• Sözün İki Yakası: Sabahattin Gencal ve Ahm...
Tasavvufi Şiirler Seçkisi: • Tasavvuf Şiirleri | 100 Şiirlik Manevî Yol... 
Tefvîz – Tam Yetki Devri, Hakk’a Havale
-I-
Bugünkü sohbet konumuz Tefvîz (تفويض) – Tam Yetki Devri, Hakk’a Havale Etmektir.
Sözlüklerden, ansiklopedilerden derlediklerimizle
asistanlarımın 35 siteden derlediklerinden seçmelerimizi dikkatle okuyabilirsek
tefviz ve ona benzer kavramları öğrenmekle kalmayacak “kader” konusu da bazılarımızın
kafasına ister istemez dank edecektir.
Bazılarımızın dememin nedeni çoğumuz artık kader
konusunu anladık gibime geliyor.
Kader konusunu anlamasına anladık ama çok geç anladık.
Ancak bazılarımızı bu konuda kandırmaya ve yanıltmaya devam edenler olmuyor
değil. Sorumluluğu Allah’a atıyorlar.
Başta tefviz kavramı olmak üzere tevekkül, sıka,
teslim, rıza, murâkabe, ihlâs, istikamet vb. kavramlarını ve aralarındaki
ince ayrıntılarını da öğrenmekte yarar var.
Bazılarımız “Bunlar modası geçmiş kavramlar, bunların
öğrenilmesinin salık verilmesi ne derece doğru olur?” diye düşünebilir. Ben
Türkçe öğretmeniyim. Elbette her kavramın Türkçe olmasını gönülden isterim.
Ancak bu kavramları bütün anlamlarıyla içeren karşılıklar bulamadık. Sadece
günümüzden söz etmiyorum. Asırlardır, belki de kasıtlı olarak bu konuda çok
çektik.
Asıl konumuza geçme zamanıdır. “Müslümanlar
kadercilikten çok çektiler.” yazıp geçecektim. Ancak bu ifadeyi açıklamasını
istedim asistanımdan. Kabahat bende bir sınır koymadım. O da biraz uzattı.
Sabırla okuruz inşallah:
*
Müslümanlar kadercilikten çok çektiler" ifadesi, İslam dünyasında tarihsel ve sosyolojik olarak yaşanan, kader
kavramının yanlış yorumlanmasından kaynaklanan atalet, geri kalmışlık ve
sorumluluktan kaçma durumunu özetler.
Bu ifadeyle kastedilen temel unsurlar şunlardır:
Özetle bu söz; İslam'ın özündeki "İnsan
için ancak çalıştığının karşılığı vardır" (Necm, 39) ilkesinin
unutulup, yerine tembelliği kutsayan pasif bir anlayışın hakim olmasının
yarattığı tarihsel zararları ifade eder.
*
Bu konularda
söz bana düşmez. Ancak yine de aşağıdaki ifadeleri yazacağız. Gençliğimizde, “Çok
âlimler kader konusunda kaybetmişlerdir!” sözlerinden korkardık. Öyle ya
âlimler bile cehennemlik oluyor. Ya biz ne oluruz. Aman aman… Gerçi şimdi böyle
korku ile yaklaşım yok ancak bu kez de gençlerde okuma hevesi de yok… Neyse
sadede gelelim:
Tefvîzin
kadercilik olarak anlaşılması kavramın mahiyetini daraltmaktadır. Kadercilik,
insanın kendi eylemlerinin sonuçları üzerinde hiçbir sorumluluğu bulunmadığını
ileri süren pasif bir tutuma dönüşebilir. Tefvîz ise kişinin sorumluluğunu
yerine getirmesini engellemez.
Bu bağlamda tefvîz, pasif bir kadercilik değil;
aksine aktif sorumluluk sonrasında ortaya çıkan bilinçli bir teslimiyet
olarak değerlendirilebilir
Bu yönüyle kavram, İslâm’ın Allah-insan
ilişkisine dair en temel meselelerinden biri olan “gayret etmek fakat sonucu
Hakk’a havale etmek” ilkesini ifade etmektedir.
Gayret etmek bizden takdir Allah’tan (cc)
-II-
27. Tefvîz (تفويض) – Tam Yetki Devri, Hakk’a Havale
Etmek
Sözlük anlamı: İşini başkasına bırakmak.
