
meşhur “helâl bellidir, haram bellidir” hadisi olağanüstü açıklayıcıdır.
Hz. Peygamber, helâl ve haram arasındaki şüpheli alanlardan sakınmayı dinin ve
kişinin haysiyetinin korunmasıyla ilişkilendirir; ardından Allah'ın haramlarını
bir “koruluk” metaforuyla anlatır. Diyanet+1
Koruluk
metaforu, hürmet ve riâyetin psikolojisini neredeyse tek başına anlatır:
Bir koruluğun
içine girmemek için çobanın tam sınır çizgisinde dolaşmaması gerekir.
Yani:
Haramdan uzak
durmak = yalnızca haramı tanımak değil, harama yaklaşma biçimini tanımaktır.
Bu, sûfîlerin
neden “verâ”, “takvâ”, “murâkabe”, “hürmet”, “edeb” gibi kavramları birbirine
bağladıklarını gösterir.
Takvâ
“korunma” ise, hürmet bu korunmanın iç duyarlılığıdır.
Verâ, şüpheli
alanda ihtiyat etmektir.
Murâkabe,
Allah'ın huzurunda olduğunu bilmektir.
Hürmet, bu
bilginin kalpte meydana getirdiği ağırlık ve dikkattir.
Riâyet ise
bunun davranışa dönüşmesidir.
6. Hürmet, korkudan farklıdır
Burada önemli
bir tasavvufî ayrım yapmak gerekir.
Hürmet = korku
değildir.
Korku, “başına
bir şey gelir” düşüncesiyle geri çekilebilir.
Hürmet ise “Bu
şey değerlidir; ona gelişigüzel dokunamam” bilincidir.
Bir insan
yalnızca cezadan korktuğu için yalan söylemiyorsa, ahlâk henüz dış yaptırım
düzeyindedir.
Fakat “hakikat
olduğu için yalan söylememeliyim” diyorsa, içsel bir değer bilinci meydana
gelmiştir.
Tasavvufun
istediği dönüşüm de budur:
Yasak → korku
→ kaçınma
düzeyinden,
değer → hürmet
→ kendiliğinden riâyet
düzeyine
geçmek.
Bu nedenle
Nisâb-ı Mevlevî'de hürmetin murâkabe ile ihlâs arasında bulunması çok
anlamlıdır: Allah'ın huzurunda olduğunun farkında olan kişi, sınırları
yalnızca dışarıdan dayatılmış kurallar olarak görmez.
7. “Allah'ın sınırı” insan özgürlüğünü yok etmez;
özgürlüğü biçimlendirir
Modern insan
açısından en zor soru burada ortaya çıkar:
“Sınır varsa
özgürlük nerede kalır?”
Tasavvufun
cevabı, hürriyeti sınırsız seçenek olarak görmemektir.
Nisâb-ı
Mevlevî'nin sıralamasında hürriyetin ardından murâkabe ve hürmetin gelmesi,
özgürlüğün nefsin her istediğini yapabilmesi anlamına gelmediğini düşündürür.
Kitap Takipçileri
Bu düşünceyi
felsefede farklı bir biçimde Kant'ta da görürüz. Kant'a göre özerklik, bütün
bağlardan kurtulmak değil; aklın kendisini ahlâkî bir yasaya göre
yönetebilmesidir. Ahlâkî yasa, özgürlüğü ortadan kaldıran bir dış zorlamadan
ziyade, özgür iradenin kendisini yönetmesinin ifadesidir. Stanford Felsefe
Ansiklopedisi+1
Burada
tasavvuf ile Kant'ı özdeşleştirmek doğru olmaz; metafizik temelleri çok
farklıdır. Fakat yapısal bir benzerlik vardır:
Gerçek
özgürlük = hiçbir ölçüye sahip olmamak değil, insanı kendi aşağı arzularının
kölesi olmaktan çıkaran bir ölçüye göre yaşayabilmektir.
Tasavvuf bunu
Allah'a kulluk diliyle,
Kant özerk
ahlâk diliyle ifade eder.
8. Hürmet başkasının sınırını da tanımaktır
Hürmetin
yalnızca “Allah'ın sınırlarına saygı” olarak anlaşılması eksik kalır.
Çünkü Allah'ın
koyduğu sınırların önemli bir kısmı başka insanların haklarını korur.
Kur'an:
- canı,
- malı,
- aileyi,
- namusu,
- emaneti,
- sözleşmeyi,
- adaleti
koruyan
sınırlar getirir.
Örneğin İsrâ
17/33'te insan hayatının dokunulmazlığı, 17/34'te yetimin malına yaklaşmama,
17/35'te ölçü ve tartıda adalet gibi peş peşe gelen ilkeler görülür. Kuran
Burada çok
önemli bir sonuç ortaya çıkar:
İlâhî hudut,
insanın önüne sadece “yapma” levhaları dikmez; başkasının varlığına ne kadar
yaklaşabileceğini de öğretir.
Bu nedenle
günümüzün “kişisel sınır” kavramı ile tasavvufî hürmet arasında anlamlı bir
temas kurulabilir.
Fakat ikisini
özdeşleştirmemek gerekir.
Modern
psikolojide kişisel sınır çoğunlukla bireyin psikolojik ve ilişkisel alanını
ifade eder.
Tasavvufî
hürmet ise daha geniştir:
Benim sınırım
+ başkasının hakkı + Allah'ın emri + varlığın ahlâkî düzeni.
9. Modern psikoloji açısından: hürmet bir
“öz-düzenleme” biçimidir
Çağdaş
psikolojide öz-düzenleme (self-regulation), kişinin dürtülerini,
duygularını ve davranışlarını daha uzun vadeli amaçları doğrultusunda
yönetebilmesiyle ilişkilidir.
Güncel
araştırmalar, öz-denetim ile duygusal iyi oluş arasında pozitif ilişkiler
bulunduğunu; duygu düzenleme biçimlerinin de iyi oluşla ilişkili olduğunu
göstermektedir. Örneğin günlük yaşam verileri üzerine bir çalışmada öz-denetim
ile duygusal iyi oluş arasında pozitif ilişki bulunmuştur. Wiley Online Library
2025 tarihli
kültürlerarası bir meta-analiz de duygu düzenleme stratejileri ile ruh sağlığı
arasındaki ilişkilerin kültürel bağlama göre değişebildiğini göstermektedir.
Nature
Daha yakın
tarihli geniş bir meta-analiz ise bilişsel kontrol ile yeniden değerlendirme
gibi bazı duygu düzenleme biçimleri arasında küçük fakat anlamlı ilişkiler
bulurken, ilişkinin sanıldığından daha sınırlı ve bağlama duyarlı olduğunu
vurgulamaktadır. ScienceDirect+1
Tasavvufî
hürmet bu psikolojik kavramlara indirgenemez; fakat onun pratik mekanizması
açısından güçlü bir paralellik vardır:
Hürmet, “dürtü
→ eylem” arasına anlam ve ölçü koyar. Örneğin:
Öfke → söz yerine: Öfke → farkındalık →
sınır → uygun söz gelir.
Ya da:
Arzu → tüketim
yerine: Arzu
→ murâkabe → ölçü → tercih gelir.
Bu açıdan
riâyet, insanın dürtülerini yok etmek değil, onların davranış üzerindeki
otomatik hâkimiyetini kırmaktır.
10. Fakat tasavvufun “sınır” anlayışı yalnızca
psikolojik değildir
Burada kritik
bir ayrım var.
Psikoloji şunu
sorabilir:
“Bu sınır bana
ve ilişkilerime nasıl yardımcı oluyor?”
Tasavvuf ise
daha temel bir soru sorar:
“Bu sınır
hakikate uygun mu?”
Dolayısıyla
tasavvufta ölçünün kaynağı yalnızca kişinin kendisi değildir.
Modern
bireycilik bazen:
“Benim sınırım
budur.”
diyebilir.
Tasavvuf ise
bunun yanına:
“Peki Hakk'ın
sınırı nedir?”
sorusunu
koyar.
Bu ikinci
soru, kişinin kendi arzularını mutlaklaştırmasını engeller.
Öte yandan bu,
başkasının her talebine boyun eğmek anlamına da gelmez. Tam tersine hürmet, başkasının
hakkına olduğu kadar kendi hakkına da riâyeti gerektirir.
Dolayısıyla
sağlıklı hürmet:
- boyun eğmek değildir,
- korkaklık değildir,
- pasiflik değildir,
- kendini silmek değildir,
- başkasının her istediğini
yapmak değildir.
Hürmet, doğru
olan sınırı doğru yerde korumaktır.
11. Aristoteles ile karşılaştırma: “doğru miktar,
doğru zamanda, doğru biçimde”
Aristoteles'in
erdem anlayışı burada ilginç bir felsefî karşılık sunar. Ona göre ahlâkî erdem,
iki uç arasındaki uygun tutumdur; fakat bu “matematiksel orta” değildir. Doğru
ölçüyü belirlemek, olayın şartlarını ve kişinin durumunu dikkate alan pratik
hikmeti gerektirir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Bu fikir,
riâyetin neden mekanik bir kuralcılık olmadığını anlamaya yardımcı olur.
Mesela:
Doğruluk → her düşündüğünü herkese söylemek
değildir.
Merhamet → her yanlışı hoş görmek değildir.
Hürmet → her otoriteye kayıtsız şartsız
boyun eğmek değildir.
Sınır koymak → herkesten uzaklaşmak değildir.
Tevazu → kendini değersiz görmek
değildir.
Burada riâyet,
“doğru davranışı doğru yerde gerçekleştirme” sanatıdır.
Bu yüzden
Ankaravî'nin hürmet anlayışını katı yasakçılık şeklinde okumak eksik
olur. Onun tasavvufî çerçevesinde hürmet; murâkabe, ihlâs, istikamet, tevekkül,
teslim ve ahlâkî erdemlerle birlikte anlam kazanır. Dandelon+1
12. Kant'ın “saygı” kavramıyla ikinci bir kesişme
Kant'ın ahlâk
felsefesinde saygı, kişinin başka bir insanı sırf kendi çıkarının aracı haline
getirmemesini gerektirir. İnsan, sırf insan olduğu için bir “amaç” olarak
görülmelidir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Tasavvufun
terminolojisi farklıdır; ancak riâyet kavramı bu noktada şaşırtıcı
derecede verimli bir karşılaştırma sağlar.
Birini riâyet
etmek: “Onu kendi arzularımın nesnesi olarak kullanmayacağım.” demektir.
Bu, modern
ilişkiler açısından son derece önemlidir.
Bir insanı:
- kendi yalnızlığımı
gidermek için,
- statümü yükseltmek için,
- ekonomik çıkarım için,
- cinsel arzum için,
- sosyal medya imajım için,
- öfkemi boşaltmak için,
- ideolojik üstünlüğümü
göstermek için
kullanıyorsam,
onun sınırını ihlal ediyorum.
Burada hürmet,
insanı “nesne” olmaktan çıkarıp “emanet” olarak görme biçimine yaklaşır.
13. Tasavvuf açısından hürmetin en derin boyutu:
“edep”
Ankaravî'nin
yüz mertebeleri arasında hürmet tek başına durmaz. İlerleyen bölümde edeb
de ayrıca yer alır. Bu da bize hürmet ile edebin aynı şey olmadığını gösterir.
Aralarındaki
ilişki şöyle kurulabilir:
Hürmet →
değerli olanı fark etmek
Riâyet → onun
hakkını gözetmek
Edeb → bu
gözetmeyi uygun biçimde gerçekleştirmek
Meselâ bir
büyüğe saygı duyduğunu söylemek hürmettir.
Onun sözünü
kesmemek riâyettir.
Ne zaman konuşacağını
ne zaman susacağını bilmek ise edebdir.
Dolayısıyla
tasavvufî ahlâk, yalnızca “ne yapmalı?” sorusuna değil,
“Ne zaman,
kime, ne kadar, hangi niyetle ve hangi üslupla?”
sorusuna da
cevap arar.
Bu yüzden hikmet,
edeb, hürmet, riâyet ve istikamet birbirini
tamamlayan kavramlardır.
14. Hürmetin üç yönü
Kavramı
sistematikleştirirsek üç temel yön ortaya çıkar:
A. Hakk'a karşı hürmet
Bu:
- Allah'ın emirlerine
riâyet,
- haramlardan sakınma,
- ibadetin hukukunu koruma,
- kutsala karşı
laubalileşmeme,
- ilâhî isim ve sıfatları
doğru düşünme
şeklinde
ortaya çıkar.
Burada hürmet,
ubûdiyet bilincidir.
B. Halka karşı hürmet
Bu:
- cana,
- mala,
- onura,
- mahremiyete,
- emeğe,
- söze,
- hakka
riâyet
etmektir.
Burada hürmet,
adalet ve merhamet bilincidir.
C. Nefse karşı hürmet
İlk bakışta
paradoksaldır.
Nefse hürmet
etmek, nefsin her istediğini vermek değildir.
Tam tersine
insanın kendi insanlık onurunu, bedenini, aklını ve manevî istidadını
harcamamasıdır.
Kişinin
kendisini:
- bağımlılığa,
- aşırı tüketime,
- yalanlara,
- sürekli öfkeye,
- aşağılayıcı ilişkilere,
- anlamsız gösterişe
teslim
etmemesi de bir riâyet-i nefs biçimidir.
15. Günümüz hayatında “hudut” neden daha da
önemli?
Modern hayat
paradoksal bir biçimde insanı hem özgürleştirdi hem de sınırsız uyarana maruz
bıraktı.
Telefon,
sosyal medya, sürekli bildirim, çevrim içi alışveriş, pornografik içerik, kısa
videolar, reklamlar, sürekli haber akışı ve çalışma hayatının sınırlarının
erimesi, kişinin “yaklaşmama” becerisini daha önemli hale getiriyor.
Çünkü bugünün
problemi çoğu zaman açıkça:
“Bunu
yapacağım.” değil,
“Biraz
bakayım.” şeklinde
başlıyor.
Kur'an'ın
“yaklaşmayın” dili tam burada yeniden anlam kazanıyor.
Dijital hayatta riâyet
- Telefonun hayatının
tamamına girmesine izin vermemek.
- Başkasının özel mesajını
izinsiz okumamak.
- Birinin fotoğrafını
izinsiz paylaşmamak.
- Öfke anında mesaj
göndermemek.
- Bilmediğin bir haberi
yaymamak.
- Başkasının mahremiyetini
“içerik” haline getirmemek.
- Algoritmanın her arzusunu
beslemesine izin vermemek.
Bunların her
biri modern anlamda birer hudut bilincidir.
16. Sosyal ilişkilerde hürmet: “hayır” diyebilme
Hürmetin çok
yanlış anlaşılabilecek bir tarafı vardır.
Bazı insanlar
“hürmet” adına kendilerini sürekli feda ederler.
Oysa riâyet,
sınırların ortadan kaldırılması değil, doğru sınırların korunmasıdır.
Dolayısıyla: “Hayır,
bunu yapamam.” demek bazen hürmettir.
“Bu konu özel,
konuşmak istemiyorum.” demek hürmettir.
“Bana böyle
konuşulmasını kabul etmiyorum.” demek hürmettir.
“Bu emaneti
kullanmanıza izin veremem.” demek hürmettir.
Çünkü kişi
kendi sınırını korurken karşıdakinin sınırını da tanımayı öğrenir.
Burada
tasavvufun izzet, hayâ, tevazu, adalet ve hürmet kavramları birbirine
yaklaşır.
17. Hürmetin zıddı sadece “saygısızlık” değildir
Tasavvufî
açıdan hürmetin karşıtı daha derin bir şeydir:
laubalilik. Yani değerli olanı
sıradanlaştırmak.
Bu nedenle
insan:
- günahı küçük görürse,
- emaneti önemsizleştirirse,
- başkasının acısıyla alay
ederse,
- kendi sözünü sürekli
bozarsa,
- kutsalı çıkarının aracına
dönüştürürse,
yalnızca “kötü
davranmış” olmaz; değer duygusunu kaybetmeye başlar.
Hürmet ise
insanda bir çeşit değer duyarlılığı oluşturur.
Bu nedenle
tasavvufî eğitimde amaç yalnızca davranışın dışını düzeltmek değil, kalbin
neyi büyük, neyi küçük gördüğünü değiştirmektir.
18. Hürmet ile ihlâs arasındaki bağ
Nisâb-ı
Mevlevî'nin tertibindeki en önemli ipuçlarından biri budur:
Murâkabe →
Hürmet → İhlâs. Dandelon
Murâkabe: “Allah
beni görüyor.”
Hürmet: “Öyleyse
davranışım ölçülü olmalı.”
İhlâs: “Bunu
insanlar görsün diye değil, Hak için yapmalıyım.”
Böylece üç
aşamalı bir iç hareket ortaya çıkar:
farkındalık →
ölçü → niyet.
Bu üçü olmadan
dinî davranış kolaylıkla biçimsel hale gelebilir.
Kişi dışarıdan
son derece dindar görünebilir fakat:
- kibirli,
- manipülatif,
- çıkarcı,
- başkalarının hakkını
çiğneyen
bir karakter
taşıyabilir.
Tasavvufun
“ihlâs” vurgusu burada devreye girer: riâyet yalnızca dış sınırların
korunması değil, sınırı koruyan niyetin de temizlenmesidir.
19. Kelâm açısından: İlâhî emir keyfî bir sınır
mıdır?
Kelâm
açısından burada iki önemli soru ortaya çıkar:
1.
Allah neden
bazı şeyleri emreder ve bazılarını yasaklar?
2.
İnsan aklı iyi
ile kötüyü ne ölçüde bilebilir?
Eş'arî,
Mâtürîdî ve Mu'tezilî gelenekler bu meselelerde farklı cevaplar geliştirmiştir.
Ancak tasavvuf açısından ortak temel şudur: insanın ahlâkî hayatı yalnızca
kendi arzusuna bırakılamaz.
İlâhî emir,
insanın ölçüsünü aşan aşkın bir referans oluşturur.
Bu, “her
sınırın anlamını aklen tamamen çözmeden ona uymak” meselesini de gündeme
getirir.
Burada
tasavvufî hürmetin önemli bir tarafı ortaya çıkar:
Hürmet,
anlamanın bittiği yerde aklı kapatmak değil; insan bilgisinin sınırlılığını
kabul ederek hakikate karşı ölçülü davranmaktır.
Bu yüzden
hürmet ile teslimiyet arasında güçlü bir bağ vardır.
Nitekim
Nisâb-ı Mevlevî'nin aynı sülûk bâbında hürmetten sonra istikamet, tevekkül ve
teslim gibi mertebelerin bulunması bu iç mantığı destekler. Kitap Takipçileri
20. Hürmet, “her yasağa aynı ağırlığı verme”
demek de değildir
Bu nokta
özellikle önemlidir.
Hudut bilinci,
bütün kuralları birbirinden kopuk ve aynı ağırlıkta görmek değildir.
Kur'an'ın ve
fıkıh usulünün ortaya koyduğu sistem içinde:
- farz,
- vacip,
- sünnet,
- mubah,
- mekruh,
- haram
gibi farklı
normatif dereceler vardır.
Dolayısıyla
riâyet, ölçülerin derecelerini de bilmeyi gerektirir.
Aksi halde
insan iki uçtan birine savrulabilir:
aşırı
gevşeklik: “Hiçbir şey
önemli değil.” Veya aşırı katılık: “Her ayrıntı aynı derecede yasaktır.”
Tasavvufî
hürmetin sağlıklı biçimi ise basîretle birlikte çalışan riâyettir. Bu
bakımdan Nisâb-ı Mevlevî'nin ilerleyen mertebelerinde ilim, hikmet, basîret
ve firâset gibi kavramların yer alması da önemlidir. Dandelon
21. Hürmetin paradoksu: sınır insanı genişletir
Burada felsefî
açıdan ilginç bir paradoks vardır:
Sınır insanı
daraltmak yerine bazen insanı özgürleştirir.
Bir müzisyen
müzikte bütün sesleri aynı anda kullanmaz.
Bir şair bütün
kelimeleri aynı anda söylemez.
Bir mimar
bütün alanı bina ile doldurmaz.
Bir ressam
bütün tuvali aynı renge boyamaz.
Sanatın mümkün
olması için ölçü gerekir.
Ahlâk da
böyledir.
İnsanın her
arzusunu gerçekleştirmesi özgürlük gibi görünür; fakat arzuya “hayır” diyebilme
gücü yoksa insan arzularının esiri olur.
Bu açıdan
tasavvufî hürriyet: “İstediğimi yapabilirim.” değil,
“İstediğim her
şeyi yapmak zorunda değilim.”