Tasavvufî anlamı: Sadece sonucu değil, süreci de Allah’a bırakmak.
🕊️ Tevekkülden daha derin bir hâl olarak, kul her şeyi
Hak’tan bilir.
📖 "İşimi Allah’a bırakıyorum. Allah, kullarını
görendir." (Mü’min, 40/44)
TEFVÎZ
التفويض
Kişinin kendine ait hukukî bir
yetkiyi başkasının kullanmasına izin vermesi anlamında fıkıh terimi.
Tasavvuf terimi olarak tefvîz kulun bütün işlerini tam bir teslimiyet ve
tevekkülle Allah’a havale etmesini anlatır.
Aynı kökten türeyen bir fiil Mü’min sûresinde (40/44) bu anlamda
kullanılmıştır.
Erzurumlu İbrâhim Hakkı’nın meşhur “Tefvîznâme”si bu mahiyetteki
duyguların dile getirildiği meşhur bir şiirdir.
https://islamansiklopedisi.org.tr/tefviz--fikih
*
Tefviz: Kulun, tüm işlerini Allah -celle celâlühû-’ya
havâle etmesi ve O’nun yaptığı her işi gönül hoşluğu ile karşılaması,
hiçbir hususta ne dil ne de kalb ile O’na itirâz etmemesi. Teslimiyet.
Tevekkül anlamlarına gelmektedir.
https://www.islamveihsan.com/tefviz-ne-demek.html
*
TEFVİZ
(ﺗﻔﻮﻳﺾ) i.
(Ar. fevż
> tefvіz)
1. Bir
iş veya şeyi bir kimsenin üstüne bırakma, ihâle.
2. Devlet
arâzisinin müzâyede ile belirlenen veya takdir edilen bedelinin peşin alınarak
satılması.
3. din.
Her işini Allah’a bırakma ve O’nun yaptığı her
şeyi gönül hoşluğu ile karşılama.
https://www.lugatim.com/s/Tefviz
*
Tefviz
Minhacül
Fukara
Allah u Teala,
âl-i firavn’ı anlatırken Kur’an-ı Kerim’inde şöyle buyuruyor: “İleride size
söylediklerimi hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah’a bırakıyorum. Şüphesiz ki
Allah, kullarını çok iyi görendir.” (Mü’min, 44)
Hakikî bir
sâlike lazım olan şey, onun her hâlini ve kârını Allah’a tefvid (havale)
etmesidir. Tefvid, tevekkülden daha efdaldir. Zira mânâ itibariyle de olsa
tefvid tevekkülden daha geniş mânâları muhtevidir. Tevekkül, sebebin vuku
bulmasından sonra hâsıl olur. Oysa tefevvüd hem vukuundan önce ve hem de sonra
hâsıl olur. Tevekkülün, sebebin vukuundan sonra hâsıl olmasına misal: Kur’an-ı
Kerim’deki ifâdeye binâen Yakup (a.s.) oğullarına şöyle dedi: “Ey oğullarım!
Mısır’a girerken hepiniz bir kapıdan girmeyiniz. Ve her biriniz ayrı ayrı
kapılardan giriniz. Ve ben size, Allah’tan gelecek birşeyi defetmeye kadir
değilim. Zira hüküm yalnızca Allah’ındır. Ve ben ona tevekkül ediyorum.” Yani
ona sizin adınıza sığınıyorum ve sizi ona emânet ediyorum demektir. Bu
tevekkül, sebebin vukuundan öncedir.
Bir misal de
sebebin vukuundan sonra hâsıl olan hâle verelim. Resulüllaht (sav) Ashâbıyla
beraber iken kendilerine âyet-i kerimenin ifadesiyle şöyle denildi: “insanlar,
onlara: ‘Düşmanlarınız size karşı ordu topladı. Onlardan korkun” dediklerinde
bu, onların imanını artırmıştır ve şöyle demişlerdir: ‘Allah bize yeter. O ne
güzel vekildir.'” Tevekkül, sebebin vukuundan sonradır. Sebep ise müşriklerden,
Allah’a sığınmaktır.
Tefevvüde
misal verecek olursak, Hz. Peygamberimiz(sav) yattıkları yerden şöyle
buyururlardı: “Allahım! Kendimi sana emânet ve teslim ediyorum. Sırtımı sana
dayıyorum. Ve işlerimi sana havale ediyorum.” Bu sebeplerin vuku bulmadan önce
hasıl olan tefevvüde misaldir.