şeklinde
anlaşılabilir. Bu ikinci cümle, nefsin hâkimiyetinden kurtulmanın
başlangıcıdır.
22. Günümüz insanı için hürmetin yedi sınavı
Kavramı günlük
hayata indirmek istersek yedi temel sınav alanı ortaya çıkar:
1. Dil
“Doğruyu
söylüyorum” bahanesiyle kırıcı olmak.
Hürmet, hakikati
söylemekle başkasının onurunu korumayı birlikte düşünmektir.
2. Öfke
Öfkenin haklı
olması, her davranışın meşru olduğu anlamına gelmez.
Hürmet,
öfkenin de bir hududu olduğunu bilmektir.
3. Mahremiyet
Başkasının
özel hayatı merakımızın mülkü değildir.
4. Para
Birinin
ihtiyacından, bilgisizliğinden veya zayıflığından yararlanmak ekonomik sınır
ihlalidir.
5. Cinsellik
Kur'an'ın
“yaklaşmayın” dili burada özellikle önemlidir: yalnızca nihai fiili değil, ona
götüren süreçleri de değerlendirmek gerekir. Diyanet Kuranı
6. Dijital hayat
Her gördüğünü
paylaşmamak, her mesaja cevap vermemek, her tartışmaya girmemek de bir
riâyettir.
7. Benlik
Kendini
merkeze koymamak.
Bu sonuncusu
belki de en önemlisidir. Çünkü sınır ihlallerinin büyük kısmının arkasında:
“Benim arzum
daha önemli.” varsayımı bulunur.
Tasavvuf ise
bunu kırmaya çalışır.
23. Hürmet, başkasını kutsallaştırmak değildir
Burada bir
başka ince ayrım gerekir.
Tasavvufî
hürmet: insanı ilahlaştırmak değildir.
Şeyhe hürmet,
âlime hürmet, anne-babaya hürmet, büyüğe hürmet gibi kavramlar, insanı
mutlaklaştırmak anlamına gelmez.
Tam tersine
hürmetin nihai ölçüsü Allah'ın hudududur.
Bu nedenle bir
insanın emri Allah'ın açık hükmüne aykırıysa, “hürmet” adına o emre uymak
tasavvufî açıdan savunulamaz.
Bu,
Ankaravî'nin genel düşüncesindeki şeriat–tarikat bütünlüğü ile de
uyumludur. TDV'nin Ankaravî maddesi onun şeriatın zâhirî hükümlerine önem
veren, Ehl-i sünnet çizgisinde ve tasavvuf ile şeriatı karşı karşıya getirmeyen
mutedil bir sûfî olduğunu belirtir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Dolayısıyla: Hürmet,
kişiye değil hakikate bağlılıktır.
Kişiye
gösterilen hürmet, hakikate bağlılığın bir uzantısıdır; hakikatin yerine
geçemez.
24. Nihayet: Hürmetten tevhîde
Nisâb-ı
Mevlevî'nin yüz mertebesinin sonuna baktığımızda:
ma'rifet →
fenâ → bekā → tahkîk → telbîs → vücûd → tecrîd → tefrîd → cem‘ → tevhîd
gibi
mertebelerle karşılaşırız. Dandelon
Bu, hürmetin
eserin bütününden kopuk bir ahlâk kuralı olmadığını gösterir.
Seyr ü sülûkun
başlangıcındaki hudut bilinci, nihayetindeki tevhid idrakiyle
ilişkilidir.
Bunun
tasavvufî mantığı şöyle okunabilir:
İnsan önce: “Her
şey benim için değildir.” der. Sonra: “Ben de her şeyin sahibi değilim.” der. Daha
sonra: “Varlığım bile bana verilmiş bir emanettir.” demeye başlar. Sonunda:
“Mülkün gerçek
sahibi Allah'tır.” idraki ortaya
çıkar.
Bu yüzden
hürmet, aslında tevhidin ahlâka dönüşmüş biçimlerinden biridir.
Tevhid
yalnızca “Allah birdir” demek değildir. Tevhidin ahlâkî sonucu şudur: Ben
mutlak değilim. Arzum mutlak değil. Benim çıkarım mutlak değil. Benim bilgim
mutlak değil. Başkasının varlığı benim kullanım alanım değildir. Kâinat benim
mülküm değildir. İşte bu bilinç, hürmeti doğurur.
Sonuç: Hürmet ve Riâyet bir “sınır ahlâkı”dır
Nisâb-ı
Mevlevî'deki Hürmet ve Riâyet, dar anlamda “saygılı davranmak” şeklinde
çevrildiğinde kavramın derinliği kaybolur.
Daha kapsamlı
bir tanım şöyle yapılabilir:
Hürmet ve
riâyet, Allah'ın
belirlediği hakikat ve ahlâk düzenini tanımak; bu düzen içinde kendisinin,
başkasının ve eşyanın hakkını bilmek; ilâhî ve ahlâkî sınırları ihlal etmeye
götüren eşiklerden dahi sakınmak ve bütün bunları içtenlikle davranışa
dönüştürmektir.
Bu tanımda
yedi halka vardır:
1. Fark etmek
→ murâkabe
2. Değer vermek → hürmet
3. Sınırı bilmek → hudut
4. Sınırı korumak → riâyet
5. Doğru biçimde uygulamak → edeb
6. Doğru niyetle yapmak → ihlâs
7. Süreklilik kazanmak → istikamet
Bu sebeple
Nisâb-ı Mevlevî'de hürmetin murâkabeden sonra ve ihlâstan önce gelmesi,
eserin bütün sülûk mantığı açısından son derece anlamlıdır. İnsan önce
“görüldüğünü” fark eder; sonra neyin değerli ve dokunulmaz olduğunu öğrenir;
sonra davranışını buna göre düzenler; nihayet bunu gösterişten arındırarak
ihlâsa taşır. Dandelon
Modern
psikoloji bunu öz-düzenleme ve dürtü yönetimi, felsefe özerklik,
sorumluluk ve saygı, ahlâk düşüncesi erdem ve ölçü, kelâm ilâhî
emir ve normatif sınır, klasik tasavvuf ise edeb, takvâ, verâ, murâkabe
ve riâyet diliyle kavrar.
Fakat
tasavvufun bütün bunlara eklediği esas boyut şudur:
Sınır, insanı
küçültmek için değil; insanın kendisinden, başkasından ve nihayet Hak'tan
kopmasını önlemek için vardır.
Bu açıdan hürmet,
hududun bilgisidir; riâyet, hududun pratiğidir; takvâ, hududun etrafında uyanık
olmaktır; edeb, hududa uygun davranış biçimidir; ihlâs ise bütün bunların hangi
kalple yapıldığını belirler.
Ve belki
kavramın günümüz insanına en kısa tercümesi şudur:
Her
yapabildiğini yapmamak; her söyleyebildiğini söylememek; her ulaşabildiğine
ulaşmamak; her arzunu gerçekleştirmemek ve bütün bunların ardında “Benim
sınırım nerede, başkasının hakkı nerede ve Allah'ın hududu nerede?” sorusunu
canlı tutmak.
Bu anlamıyla Hürmet
ve Riâyet, yalnızca tasavvufî bir mertebe değil; özgürlüğün ahlâka,
bilginin hikmete, arzunun ölçüye, ilişkinin adalete ve kulluğun edebe
dönüşmesini sağlayan temel bir ilkedir.
-III-
Hürmet ve Riâyet: en geniş anlamıyla tanım
Hürmet (حرمة) ve riâyet (رعاية) birlikte
düşünüldüğünde, yalnızca “saygı göstermek” anlamına indirgenemeyecek kadar
geniş bir ahlâkî ve tasavvufî kavram alanı ortaya çıkar.
Ben bu kavramı
en geniş anlamıyla şöyle tanımlardım:
Hürmet ve
riâyet;
o
Allah’ın
koyduğu veya insanın hak, adalet, emanet, mahremiyet, onur ve varlık düzeni
içinde keşfettiği meşru sınırları fark etmek;
o
bu sınırların
arkasındaki değeri ve dokunulmazlığı idrak etmek;
o
kendi arzu,
güç, bilgi ve çıkarını mutlaklaştırmamak;
o
kendisinin,
başkasının, eşyanın, zamanın, bedenin, tabiatın ve kutsalın hakkını gözetmek;
o
sınırı aşmaya
götüren yakınlaşmalardan dahi sakınmak ve
o
bütün bunları
uygun niyet, ölçü, zaman ve üslupla davranışa dönüştürmektir.
Bu tanımda iki
hareket vardır:
Hürmet →
“Burası değerlidir; burada bir sınır vardır.”
Riâyet →
“Öyleyse ben davranışımı bu sınıra göre düzenlemeliyim.”
Dolayısıyla
hürmet değerin fark edilmesi, riâyet ise değerin korunmasıdır.
1. “Hürmet” kelimesinin en geniş anlam alanı
Hürmet, Arapça
ḥ-r-m (ح ر م) kökünden gelir. Bu kök çevresinde:
- haram: dokunulması/yapılması
yasaklanan,
- hürmet: dokunulmazlık,
saygınlık, kutsallık,
- harîm: korunmuş, mahrem alan,
- ihrâm: bazı fiillerin
yasaklandığı özel durum
gibi anlamlar
bulunur.
Buradan çok
önemli bir sonuç çıkar: Hürmet, sadece birine “saygı duymak” değil, bir
şeyin sınırına dokunmamaktır.
Mesela:
- Bir insanın hürmeti
varsa onu aşağılayamazsınız.
- Bir evin mahremiyeti
varsa izinsiz giremezsiniz.
- Bir emanete hürmet
varsa onu kendi malınız gibi kullanamazsınız.
- Allah'ın bir hükmüne hürmet
varsa onu çıkarınıza göre eğip bükemezsiniz.
- Bir insanın bedenine hürmet
varsa onu arzunuzun nesnesine dönüştüremezsiniz.
Bu yüzden
hürmetin merkezinde “dokunulmazlık” fikri vardır.
2. Riâyet nedir?
Riâyet (رعاية) ise gözetmek, korumak, dikkat
etmek, kollamak, gereğini yerine getirmek anlam alanına sahiptir.
Bu yüzden
hürmet ile riâyet arasında güzel bir ayrım yapılabilir:
Hürmet, sınırı
tanımaktır; riâyet, sınırı korumaktır.