Sebebin
vukuundan sonraki tefevvüde misal ise, âyet-i kerimede buyurulduğu üzere âl-i
firavnı anlatırken: “Ben işlerimi Allah’a bırakıyorum” diyen mü’min kimsenin
tefevvüdüdür.
Buradaki
sebep, firavn’ın korkusudur. Tefevvüd ile tevekkül arasında, umum ve husus
yönünden fark vardır. Tevekkül ehass’tır. Tefevvüd ise eamdır. Ve bu haliyle
tevekkül, tefevvüdün bir şubesi durumundadır. Tefevvüd her yönüyle, tevekkülden
mânâca daha üstündür ve geniştir. Sâlike yakışan ve lâyık olan da tefevvüddür.
Zira sâlikin bütün kuvvetini ve kudretini Allah’ın isteği istikametine
bahşetmesidir. Ve onun tasarrufuna boyun eğmesidir. Kendini Hakk’ın rızâsı için
kendi tasarrufundan tahliye eder ve Hakk’ı tasarruf etmesi yönünde kendisine
yegâne dayanak ve hükümran ittihâz eder. Ve her murad ettiği şeye rızâ
gösterir.
Tevekkülde
ise, kişinin istekleri ve menfaati doğrultusunda Hakk’ı vekil tayin etme durumu
söz konusudur. Burada cür’et ve sû-i edep (edepsizlik) söz konusudur. Onun için
tefevvüd tevekkülden menduptur. Evliya ve enbiyânın tercihleri de bu meyanda
olmuştur. Ve, “Sevgiliden (Allah’dan) gelen herşey bize sevimlidir.”
demişlerdir.
https://www.semazen.net/3-bab-7-derece-tevfiz/
-III-
Tefvîz (تفويض): “İşi Hakk’a Havale Etmek” ne demektir?
Ankaravî’nin Minhâcü’l-fukarâ’sıyla
paralellik gösteren bu yapı içinde tefvîz, muâmelât grubunun sekizinci
mertebesidir: riâyet → murâkabe → hürmet → ihlâs → tehzîb → istikamet →
tevekkül → tefvîz → sıka → teslim. YEK Portal+2
Bu sıralama,
tefvîzi anlamak bakımından son derece önemlidir. Çünkü Ankaravî'nin manevi
pedagojisinde kişi önce tevekkülü öğrenir, ardından tefvîz ile
işi Allah'a bırakmayı, sonra sıka ile O'na güveni, nihayet teslim
ile kendi itirazını daha da derin bir biçimde bırakmayı öğrenir. Dolayısıyla
tefvîz, basitçe “Allah'a güvenmek” değildir; insanın sonucu kendi zihninde
kontrol etme iddiasından vazgeçerek, fiilî sorumluluğunu koruduğu hâlde hükmün
son merciini kendisi olmaktan çıkarmasıdır.
1. Önce kelimenin kendisi: Tefvîz nedir?
Arapça ف و
ض (f-v-d) kökünün temel anlam alanında bir işi başkasının tasarrufuna
bırakmak, yetkiyi ona havale etmek vardır. Bu bakımdan tefvîz ile
“havale etmek”, “işi bırakmak”, “tasarrufu başkasına teslim etmek” arasında
doğrudan bir anlam ilişkisi vardır.
Nitekim
Kur’an'daki en açık örnek şudur:
وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ
“İşimi Allah'a
havale ediyorum.”
Bu söz,
Firavun ailesinden imanını gizleyen müminin sözüdür. Dikkat çekici olan, hemen
arkasından Allah'ın onu düşmanlarının kurduğu tuzaktan koruduğunun
bildirilmesidir. Quran.com
Burada tefvîz:
Tefvîz daha
incelikli bir şeydir:
Ben üzerime
düşen fiili yaparım; fakat fiilin bütün sonuçlarını kendi kontrolüm altında
tutabileceğim vehminden vazgeçer, işin nihai hükmünü Allah'a bırakırım.
Bu sebeple “tam
yetki devri” modern Türkçede açıklayıcı bir mecaz olabilir; fakat kelimenin
tasavvufî içeriğini tam olarak karşılamaz. Çünkü Allah'a bırakılan şey, hukuken
bir makamın yetkisini başka bir makama devretmek gibi bir “yetki transferi”
değildir. Zaten kulun elinde mutlak bir yetki yoktur. Asıl devredilen, insanın
sonuç üzerindeki sahiplenme ve hâkimiyet iddiasıdır.
2. Nisâb-ı Mevlevî içindeki yeri: Tefvîz
neden tevekkülden sonra gelir?
Eserin yüzlü
mertebe düzeninde üçüncü onlu grup muâmelâttır. Buradaki sıra şöyledir:
1.
Riâyet
2.
Murâkabe
3.
Hürmet
4.
İhlâs
5.
Tehzîb
6.
İstikamet
7.
Tevekkül
8.
Tefvîz
9.
Sıka
10.
Teslim
Bu sıra,
insanın Allah'la ilişkisini adım adım dönüştüren bir psikoloji ve ahlâk
haritası gibi okunabilir. Zenodo+1
Özellikle:
tevekkül →
tefvîz → sıka → teslim
dizisi son
derece anlamlıdır.
Tevekkül
“Allah'a
dayanıyorum.”
Tefvîz
“İşimin
hükmünü Allah'a bırakıyorum.”
Sıka
“Allah'ın
benim için yaptığına güveniyorum.”
Teslim
“Allah'ın
hükmü benim arzumla çatışsa bile O'na karşı içsel direnç üretmiyorum.”
Bu nedenle
tefvîz, tevekkülün basit bir eş anlamlısı değildir.
TDV İslâm
Ansiklopedisi de tevekkül, teslim ve tefvîzin birbirine yakın olmakla beraber
aynı olmadığını; tefvîzin “işi birinin tasarrufuna bırakma” anlamı taşıdığını
ve bazı sûfî ve âlimlerin onu tevekkülden daha geniş gördüğünü belirtir. TDV
İslâm Ansiklopedisi
3. Tefvîz ile tevekkül arasındaki ince fark
Klasik
tasavvuf literatüründe bu fark özellikle belirginleşir.
Abdullah
el-Ensârî el-Herevî , Menâzilü's-sâirîn'de tefvîzi tevekküle çok yakın
fakat ondan daha kapsamlı bir makam olarak ele alır. Ona göre tefvîz,
tevekkülden daha geniş bir anlam taşır; tevekkül sebep ortaya çıktıktan sonra,
tefvîz ise hem öncesinde hem sonrasında söz konusu olabilir. Tefvîz, teslimiyetle
doğrudan ilişkilidir. Scribd+1
Herevî'nin
makamları üç derece halinde düşünmesi de önemlidir. İlk aşamada kul kendi
fiilinden önce bile kendi istitaatinin mutlak olmadığını fark eder; ikinci
aşamada gerçek anlamda muhtaçlığını görür; üçüncü aşamada hareket ve sükûnun
nihai tasarrufunun Hakk'a ait olduğunu idrak eder. Scribd
Buradan
tefvîzin üç aşamalı bir iç dönüşüm olduğunu söyleyebiliriz:
“Ben
yapıyorum” → “Ben yapabilmek için muhtacım” → “Benim yapabilmem bile Allah'ın
imkân vermesine bağlı.”
Ancak burada
kritik bir nokta vardır:
Bu, “Ben
hiçbir şey yapmıyorum” anlamına gelmez.
Tam tersine,
“Benim fiilim de Allah'ın bana verdiği varlık, kudret, akıl, irade ve imkân
içinde gerçekleşiyor” anlamına gelir.
4. Kur'an'daki tefvîz: “İşi Allah'a bırakmak” ama
sorumluluktan kaçmamak
Kur'an'da
tefvîz kelimesinin en doğrudan geçtiği yer Gāfir 40/44'tür:
وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ
“İşimi Allah'a
havale ediyorum.” Quran.com
Buradaki
bağlam özellikle önemlidir.
Bu sözü
söyleyen kişi:
Demek ki
tefvîzin Kur'anî modeli:
hakikati söyle
+ gerekeni yap + sonucu sahiplenme + Allah'a havale et.
Bu formül
Kur'an'ın başka bir ayetindeki yapı ile de tamamlanır:
فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى
اللَّهِ
“Karar
verdiğinde Allah'a tevekkül et.” Âyet, önce istişare, sonra azim,
sonra tevekkül sırasını verir. Quran.com
Dolayısıyla
İslâmî tefvîz:
karar vermeyi
ortadan kaldırmaz; karar verdikten sonra kararın sonucunu mutlak biçimde
kontrol etme iddiasını ortadan kaldırır.