Örneğin:
Bir insanın
özel hayatının olduğunu bilmek hürmettir.
Telefonunu
izinsiz açmamak riâyettir.
Bir çocuğun
onurunun olduğunu kabul etmek hürmettir.
Onu insanların
içinde küçük düşürmemek riâyettir.
Allah'ın haram
kıldığı şeyi haram kabul etmek hürmettir.
O harama
götüren yolları da kapatmak riâyettir.
3. Bu nedenle kavramı “sınır ahlâkı” olarak da
adlandırabiliriz
“Hürmet ve
riâyet” bana göre tasavvufun çok önemli bir sınır ahlâkı ilkesidir.
Fakat burada
“sınır” yalnızca yasak anlamına gelmez.
Sınır aynı
zamanda:
- hakkın sınırı,
- özgürlüğün sınırı,
- mahremiyetin sınırı,
- bilginin sınırı,
- gücün sınırı,
- arzunun sınırı,
- sözün sınırı,
- öfkenin sınırı,
- mülkiyetin sınırı,
- bedenin sınırı,
- kutsalın sınırı,
·
başkasının
özgürlük alanı demektir.
Dolayısıyla: Ahlâk,
büyük ölçüde insanın “Nereye kadar?” sorusuna verdiği cevaptır.
4. İlâhî hudut
Hürmet ve
riâyetin en üst düzeyi Allah'ın hududuna riâyettir.
Kur'an'da
“hudûdullah” yani Allah'ın sınırları kavramı özellikle dikkat çekicidir.
Buradaki
önemli nokta, Allah'ın sınırlarının yalnızca “ceza gerektiren yasaklar”
olmamasıdır.
İlâhî hudut:
- neyin helâl olduğunu,
- neyin haram olduğunu,
- kimin hangi hakkının
bulunduğunu,
- insanın kendisine nasıl
davranacağını,
- başkasına nasıl
davranacağını,
- malın nasıl
kazanılacağını,
- aile ilişkilerinin nasıl
kurulacağını,
- adaletin nasıl
gözetileceğini
belirleyen
geniş bir ahlâkî düzen oluşturur.
Bu sebeple hududa
riâyet, yalnızca “günah işlememek” değildir.
Daha geniş
anlamıyla:
Varlığı kendi
keyfî arzuma göre kullanmamak demektir.
5. “Yaklaşmamak” neden önemlidir?
Kur'an'ın bazı
yasakları ifade ederken sadece “yapmayın” değil, “yaklaşmayın” demesi
son derece öğreticidir.
Örneğin: “Zinaya
yaklaşmayın.” (İsrâ 17/32)
Burada çok
önemli bir ahlâk psikolojisi vardır.
Sınır ihlali
çoğu zaman sınırın kendisinde başlamaz.
Önce: merak
→ yaklaşma → alışma → meşrulaştırma → arzu → eylem şeklinde bir süreç
oluşabilir.
Dolayısıyla
riâyet, son aşamada fren yapmak değil, sürecin başlangıcını fark etmektir.
Bunu günlük
hayata uygularsak:
- Bağımlılıktan korunmak
isteyen kişi yalnızca “bağımlı olmayacağım” demez; bağımlılığı besleyen
ortamı da düzenler.
- Öfkesini kontrol etmek
isteyen kişi yalnızca küfretmemeye çalışmaz; öfke yükselirken tartışmayı
kesmeyi öğrenir.
- Dedikodudan kaçınmak
isteyen kişi yalnızca yanlış söz söylemez; dedikodunun başlayacağı
ortamdan da uzaklaşabilir.
- Dijital mahremiyeti
korumak isteyen kişi yalnızca başkasının özel fotoğrafını paylaşmaz; onu
izinsiz kaydetmez bile.
Riâyet,
sınırın çevresinde de dikkatli olmaktır.
6. Hürmet yalnızca Allah'a karşı değildir
Bence kavramın
en önemli genişletmelerinden biri budur.
Hürmetin
yönlerini şöyle düşünebiliriz:
Allah'a karşı
- emirlerine,
- yasaklarına,
- isimlerine,
- kutsal değerlere,
- ibadete,
- vahye
hürmet.
Peygambere karşı
- sünnetine,
- örnekliğine,
- getirdiği hakikate
hürmet.
İnsana karşı
- canına,
- malına,
- onuruna,
- mahremiyetine,
- emeğine,
- özgürlüğüne,
- sözüne
hürmet.
Kendimize karşı
- bedenimize,
- aklımıza,
- zamanımıza,
- onurumuza,
- manevî istidadımıza
hürmet.
Tabiata karşı
- canlılara,
- suya,
- toprağa,
- çevreye,
- gelecek nesillerin hakkına
riâyet.
Dolayısıyla hürmet,
varlıkla kurulan ilişkinin ahlâkî niteliğidir.
7. Bir insanın sınırını ihlal etmek
Örneğin bir
arkadaşınız size özel bir şey anlattı.
Hürmet: “Bu
bana emanet edilmiş özel bir bilgidir.”
Riâyet: Başkasına
anlatmamak.
Daha ileri
düzey: O arkadaşınızın özel bilgisini başkalarının yanında ima bile etmemek.
Daha ileri
düzey: Bu bilgiyi ileride kendi lehinize kullanmamak.
İşte burada
riâyetin katmanları görülür.
En düşük
seviye: açık ihlal
etmemek.
Orta seviye: sınırı aktif biçimde korumak.
Yüksek seviye: karşı tarafın sınırını kendi
çıkarına dönüştürmemek.
8. “Hürmet” korku değildir
Bence bu ayrım
özellikle önemlidir.
Bir çocuktan
öğretmeninden korkması istenebilir.
Fakat bu
hürmet değildir.
Çocuk: “Bana
kızmasın diye susuyorum.”
diyorsa bu
korkudur. Ama: “Öğretmenin söz hakkına, sınıfa ve diğer öğrencilerin öğrenme
hakkına saygı duyuyorum.” diyorsa bu hürmete yaklaşır.
Aynı şey dinî
hayat için de geçerlidir.
“Allah beni
cezalandırır diye yapmıyorum.” ile
“Allah'ın
emrini değerli gördüğüm için sınırı gözetiyorum.” aynı şey değildir. İkincisinde
ahlâk daha içsel bir nitelik kazanır.
9. Hürmet ile sevgi arasındaki ilişki
Hürmet ve
sevgi birbirinin alternatifi değildir.
Hatta sağlıklı
sevginin sınırlarından biri hürmettir.
Sevgi: “Seni
istiyorum.” diyebilir. Hürmet: “Seni istediğim için seni sahiplenme hakkına
sahip değilim.” der.
Bu, özellikle
aile ve aşk ilişkilerinde çok önemlidir.
Bir insanı
sevmek:
- telefonunu kontrol etme,
- arkadaşlarını belirleme,
- kararlarını onun adına
verme,
- özel hayatını denetleme,
- kıskançlığı haklılaştırma
hakkı vermez.
Gerçek
sevginin içinde: sevgi + hürmet + özgürlük + sorumluluk
birlikte
bulunur.
10. Hürmet ile adalet
Hürmet olmadan
adalet mekanikleşebilir.
Adalet: “Hakkını
veriyorum.” der.
Hürmet: “Senin
hakkını çiğnemeyi kendime yakıştırmıyorum.”
der. Bu fark
önemlidir.
Bir insan
sadece cezadan korktuğu için başkasının malını çalmıyorsa dışsal bir düzen
vardır.
Fakat: “O
malın arkasında bir insanın emeği var.”
diye
düşünüyorsa hürmet devreye girmiştir.
Bu yüzden
hürmet, hukukun ötesinde bir ahlâkî duyarlılık oluşturabilir.
11. Hürmet ile edep
Bunları şöyle
ayırmayı faydalı buluyorum:
|
Kavram
|
Temel soru
|
|
Hürmet
|
Bu şeyin
değeri nedir?
|
|
Riâyet
|
Bu değeri
nasıl korurum?
|
|
Edep
|
Bunu nasıl,
ne zaman ve hangi üslupla yapmalıyım?
|
|
Takvâ
|
Sınırı ihlal
etmekten nasıl korunurum?
|
|
Verâ
|
Şüpheli
alanda nasıl ihtiyat ederim?
|
|
İhlâs
|
Bunu hangi
niyetle yapıyorum?
|
|
İstikamet
|
Bunu sürekli
nasıl korurum?
|
Bu nedenle
Hürmet ve Riâyet'i tek başına değil, bir tasavvufî ahlâk sistemi içinde
okumak daha doğrudur.
12. Hürmet ile özgürlük arasındaki paradoks
İlk bakışta: “Sınırlar
özgürlüğü azaltır.” denebilir.
Fakat tasavvuf
burada tersine bir görüş ortaya koyar.
Bir insan
bütün arzularını gerçekleştirebildiği için özgür değildir.
Örneğin: “Öfkelenince
kendimi durduramıyorum.” diyen insan özgür müdür?
“Telefonumu
bırakamıyorum.” diyen insan özgür müdür?
“Canım ne
isterse yapmak zorundayım.” diyen insan özgür müdür?
Tasavvuf
açısından hayır. Çünkü kişi kendi nefsinin zorunluluğu altındadır.
Bu nedenle
gerçek hürriyet: Her istediğini yapabilmekten çok, yapmak istediğin her şeyi
yapmak zorunda olmamaktır.
Hürmet ve
riâyet burada özgürlüğün düşmanı değil, özgürlüğün eğitimi haline gelir.
13. Bilgi alanında hürmet
Bence
günümüzde en fazla ihtiyaç duyulan hürmet türlerinden biri bilgiye
hürmettir.
Bilgiye
hürmet:
- bilmediğini kabul etmek,
- kaynağı kontrol etmek,
- emin olmadığını kesinmiş
gibi söylememek,
- uzmanlık sınırını bilmek,
- başkasının emeğini kaynak
göstermeden kullanmamak,
- yanlış bilgi yaymamak
demektir.
Burada çok
önemli bir tasavvufî ilke vardır:
İnsanın
bilgisinin sınırını bilmesi de bir hürmet biçimidir.
Çünkü kişi: “Ben
bilmiyorum.” diyebildiğinde hakikate alan açar.
14. Dil alanında hürmet
Dil, sınır
ihlalinin en kolay gerçekleştiği alandır.