Bu ayrım
modern insan için çok önemlidir.
5. Hadis: Tefvîzin pasiflik olmadığını gösteren
temel ölçü
Hz.
Peygamber'in şu hadisi tefvîz–tevekkül ilişkisinin en güzel anahtarlarından
biridir:
“Sana fayda
veren şeye gayret et, Allah'tan yardım iste ve âcizleşme.”
Hadisin
devamında başa gelmiş bir şeyden sonra “Keşke şöyle yapsaydım” diye kendini
tüketmek yerine kaderi Allah'a nispet ederek yoluna devam etmek öğretilir.
Hadis Sahîh Muslim'de rivayet edilmiştir. dorar.net
Burada iki
emir yan yana gelir:
1. “Gayret
et.”
2. “Allah'tan yardım iste.”
Ve ardından:
“Âcizleşme.”
Dolayısıyla
gerçek tevekkül veya tefvîz:
eylemsizlik
değil, eylemden sonra sonucu Allah'a bırakabilme yeteneğidir.
Aynı şekilde
kuşların rızık örneğini veren meşhur hadis de “tevekkül” ile “sebepleri terk
etme”yi birbirinden ayırır: kuş sabah aç çıkar, fakat akşama kadar rızık arar.
Hadisin Tirmizî'deki rivayeti “hasen-sahih” olarak değerlendirilmiştir.
dorar.net+1
6. Gazzâlî: Tevekkül → teslim → tefvîz
Ebû Hâmid
el-Gazzâlî bu kavramları çok güzel bir hiyerarşi içinde verir.
Gazzâlî, Ebû
Ali ed-Dekkāk'tan şu tasnifi aktarır:
Tevekkül →
teslim → tefvîz
Buna göre:
Gazzâlî bunu
kalbin dikkatinin giderek daha derin bir noktaya yönelmesi olarak
değerlendirir. Ghazali+1
Bu açıdan
tefvîz, “Allah beni koruyacak” demekten daha ileri bir noktadır.
Şöyle bir
dönüşüm vardır:
“Allah benim
istediğim sonucu verecek.”
yerine:
“Allah benim
bilmediğim sonucu da benden daha iyi bilir; ben O'nun hükmüne güveniyorum.”
Tasavvuf
açısından olgunluk tam da burada başlar.
7. Tefvîz ile kadercilik arasındaki fark
Bu konudaki en
büyük yanlış anlama şudur:
“Madem her şey
Allah'ın takdiri, öyleyse benim bir şey yapmama gerek yok.”
Bu tefvîz
değil, cebrî kadercilik olur.
Kelâm geleneği
tam da bu noktada insan fiilleri problemini tartışmıştır.
Ehl-i sünnet
kelâmının genel çerçevesinde insanın fiilleri Allah'ın yaratmasıyla
ilişkilendirilirken insanın irade ve kazanımı da hesaba katılır. Mâtürîdî
çizgide insan gerçek anlamda fiilin faili ve kesbedeni kabul edilir; fiilin
yaratılması Allah'a, insanın onu tercih edip gerçekleştirmesi ve ahlâkî
sorumluluğu ise kula nispet edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Dolayısıyla:
Tefvîz =
“Benim hiçbir iradem yok.”
değildir.
Daha doğru
ifade:
Tefvîz =
“İradem var; fakat iradem mutlak değildir.”
İnsan:
Fakat:
İşte tefvîz bu
sonlu faillik ile ilâhî mutlak kudret arasındaki dengeyi kurar.
8. Tefvîz aslında “kontrol alanını doğru
tanımlama” sanatıdır
Burada modern
psikolojiyle çok verimli bir temas kurulabilir.
Psikolojide locus
of control, kişinin hayatındaki olayların ne ölçüde kendi kontrolünde
olduğuna ilişkin inançlarını ifade eden bir kavramdır. Araştırmalar bu kavramın
motivasyon, davranış ve psikolojik işleyişle ilişkili olduğunu ortaya
koymuştur. OUP Academic+1
Fakat tefvîz,
basitçe “external locus of control” değildir.
Çünkü:
Bu üçüncü
pozisyon psikolojik bakımdan son derece dengelidir.
Bir örnek:
Bir öğrenci
sınava girecek.
Kontrol edebileceği şeyler
Kontrol edemeyeceği şeyler
Tefvîz:
“Çalışmayacağım;
Allah'a bıraktım.”
değildir.
Şudur:
“Çalışacağım;
fakat çalışmamın sonucunu kendimin mutlak mülkü gibi görmeyeceğim.”
Bu küçük
görünen fark, ruhsal hayat bakımından çok büyüktür.
9. Modern psikoloji: Tefvîz neden kaygıyı
azaltabilecek bir zihinsel disiplin olarak düşünülebilir?
Burada
tasavvufî tefvîzi modern psikoterapiyle özdeşleştirmemek gerekir. Ancak
aralarında dikkat çekici bir işlevsel benzerlik vardır.
Çağdaş
psikolojide belirsizliğe tahammülsüzlük (intolerance of uncertainty),
belirsizliği tehdit olarak algılama eğilimiyle ilişkilendirilmektedir. Güncel
literatür bu kavramın kaygı ve endişe süreçlerinde önemli, hatta farklı
psikolojik sorunlara yayılan bir değişken olduğunu göstermektedir. PubMed+2
İnsan zihni
belirsizlik karşısında şunu yapmaya çalışır:
“Geleceği
kontrol edebilirsem güvende olurum.”
Bunun
sonucunda:
ortaya
çıkabilir.
Tefvîz bu
zihinsel mekanizmaya çok farklı bir cevap verir:
“Geleceği
tamamen kontrol etmek zorunda değilim.”
Bu, “gelecek
önemsiz” demek değildir.
Tam tersine:
“Geleceğin
benim sorumluluğum olan kısmına hazırlanacağım; geri kalanını kontrol etmeye
çalışarak bugünü tüketmeyeceğim.”
Psikolojik
esneklik literatürü de kabul, bilişsel esneklik, deneyimsel kaçınmanın azalması
ve değerler doğrultusunda eyleme devam etmenin psikolojik sıkıntıyla ilişkili
olduğunu göstermektedir. 2024 tarihli geniş bir sistematik
inceleme/meta-analiz, ACT bağlamında psikolojik esnekliğin ve kabulün
artmasıyla psikolojik sıkıntının azalması arasında anlamlı ilişkiler bulmuştur.
PubMed
Bu nedenle
tasavvufî tefvîzi modern psikoloji açısından şöyle tercüme edebiliriz:
Kontrol
edilemeyen şeyi kontrol etmeye çalışma dürtüsünden vazgeç; kontrol edilebilir
sorumluluğunu ise terk etme.
10. Fakat tefvîz, modern “letting go” kavramından
daha derindir
Günümüzde
“bırak gitsin”, “akışına bırak”, “kontrolü bırak” gibi ifadeler kullanılıyor.
Bunlar tefvîze
benzeyebilir; fakat eksiktir.
Çünkü
tasavvufta bırakılan şey boşluğa bırakılmaz.
Allah'a
bırakılır.
Bu son derece
önemli bir farktır.
Modern seküler
formül:
“Kontrol
edemediğin şeyi bırak.”
Tasavvufî
formül:
“Kontrol
edemediğin şeyi Hakk'a havale et.”
Birincisi
psikolojik bir teknik olabilir.
İkincisi ise ontolojik
ve teolojik bir güven ilişkisidir.
Tefvîzde insan
yalnızca “kontrol edemediğini kabul etmiyor”; kendi varlığının ve imkânlarının
da nihai anlamda Allah'a bağlı olduğunu kabul ediyor.
11. Stoacılık ile benzerlik: fakat özdeşlik değil
Burada
Epiktetos ile ilginç bir karşılaştırma yapılabilir.
Epiktetos'un
ahlâkında insanın kendi seçimine, iradesine ve dışındaki olaylara ilişkin ayrım
temel önemdedir. Onun felsefesinde özgürlük, kişinin kendi tercih alanını doğru
kullanmasıyla bağlantılıdır; dış koşullara bağımlı hâle gelen insan psikolojik
olarak köleleşir. Stanford Felsefe Sözlüğü
Bu, tefvîzle
şu noktada kesişir:
İnsanın bütün
dünyayı kendi iradesinin nesnesi hâline getirmeye çalışması huzursuzluğun
kaynağıdır.