Bir söz:
- doğru olabilir ama
zamansız olabilir;
- doğru olabilir ama
gereksiz olabilir;
- doğru olabilir ama
aşağılayıcı olabilir;
- doğru olabilir ama mahrem
olabilir;
- doğru olabilir ama kişinin
yüzüne karşı söylenmesi gerekmeyebilir.
Dolayısıyla “söylediğim
doğru” demek, “söylemeye hakkım var” demek değildir.
Hürmet burada
şu soruları sordurur:
Bunu söylemeye
hakkım var mı?
Bu bilgi bana
ait mi?
Bu kişi bunu
duymaya hazır mı?
Bu sözün amacı
nedir?
Bu söz
hakikati mi koruyor, egomu mu?
İşte riâyet,
dilin de hududu olduğunu öğretir.
15. Güce karşı hürmet ve gücün sınırı
Güç sahibi
olan kişinin hürmete daha fazla ihtiyacı vardır.
Çünkü güç
arttıkça sınır ihlal etme imkânı da artar.
- Anne-babanın çocuğa karşı,
- öğretmenin öğrenciye
karşı,
- yöneticinin çalışana
karşı,
- zenginin fakire karşı,
- çoğunluğun azınlığa karşı,
- güçlü kişinin zayıfa karşı
gücü vardır.
Burada gerçek
hürmet:
“Yapabiliyorum,
dolayısıyla yapabilirim.” mantığını reddeder.
Onun yerine: “Yapabilecek
gücüm var; fakat hakkım var mı?”
sorusunu
getirir.
Hürmet
kavramının siyasetten ekonomiye, aileden eğitime kadar uzanan en güçlü
taraflarından biri budur.
16. Şimdi ZÜHD kavramına geçelim
Zühd, tek bir
kelime değildir; geniş bir anlam ailesidir.
Arapça z-h-d
(ز هـ د) kökünden gelir.
Temel anlam
ekseni:
Bir şeyi
değersiz/önemsiz görmek, ona rağbet etmemek, ondan yüz çevirmek, ondan uzak
durmak, ona bağlanmamak.
Klasik
kullanımda özellikle dünya nimetlerine karşı aşırı rağbet göstermemek
anlamı öne çıkar.
Fakat zühdü: “Hiçbir
şeye sahip olmamak”şeklinde tanımlamak eksiktir.
Daha doğru
ifade: Zühd, sahip olunan şeyin insanın kalbine sahip olmasına izin
vermemektir.
17. Zühd kavramının kapsadığı başlıca kelimeler
1. زهد — Zühd
Dünyevî olana
aşırı rağbet etmemek; ona kalben bağlanmamak.
Örnek: Mal
sahibi olmak fakat malın insanın değer ölçüsünü belirlemesine izin vermemek.
2. زهِد في
الشيء — Zühide
fî'ş-şey'
“Bir şeye
rağbet etmedi, onu istemedi, ondan yüz çevirdi.”
Zühdün fiilî
yönüdür.
3. زهادة — Zahâde / zühâde
Zühd hali;
dünyaya karşı rağbetsizlik, kanaatkârlık.
Bu daha çok
yoğun ibadet, dünyaya karşı mesafe, ölüm ve âhiret bilinciyle karakterize
edilen kişiler ifade karakter veya nitelik anlamına yaklaşır.
4. زاهد — Zâhid
Zühd sahibi
kişi.
Fakat zâhid: “Hiçbir
şeyi olmayan insan” değildir.
Asıl
anlamıyla: “Dünyaya sahip olsa bile dünyanın kendisine sahip olmasına izin
vermeyen kişi.”
5. زهّاد — Zühhâd
“Zâhidler”in
çoğulu.
Klasik İslâm
literatüründe erken dönem zühhâdı, yoğun ibadet, dünyaya karşı mesafe,
ölüm ve âhiret bilinciyle karakterize edilen kişiler ifade eder.
6. رغبة — Ragbet
Zühdün karşı
tarafındaki kavramlardan biridir.
Rağbet: Bir şeye güçlü biçimde yönelmek,
istemek, arzulamak.
Zühdün özü:
Her rağbeti
reddetmek değil, rağbetin nesnesini doğru seçmektir.
Bu çok
önemlidir.
Tasavvuf
insanın rağbet duygusunu yok etmez.
Onu:
dünya → Allah
yönünde
dönüştürmek ister.
7. حرص — Hırs
Bir şeyi aşırı
istemek, elde etmeye doyumsuz biçimde yönelmek.
Zühdün karşı
kutuplarından biridir.
8. طمع — Tama‘
Başkasının
elindeki şeye göz dikmek, aşırı beklenti içinde olmak.
Zühd, tamaın
azaltılmasını içerir.
9. قناعة — Kanaat
Elindekiyle
yetinme, ölçülü olma.
Fakat kanaat:
“Daha iyisini
istememek”
değildir.
Daha ziyade:
“Sahip olduğum
şeyin beni içten parçalamamasını sağlamak.”
anlamındadır.
10. ورع — Vera‘
Şüpheli ve
sakıncalı şeylerden uzak durma.
Zühd ile çok
yakın ilişkilidir.
Zühd: “Dünyaya
aşırı bağlanmıyorum.” der.
Vera: “Şüpheli
olana bile dikkat ediyorum.” der.
11. قناعة — Kanaat
Zühdün
psikolojik meyvelerinden biridir.
İnsanın
sürekli: “Daha fazlası, daha yenisi, daha büyüğü, daha gösterişlisi” peşinde
koşmasını engeller.
12. فقر — Fakr
Tasavvufta
yalnızca ekonomik yoksulluk değildir.
Daha derin
anlamıyla: Allah'a muhtaçlığının farkında olmak.
Bu nedenle
zühd ile fakr birbirine yaklaşır: “Hiçbir şeye ihtiyacım yok.” değil,
“Asıl
ihtiyacımın ne olduğunu biliyorum.”
13. قَصْد /
اقتصاد — İktisad
Ölçülü olmak,
aşırılıklardan uzak durmak. Zühdün davranışsal boyutuyla ilişkilidir.
14. إسراف — İsrâf
Aşırı
tüketmek, ölçüyü aşmak. Zühdün zıddı olan davranışlardan biridir.
Fakat her
harcama israf değildir; mesele ölçüsüzlük ve gereksiz aşırılıktır.
15. دنيا — Dünyâ
Zühdün
karşısında duran asıl kavramlardan biri.
Ancak burada
büyük bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir:
Tasavvuftaki
“dünya” her zaman fizikî dünya demek değildir.
Çoğu zaman
insanın Allah'ı unutturacak biçimde bağlandığı dünyevî değerler sistemi
kastedilir.
Bu nedenle: Ev,
araba, para, makam = otomatik olarak “dünya kötüdür” sonucu çıkmaz.
Mesele: Bunların
kalpteki konumudur.
18. Zühdün en güzel formülü
Bence zühdü
anlamanın en iyi yollarından biri şu ayrımdır:
Elinde olması başka, kalbinde olması başkadır.
Bir insanın:
- çok parası olabilir fakat
zâhid olabilir.
- az parası olabilir fakat
dünyaya aşırı düşkün olabilir.
Çünkü zühdün
ölçüsü mülkiyet miktarı değil, kalbin bağımlılık derecesidir.
Örneğin:
100 lirası
olup sürekli daha fazlasını isteyen kişi dünyaya bağımlı olabilir.
100 milyon
lirası olup malını emanet ve sorumluluk olarak gören kişi zâhid olabilir.
Elbette bu,
büyük servetin otomatik olarak zühd göstergesi olduğu anlamına gelmez; yalnızca
servet miktarının tek başına ölçüt olmadığını anlatır.
19. Hürmet ile zühd arasındaki bağ
Şimdi iki
kavram birleşiyor.
Hürmet ve
riâyet:
“Her şeyin bir
hakkı ve sınırı vardır.”
Zühd:
“Hiçbir şeyi
haddinden fazla büyütmeyeceğim.”
İkisi
birleştiğinde çok güçlü bir ahlâk çıkar:
Dünyayı
kullanırım fakat dünyaya kulluk etmem.
Malı korurum
fakat malın beni yönetmesine izin vermem.
İnsanları
severim fakat onları sahiplenmem.
Makama sahip
olabilirim fakat makamı kimliğimin özü haline getirmem.
Bilgiyi
kullanırım fakat bilgimle kibirlenmem.
Bu nedenle
bana göre zühd, hürmet ve riâyetin iç dünyadaki tamamlayıcısıdır.
Hürmet:
“Hududu aşma.”
Zühd:
“Dünyevî şeyi
haddinden fazla büyütme.”
20. Zühd yanlış anlaşılırsa ne olur?
Zühdün yanlış
anlaşılması iki uç doğurabilir.
Birinci uç: dünyaya tapınmak
Her şeyi:
- para,
- statü,
- görünüş,
- tüketim,
- başarı
üzerinden
değerlendirmek.
İkinci uç: dünyadan kaçmayı zühd sanmak
Hayatı,
çalışmayı, aileyi, toplumsal sorumluluğu, güzelliği ve nimeti bütünüyle kötü
görmek.
Klasik İslâm
düşüncesinin daha dengeli çizgisinde zühd, dünyayı yok etmek değil, dünya
ile ilişkinin biçimini değiştirmektir.
21. Benim genel değerlendirmem
Hürmet ve
Riâyet, günümüzde
yeniden düşünülmesi gereken en güçlü tasavvufî kavramlardan biridir.
Çünkü modern
insanın temel problemlerinden biri çoğu zaman “sınırların varlığı” değil, sınır
duygusunun zayıflamasıdır.
İnsan:
- istediği şeyi satın
alabiliyor,
- istediği kişiye
ulaşabiliyor,
- istediği görüntüyü
paylaşabiliyor,
- istediği sözü milyonlara
söyleyebiliyor,
- istediği bilgiye saniyeler
içinde ulaşabiliyor.
Fakat “Ulaşabiliyor
olmam, hakkım olduğu anlamına gelir mi?” sorusu giderek daha önemli hale
geliyor.
Hürmet tam
burada devreye giriyor.
Teknoloji: “Yapabilirsin.”
diyor.
Hürmet: “Yapabilir
misin değil, yapmalı mısın?” diye soruyor.
Piyasa: “Daha
fazlasını iste.” diyor.
Zühd: “Ne
kadarının yeterli olduğunu bil.”diyor.
Ego: “Benim
istediğim önemli.” diyor.
Riâyet: “Karşındaki
insanın hakkı nerede başlıyor?” diye soruyor.
Nefs: “Sınırları
kaldır.” diyor.
Takvâ: “Sınırı
aşmadan önce dur.” diyor.
22. Hürmet ve riâyetin nihai formülü
Bütün bunları
tek bir şemada toplarsak:
Hakikat
↓
Değer
↓
Hürmet — “Bu değerlidir.”
↓
Hudut — “Bunun bir sınırı vardır.”
↓
Riâyet — “O sınırı koruyacağım.”
↓
Edep — “Bunu doğru biçimde yapacağım.”
↓
Takvâ — “İhlale götüren yollardan da sakınacağım.”
↓
İhlâs — “Bunu doğru niyetle yapacağım.”
↓
İstikamet — “Bunu süreklileştireceğim.”
↓
Zühd — “Hiçbir dünyevî şeyi haddinden fazla büyütmeyeceğim.”
↓
Tevhid — “Hiçbir şeyi Allah'ın yerine koymayacağım.”
Bence burada
çok derin bir bütünlük vardır.
Hürmet, dışarıdaki sınırı görür.
Riâyet, sınırı korur.
Zühd, içerideki aşırı bağlılığı çözer.
İhlâs, niyeti temizler.
Tevhid, bütün bunların nihai merkezini
belirler.
Ve bu yüzden
hürmet ve riâyeti yalnızca “saygılı olmak” diye çevirmek yetersiz kalır.
Daha kapsamlı karşılığı:
“Değerin
farkına varmak, hakkı tanımak, sınırı bilmek, haddini bilmek, yaklaşılması ve
dokunulması sakıncalı olana yaklaşmamak, başkasının alanına tecavüz etmemek,
kendi arzusunu mutlaklaştırmamak ve her şeyi hak ettiği ölçü içinde tutmak.”
Benim
kanaatimce bu kavramın en özlü çağdaş karşılığı “ölçülü varoluş”
olabilir.
Çünkü hürmet
ve riâyet nihayetinde insana şunu öğretir:
Her şey senin
değildir.
Her istediğin senin hakkın değildir.
Her yapabildiğin yapılması gereken değildir.
Her bildiğin hakikat değildir.
Her sevdiğin şey sahip olabileceğin bir şey değildir.
Ve her sınır seni küçültmez; bazı sınırlar seni insan olarak korur.
İşte hürmet,
bu hakikatin kalpte doğmasıdır; riâyet, hayatın ona göre
düzenlenmesidir; zühd ise insanın bu sınırları aşmasına sebep olan
dünyevî tutkular üzerindeki hâkimiyetini yeniden kazanmasıdır.
*
-V-
Çalışmada
hürmet, yalnızca “saygı” değil, değer ve dokunulmazlığın fark edilmesi; riâyet
ise bu değerin gerektirdiği sınırların fiilen gözetilmesi olarak
kavramsallaştırılmaktadır.
Bu çerçevede hudûdullah,
takvâ, verâ, edep, murâkabe, ihlâs, istikamet, zühd ve kanaat arasında
bütünlüklü bir ilişki kurulmaktadır.
Hürmet ve
riâyetin modern psikolojideki öz-düzenleme ve dürtü kontrolü kavramlarıyla bazı
yapısal benzerlikler taşıdığı, ancak tasavvufî anlamının psikolojik işlevine
indirgenemeyeceği savunulmaktadır.
Aynı şekilde
Kant’ın kişi haysiyeti ve saygı anlayışı ile Aristoteles’in pratik hikmet ve
ölçü fikri, tasavvufî hürmetin felsefî karşılaştırılması açısından ele
alınmaktadır.
Sonuç olarak
hürmet ve riâyet, tasavvufî ahlâkta yalnızca belirli yasaklara uymayı değil,
insanın kendisini, başkasını, eşyayı ve dünyayı mutlak mülk ve kullanım nesnesi
olarak görmesini engelleyen kapsamlı bir “sınır ahlâkı” meydana
getirmektedir.
Bu makalenin
temel tezi şudur:
Hürmet ve
riâyet, tasavvufî
ahlâkta yalnızca “saygı gösterme” anlamına gelmez; insanın ilâhî, ahlâkî ve
ontolojik sınırları fark etmesini, bu sınırları korumasını ve kendi arzu, güç
ve çıkarını mutlaklaştırmamasını sağlayan kapsamlı bir sınır bilincidir.
Kur'an'da Hudut ve Hürmet
Kur'an'da
hudut fikri çeşitli alanlarda ortaya çıkar. Bakara 2/229'da aile hukukuyla
ilgili hükümlerin ardından “bunlar Allah'ın sınırlarıdır” denilmekte ve bu
sınırların aşılmaması istenmektedir. Kuranı Anlama Corpus
Burada dikkat
edilmesi gereken husus, hududun sadece ceza veya yasak anlamına gelmemesidir.
Hudut aynı zamanda hakların düzenlenmesidir.
Bu nedenle:
- evlilikte hak,
- boşanmada hak,
- mirasta hak,
- ticarette ölçü,
- cinsellikte sınır,
- malda emanet,
- insan onurunda
dokunulmazlık
gibi alanların
tamamı hudut düşüncesi içerisinde ele alınabilir.
Kur'an'ın
“zinaya yaklaşmayın” (İsrâ 17/32) buyruğu ise sınır ahlâkının daha ileri bir
biçimini ortaya koyar. Burada yalnızca nihai fiil değil, o fiile götüren yaklaşma
süreci de dikkate alınmaktadır.
Böylece ahlâk,
yalnızca “eylem gerçekleştikten sonra” devreye giren bir mekanizma olmaktan
çıkar. İnsan davranışın öncesindeki eğilimleri, ortamları ve tercihleri de
hesaba katmaya başlar.
Bu yaklaşım,
tasavvufun murâkabe ve verâ kavramlarıyla güçlü bir uyum içerisindedir.
Hadis ve “Koruluk” Metaforu
Hürmet ve
riâyetin en açık hadis kaynaklarından biri, Nu‘mân b. Beşîr rivayetiyle
nakledilen “helâl bellidir, haram bellidir” hadisidir. Hadiste helâl ile
haram arasında şüpheli alanların bulunduğu ve şüpheli şeylerden sakınanın
dinini ve haysiyetini koruyacağı ifade edilir. Ardından Allah'ın haramlarının
bir hükümdarın koruluğuna benzetildiği görülür. Diyanet+1
Bu metafor
hürmet ve riâyet kavramının özünü açıklar.
Bir çoban
koruluğun sınırında hayvanlarını dolaştırıyorsa, sınırın içine girme ihtimali
artar. Dolayısıyla güvenli davranış yalnızca “koruluğun içine girmemek”
değildir; koruluğun sınırında tedbirsizce dolaşmamaktır.
Bu durum
tasavvufî verâ anlayışının temelini oluşturur.
Buna göre:
Hürmet,
sınırın varlığını ciddiye almaktır.
Riâyet,
sınırın yakınında bile ölçülü davranmaktır.
Bu yüzden
tasavvuf ahlâkında “şüpheli” alanların önemi büyüktür. Çünkü sınır ihlali çoğu
zaman açık bir kararla başlamaz; küçük tavizlerin birikmesiyle ortaya çıkar.
Hâris el-Muhâsibî ve Riâyet Ahlâkı
Hürmet ve
riâyet kavramlarının klasik tasavvuf içerisindeki en önemli arka planlarından
biri Hâris el-Muhâsibî'nin er-Ri‘âye li-Hukûkillâh adlı eseridir.
Muhâsibî'nin
eserinin temelinde, insanın Allah'ın haklarına uygun yaşayan bir varlık haline
getirilmesi düşüncesi bulunur. Modern akademik çalışmalarda da er-Ri‘âyenin
Allah'ın haklarına uygun yaşamayı, nefis terbiyesini ve ahlâkî değerlerin
davranışa dönüşmesini merkeze aldığı belirtilmektedir. Marmara Open Access+1
Muhâsibî
açısından riâyet, dışsal bir kurala mekanik biçimde uymaktan ibaret değildir.
İnsan:
- nefsini tanımalı,
- niyetini sorgulamalı,
- davranışlarını muhasebe
etmeli,
- murâkabe geliştirmeli,
- riya ve kibir gibi iç
engelleri fark etmeli,
- vahiy, akıl, kalp ve bilgi
arasındaki ilişkiyi kurmalıdır. Marmara Open Access
Bu nokta
hürmet ve riâyetin psikolojik boyutunu da ortaya çıkarır.
Hududu bilmek
yetmez; hududu ihlal etmeye yönelen nefsi de tanımak gerekir.
6. Hürmet, Takvâ ve Verâ İlişkisi
Hürmet ve
riâyet, takvâ ve verâdan ayrı düşünülemez.
Takvâ
Takvâ, insanın
kendisini ilâhî ölçülere aykırı davranışlardan koruma bilincidir.
Verâ
Verâ,
özellikle şüpheli ve sakıncalı alanlarda ihtiyat göstermektir.
Hürmet ve Edep
Hürmet ile
edep arasında da önemli bir ilişki vardır.
Hürmet: “Bu
değerlidir.” der.
Riâyet: “Onun
hakkını koruyacağım.”der.
Edep: “Bunu
uygun biçimde nasıl yapacağımı bileceğim.” der.
Örneğin bir
hocaya saygı duymak hürmettir. Sözünü kesmemek riâyettir. Ne zaman soru
soracağını, ne zaman susacağını ve hangi üslubu kullanacağını bilmek ise
edeptir.Bu nedenle edep, hürmetin biçim kazanmış hali olarak
düşünülebilir.
Felsefî Açıdan Hürmet: Kant
Hürmet
kavramının modern felsefedeki en önemli karşılıklarından biri Kant'ın kişiye
saygı anlayışıdır.
Kant'a göre
kişi yalnızca bir araç değil, kendinde amaçtır. Bu anlayış, insanı başkasının
amaçları için kullanılabilecek basit bir nesne olmaktan çıkarır. Çağdaş
felsefede Kant'ın kişi haysiyeti ve saygı anlayışı, özerklik, haklar ve insan
onuru tartışmalarının önemli kaynaklarından biri olarak kabul edilmektedir.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi+1
Tasavvufî
hürmet ile Kantçı saygı özdeş değildir. Birincisinin temeli teolojik ve
ontolojik, ikincisinin temeli ise özerk akıl ve ahlâk yasasıdır.
Bununla
birlikte önemli bir yapısal yakınlık vardır:
İnsan,
başkasını kendi arzusunun basit bir aracı haline getirmemelidir.
Tasavvuf bunu
kul hakkı, emanet, edep ve hürmet diliyle ifade ederken Kant kişi haysiyeti ve
amaç olarak insan diliyle ifade eder.
Bu
karşılaştırma, hürmet kavramının çağdaş etik açısından da üretken olduğunu
göstermektedir.
Özgürlük
ve Sınır
Modern
düşüncede özgürlük çoğu zaman sınırlardan kurtulma biçiminde anlaşılabilir.
Oysa ahlâk felsefesinde özgürlük ile öz-yönetim arasındaki ilişki daha
karmaşıktır.
Özellikle
Kantçı özerklik anlayışında özgürlük, herhangi bir yasaya bağlı olmamak değil,
kişinin kendisini rasyonel bir ahlâk yasası doğrultusunda yönetebilme
kapasitesidir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Tasavvufî
hürriyet de benzer biçimde nefsin bütün arzularını gerçekleştirme imkânı olarak
görülmez.
Bu açıdan şu
ayrım yapılabilir:
Sınırsızlık:
“İstediğimi
yaparım.”
Ahlâkî
özgürlük:
“İstediğim her
şeyi yapmak zorunda değilim.”
Tasavvuf
açısından ikinci cümle daha gerçek bir özgürlük fikrine işaret eder. Çünkü kişi
kendi dürtülerinin kölesi olmaktan çıktığında irade güçlenir.
Aristoteles ve Ölçü
Aristoteles'in
erdem etiği de hürmet ve riâyetin anlaşılmasına yardımcı olabilecek başka bir
felsefî perspektif sunar.
Aristoteles'te
erdem, çoğu durumda iki aşırılık arasındaki uygun tutumla ilişkilendirilir.
Fakat bu “orta” matematiksel bir ortalama değildir. Hangi durumda neyin uygun
olduğunu belirlemek için pratik hikmet (phronēsis) gerekir. Stanford
Felsefe Ansiklopedisi
Bu düşünce
tasavvufî edep açısından önemlidir.
Çünkü:
- doğruluk her şeyi söylemek
değildir;
- merhamet her yanlışı hoş
görmek değildir;
- tevazu kendini değersiz
görmek değildir;
- hürmet her otoriteye boyun
eğmek değildir;
- sınır koymak herkesten
uzaklaşmak değildir. değil ahlâkî olgunluk olarak görür. Dünya ile
ilişkisini zühd sayesinde ölçülü hale getirir; insan ilişkilerini h
Dolayısıyla
hürmet ve riâyet mekanik bir kuralcılık değil, ölçü bilgisi gerektirir.
Modern Psikoloji Açısından Öz-Düzenleme
Modern
psikolojide öz-düzenleme, bireyin kısa vadeli dürtülerini daha uzun
vadeli amaçları doğrultusunda yönetebilme kapasitesiyle yakından ilişkilidir.
Öz-denetim
üzerine yapılan geniş meta-analizler, öz-denetimin farklı ölçümleri arasında
anlamlı yakınlıklar bulunduğunu ve kavramın çok boyutlu bir yapı olduğunu
göstermektedir. PubMed Central (PMC)
Başka bir
meta-analiz, öz-denetimin çeşitli davranışlarla küçük ve orta büyüklükte olumlu
ilişkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. PubMed
Daha güncel
çalışmalar da öz-denetim ile sağlık davranışları arasında ilişkiler bulunduğunu
göstermektedir. PubMed
Bunlar hürmet
ve riâyetin psikolojik karşılığı olarak doğrudan alınamaz; fakat yapısal bir
benzerlik kurulabilir.
Hürmet: “Arzum
var fakat arzunun üzerinde bir ölçü var.” der.
Öz-düzenleme: “Dürtüm
var fakat dürtü davranışımı otomatik olarak belirlemek zorunda değil.”der.
Bu açıdan
hürmet, dürtü ile davranış arasına anlam ve değer koyan bir öz-düzenleme
biçimi olarak okunabilir.
Ancak
tasavvufun amacı yalnızca psikolojik rahatlık değildir. Onun nihai amacı
insanın Allah ile, kendisiyle ve varlıkla doğru ilişki kurmasıdır.
Hürmetin
Kendi Sınırı: Aşırı Katılık Problemi
Hürmet kavramı
yanlış uygulandığında başka bir tehlike ortaya çıkabilir: aşırı katılık.
Eğer insan her
şeyi yasak, her alanı tehdit, her davranışı şüpheli görürse hürmet:
- vesveseye,
- aşırı kontrolcülüğe,
- insan ilişkilerinde
katılığa,
- kendini ve başkasını
sürekli yargılamaya
dönüşebilir.
Bu nedenle
hürmet, hikmet ve fıkıh bilgisiyle birlikte düşünülmelidir.
Nitekim İslâm
hukukunda helâl ve haram alanlarının yanı sıra mubah alanının bulunması, bütün
hayatın yasaklar sistemi olarak kurulmadığını gösterir. TDV'nin “Helâl” maddesi
de helâl kavramının genişliği ve şüpheli alanların hukukî açıdan
değerlendirilmesi üzerinde durmaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu nedenle:
Hudut bilinci,
hayatı daraltmak değil; hayatın meşru alanını bilinçli biçimde yaşamaktır.
Hürmet ve Riâyetin İnsan İlişkilerindeki Boyutu
İnsan
ilişkilerinde hürmetin en önemli göstergelerinden biri mahremiyettir.
Bir insanın:
- bedeni,
- evi,
- telefonu,
- özel konuşmaları,
- duyguları,
- aile hayatı,
- maddî imkânları
onun kişisel
alanıdır.
Buna riâyet
etmek, çağdaş hukuk dilinde mahremiyet ve kişilik haklarıyla; tasavvufî dilde
ise hürmet, edep ve kul hakkı ile ilişkilendirilebilir.
Örneğin bir
kişinin size güvenerek anlattığı özel bir bilgiyi yaymamak, yalnızca “iyi
arkadaşlık” değildir. Bu, emanetin sınırını korumaktır.
Benzer biçimde
bir yöneticinin çalışanına gücü yettiği için bağırmaması, bir ebeveynin
çocuğunu herkesin önünde aşağılamaması, bir öğretmenin öğrencinin zayıflığını
alay konusu yapmaması da hürmet ve riâyetin çağdaş tezahürleridir.
Güç ve Hürmet
Hürmet
kavramının özellikle güç ilişkilerinde önem kazandığı söylenebilir.
Çünkü güç
arttıkça sınırı ihlal etme kapasitesi de artar.
Bu nedenle:
- ebeveynin çocuğa,
- öğretmenin öğrenciye,
- yöneticinin çalışana,
- zenginin yoksula,
- güçlü devletin zayıf
topluma,
- çoğunluğun azınlığa
karşı
davranışı hürmet açısından özel bir önem taşır.
Buradaki temel
ahlâkî soru şudur:
“Yapabiliyor
muyum?” değil, “Yapmaya hakkım var mı?”
Hürmet, gücü
hak ile sınırlar.
Bu yönüyle
hürmet yalnızca bireysel bir erdem değil, aynı zamanda sosyal adalet ilkesidir.
Dijital Çağda Hürmet ve Riâyet
Günümüzde
hürmet ve riâyet kavramının yeni bir uygulama alanı da dijital dünyadır.
Bir kişinin
fotoğrafını izinsiz paylaşmamak, özel mesajlarını ifşa etmemek, doğrulanmamış
bilgiyi yaymamak, başkasının mahremiyetini “içerik” haline getirmemek, çevrim
içi tartışmada kişilik saldırısına başvurmamak bu çerçevede
değerlendirilebilir.
Dijital
teknolojiler insanın yapabilme gücünü genişletmiştir.
Fakat
yapabilme imkânının artması, ahlâkî hakkın da artması anlamına gelmez.
Tam tersine:
Teknolojik güç
arttıkça hürmet ve riâyet ihtiyacı da artar.
Bir insanın
özel hayatına erişebiliyor olmak, ona erişmeye hakkınız olduğu anlamına gelmez.
Bir bilgiyi
milyonlara ulaştırabiliyor olmak, onu yaymanızın meşru olduğu anlamına gelmez.
Hürmetin İçsel Boyutu: Kendine Hürmet
Hürmet
yalnızca başkasına yönelmez.
İnsanın
kendisine karşı da bir hürmet yükümlülüğünden söz edilebilir.
Bu:
- bedenini hor kullanmamak,
- aklını uyuşturmamak,
- zamanını sürekli israf
etmemek,
- kendisini aşağılayıcı
ilişkiler içinde tutmamak,
- bağımlılıklarını
normalleştirmemek,
- kendi onurunu başkasının
çıkarına feda etmemek
gibi
davranışlarla ortaya çıkabilir.
Bu açıdan
çağdaş felsefede “self-respect” olarak tartışılan özsaygı ile tasavvufî nefis
terbiyesi arasında doğrudan özdeşlik kurulamaz; ancak kişinin kendi haysiyetini
koruması bakımından önemli bir karşılaştırma imkânı bulunmaktadır. Kantçı
literatürde özsaygı, kişinin kendisini ahlâkî statü ve haysiyet sahibi bir
varlık olarak görmesiyle ilişkilendirilir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Tasavvuf ise
buna bir başka boyut ekler:
İnsan
kendisine ait değildir; kendisine emanet edilmiştir.
Bu bakış,
özsaygıyı emanet bilinci ile birleştirir.
Hürmetin En Derin Boyutu: Haddini Bilmek
“Haddini
bilmek” modern dilde zaman zaman küçültücü bir ifade olarak
kullanılabilmektedir. Oysa tasavvufî açıdan haddini bilmek, insanın
değersiz olduğunu değil, mutlak olmadığını bilmesidir.
İnsan:
- her şeyi bilemez,
- her şeye sahip olamaz,
- her şeyi kontrol edemez,
- her arzusu haklı değildir,
- başkasının kaderini
belirleme hakkına sahip değildir.
Bu sınırlılık,
insanı küçültmek için değil, onu tevazuya ve sorumluluğa yöneltmek için
önemlidir.
Hürmet bu
yüzden tevazuyla yakından ilişkilidir.
Kibir: “Benim
arzum ve değerim merkezdir.” der.
Hürmet: “Benim
dışımda da benden bağımsız hakikat ve hak vardır.” der.
20. Hürmet, Riâyet ve İhlâs
Nisâb-ı
Mevlevî bağlamında
hürmetin murâkabeden sonra, ihlâstan önce değerlendirilmesi, davranış ile niyet
arasındaki ilişkinin kurulmasına imkân verir.
Şöyle bir üçlü
yapı ortaya çıkar:
Murâkabe
“Allah beni
görüyor.”
Hürmet ve riâyet “Öyleyse sınırı gözetmeliyim.”
İhlâs “Bunu insanların beğenisi için değil, Hak için
yapmalıyım.”
Bu yapı,
tasavvufî ahlâkın yalnızca davranışçı olmadığını gösterir.
Aynı davranış
farklı niyetlerle yapılabilir.
Bir insan
başkasının hakkını:
- Allah'tan korktuğu için,
- toplumdan çekindiği için,
- cezadan korktuğu için,
- itibar kazanmak için,
- gerçekten hakka hürmet
ettiği için
koruyabilir. Tasavvuf
açısından sonuncusu ihlâsa daha yakındır.
21. Hürmet ve Riâyetin Sistematik Modeli
Bütün
tartışmayı şu kavramsal model içerisinde toplamak mümkündür:
Murâkabe
↓
Allah'ın huzurunda olduğunun farkına varma
Hürmet
↓
Değer ve dokunulmazlığı tanıma
Hudut
↓
Nerede durulacağını bilme
Riâyet
↓
Sınırı fiilen koruma
Edep
↓
Doğru davranış biçimini seçme
Takvâ
↓
İhlale götüren yollardan sakınma
Verâ
↓
Şüpheli alanda ihtiyat
İhlâs
↓
Bütün bunları doğru niyetle gerçekleştirme
İstikamet
↓
Bunu süreklileştirme
Zühd
↓
Dünyevî nesneleri haddinden fazla büyütmeme
Tevhid
↓
Hiçbir şeyi Allah'ın yerine koymama
Bu yapı,
hürmet ve riâyetin tek başına bir “ahlâk kuralı” değil, tasavvufî insan
tasavvurunun merkezî düğümlerinden biri olduğunu göstermektedir.
Sonuç:
Bu çerçevede hürmet,
insanın bir şeyin veya kimsenin değerini, hakkını ve dokunulmazlığını
tanımasıdır. Riâyet ise bu tanımanın davranışa dönüşmesi, sınırın fiilen
korunmasıdır.
Kur'an'daki hudûdullah,
“yaklaşmama” ilkesi ve hadislerdeki koruluk metaforu, sınır ahlâkının
yalnızca nihai ihlal anıyla ilgili olmadığını; sınırın çevresinde de dikkat ve
ihtiyat gerektiğini göstermektedir.
Hadiste
şüpheli alandan uzak durmanın din ve haysiyeti korumayla ilişkilendirilmesi,
hürmet ve riâyetin kişisel ahlâktan insan onuruna uzanan boyutunu ortaya
koymaktadır. Diyanet+1
Modern
psikoloji açısından hürmet ve riâyetin bütün metafizik anlamı öz-düzenlemeye
indirgenemez. Bununla birlikte dürtü ile davranış arasına değer, amaç ve ölçü
koyması bakımından öz-denetim araştırmalarıyla anlamlı bir yapısal paralellik
kurulabilir.
Sonuç olarak hürmet
ve riâyet, tasavvufî ahlâkta “sınır bilinci”nin iki tamamlayıcı boyutudur:
Hürmet değeri görür.
Riâyet hakkı korur.
Edep doğru biçimi bulur.
Takvâ sınırdan uzaklaştırır.
Verâ sınırın çevresinde ihtiyat eder.
İhlâs niyeti arındırır.
Zühd dünyaya aşırı bağlanmayı önler.
İstikamet bütün bunları süreklileştirir.
Bu açıdan
hürmet ve riâyetin çağdaş insan için en geniş anlamı, “yapabilme gücünü hak
ve ölçüyle sınırlandırma” şeklinde ifade edilebilir.
İnsan her şeye
ulaşabildiği bir çağda yaşamaktadır; fakat ahlâkın sorusu ulaşabilmekten önce
gelir:
“Ulaşabiliyor
olmam, ulaşmaya hakkım olduğu anlamına gelir mi?”
Tasavvufî
hürmet bu soruya bir sınır bilinci kazandırır. İnsan böylece yalnızca başkasına
zarar vermemeyi değil, başkasının hakkını kendi arzusundan önce gözetmeyi
öğrenir. Kendi arzusunu mutlaklaştırmaz; gücünü sınırlamayı zayıflık değil
ahlâkî olgunluk olarak görür. Dünya ile ilişkisini zühd sayesinde ölçülü hale
getirir; insan ilişkilerini hürmet ve riâyetle düzenler; Allah ile ilişkisini
ise kulluk, murâkabe ve ihlâsla derinleştirir.
Bu sebeple
hürmet ve riâyet, yalnızca tasavvuf tarihine ait bir terim değil; insanın
sınır, özgürlük, sorumluluk, mahremiyet, onur ve kutsal ile ilişkisini yeniden
düşünmesini sağlayabilecek kapsamlı bir ahlâk kategorisidir.
-V-
İslâm düşünce geleneğinde hürmet (saygı, değer verme) ve riâyet (gözetme, riayet etme, sınır koruma) kavramları,
kulun Yaratıcı ile, evrenle ve hemcinsleriyle olan münasebetlerinin temel
eksenini oluşturur.
Toplumsal Düzen ve Adalet Ekseninde Hürmet ve Riâyet
Hürmet ve riâyet erdemleri,
toplumsal mukavelenin ve huzurun sarsılmaz sütunlarıdır. Bir toplumda haklara
hürmet, başkalarının sınırlarına riayet etmekle mümkündür. İslâm hukukunda can,
mal, namus, akıl ve nesil emniyeti (zarurât-ı hamse) olarak belirlenen temel
dokunulmazlıklar, tam anlamıyla birer "hudûdullah" dairesidir.
Haklara Riâyet: Komşu hakkından yetim malına, kamu malından zayıfların korunmasına kadar
her alan, ihlal edilmesi yasaklanmış ilâhî sınırlarla çevrilmiştir.
Ekolojik Denge: Tabiatın
ve diğer canlıların da kendilerine mahsus hudutları ve hakları vardır.
Doğayı tahrip etmek, ilâhî nizamdaki ölçüye ve hürmete aykırıdır.
Hürmet ve riâyet, modern dünyanın
"sınırsızlık" ve "aşırılık" (hibrizm) ideolojisine karşı
İslâm düşüncesinin sunduğu en derin bilgisel ve ahlâkî alternatiflerden
biridir. İlâhî hudutlara saygı göstermek, insanı kısıtlayan bir pranga değil,
aksine onu tükenişten ve başıboşluktan koruyan bir rahmet çemberidir.
Kul, Yaratıcı’nın koyduğu sınırlara
riayet ettiği ölçüde özgürleşir, fıtratındaki asil değere (hürmete) layık hale
gelir ve toplumsal barışın kurucu öznesi olur.
*
Niçin
yaratıldığımızı, görev ve sorumluluklarımızı bilirsek daha huzurlu dünya inşa
etme çalışmalarında katkı sağlama yeteneğimizi geliştirebiliriz. Bu bilinç
içinde bugün Hürmet & Riâyet (حرمة و رعاية) – İlâhî Hududa Saygı ve Sınır
Gözetme konusunda çalıştık. İnşallah bu kuramsal bilgileri
pratikleştirebiliriz.
Sevgi
ve saygılarımla…
Sabahattin
Gencal, Çekmeköy, 29. 09. 2026
Kaynakça
Birincil ve klasik kaynaklar
- Ankaravî, İsmâil Rüsûhî. Nisâb-ı
Mevlevî.
- Ankaravî, İsmâil Rüsûhî. Minhâcü’l-fukarâ.
- Ankaravî, İsmâil Rüsûhî. Şerh-i
Mesnevî.
- Hâris el-Muhâsibî. er-Ri‘âye
li-Hukûkillâh.
- Gazâlî, Ebû Hâmid. İhyâu
ulûmi’d-dîn.
- Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâle.
- Kelâbâzî, Ebû Bekir. et-Ta‘arruf
li-mezhebi ehli’t-tasavvuf.
- Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma‘.
- İbnü’l-Arabî. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî.
Mesnevî.
Kur’an ve hadis kaynakları
- Kur’ân-ı Kerîm: Bakara
2/229; Mâide 5/87; İsrâ 17/32-35.
- Buhârî, el-Câmiʿu’s-sahîh,
“Îmân”, 39; “Büyûʿ”, 2.
- Müslim, es-Sahîh,
“Müsâkât”, 107-108.
- Diyanet İşleri Başkanlığı.
Hadislerle İslâm. İlgili bölümler. Diyanet Hadislerle İslam
- Kımıl, Esra. “Hâris
el-Muhâsibî’nin er-Ri‘âye li-Hukûkillâh Adlı Eserinde Din Eğitimi
Açısından Değerler.” Marmara Üniversitesi, 2024. Marmara Open Access
- Tanrıbilir, Tarık –
Karagöz, Nail. “Kelâm Konularına Tasavvufî Yaklaşım: Hâris el-Muhâsibî’nin
er-Ri‘âye li Hukûkillâh Eseri Örneği.” Kader, 15/3, 2017.
DergiPark
- Akot, Bülent. “Bazı
Mutasavvıfların Tanrı/İlâh Anlayışı ve Muhâsibî’nin er-Riâye Adlı
Eseri Bağlamında Allah’ın Hakları.” Eskiyeni, 31, 2015. DergiPark
- Duckworth, Angela Lee –
Kern, Margaret L. “A Meta-Analysis of the Convergent Validity of
Self-Control Measures.” Journal of Research in Personality, 45/3,
2011. PubMed Central (PMC)
- de Ridder, Denise T. D.
vd. “Taking Stock of Self-Control: A Meta-Analysis of How Trait
Self-Control Relates to a Wide Range of Behaviors.” Personality and
Social Psychology Review, 16/1, 2012. PubMed
- Stanford Encyclopedia of
Philosophy. “Respect.” Stanford Felsefe Ansiklopedisi
- Stanford Encyclopedia of
Philosophy. “Aristotle’s Ethics.” Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Stanford
Encyclopedia of Philosophy. “Autonomy in Moral and Political Philosophy.”
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