Fakat arada
temel bir fark vardır.
Stoacı
perspektifte vurgu büyük ölçüde:
“Kendi irademi
doğru yöneteyim.”
üzerindedir.
Tefvîzde ise:
“İrademi doğru
kullanayım, fakat irademi mutlaklaştırmayayım; nihai hükmü Allah'a bırakayım.”
Bu nedenle
tefvîz yalnızca bir öz-yönetim tekniği değil, kuliyet bilincidir.
12. Kierkegaard ve varoluşsal kaygı açısından
tefvîz
Kierkegaard'da
kaygı, insanın özgürlük ve imkânla karşılaşmasının doğurduğu varoluşsal bir
deneyim olarak ele alınır. Modern yorumlarda da onun kaygı düşüncesinin
özgürlük, seçim, sorumluluk ve Tanrı karşısında varoluş meseleleriyle ilişkisi
vurgulanır. Cambridge+1
Burada
tefvîzle başka bir bağlantı kurabiliriz.
İnsan geleceğe
baktığında sonsuz ihtimaller görür:
Bunların her
birinin altında çoğu zaman şu gizli arzu bulunur:
“Geleceği
kesinleştirmek istiyorum.”
Oysa insanın
zamansal varlığı böyle bir imkâna sahip değildir.
Tefvîz burada
şunu öğretir:
Belirsizlikten
kurtulmaya değil, belirsizlik içinde Allah'a dayanmayı öğrenmeye çalış.
Böylece hedef
“hiç kaygılanmamak” değil, kaygının seni Allah'tan ve sorumluluktan
koparmasına izin vermemek olur.
13. Tefvîz ile rıza aynı şey değildir
Nisâb-ı
Mevlevî'nin
sıralamasında tefvîzden sonra doğrudan sıka ve teslim, daha
ileride ise ahlâk bölümünde rıza bulunması anlamlıdır. Zenodo
Bunları
ayırabiliriz:
Tefvîz
“İşi Allah'a
bırakıyorum.”
Sıka
“Allah'ın
tasarrufuna güveniyorum.”
Teslim
“Allah'ın
hükmüne karşı direnç göstermiyorum.”
Rıza
“Allah'ın
hükmüyle içsel bir barış hâline geliyorum.”
Dolayısıyla
tefvîz bir bırakma, sıka bir güven, teslim bir boyun eğme,
rıza ise daha ileri bir içsel uyum hâlidir.
Bu ayrım çok
önemlidir. Çünkü insan bazen:
“Allah'a
bıraktım.”
der fakat
içinden hâlâ:
“Ama mutlaka
benim istediğim şekilde sonuçlansın.”
demektedir.
Bu, henüz tam
tefvîz değildir.
14. Tefvîzin en büyük düşmanı: “sonucu
sahiplenmek”
Tasavvufî
açıdan insanın problemi sadece dünya sevgisi değildir.
Daha incelikli
bir problem vardır:
Kendi
tedbirini ilâhlaştırmak.
İnsan şöyle
düşünür:
“Ben doğru
planı yaparsam sonuç kesinlikle istediğim gibi olur.”
Bu düşünce
modern hayatta son derece yaygındır.
Kariyer:
“Doğru CV'yi
hazırlarsam kesin işe girerim.”
İlişki:
“Doğru
davranırsam karşımdaki beni mutlaka sever.”
Çocuk:
“Doğru
yetiştirirsem çocuğum kesin şöyle biri olur.”
Sağlık:
“Her şeyi
doğru yaparsam kesin hastalanmam.”
İş:
“Bütün
riskleri hesaplarsam şirket kesin başarılı olur.”
Bunların hepsi
tedbiri sonuçla özdeşleştirme hatasına düşebilir.
Tefvîz der ki:
Tedbir senin
vazifendir; netice senin mülkün değildir.
15. Bu bakımdan tefvîz, “başarısızlık karşısında”
da çok güçlüdür
Bir insan
elinden geleni yaptı fakat başarısız oldu.
Tefvîzsiz
zihin:
“Demek ki ben
değersizim.”
veya:
“Her şeyi
yanlış yaptım.”
veya:
“Şunu biraz
daha iyi yapsaydım kesin başarılı olurdum.”
Tefvîz sahibi
zihin ise önce muhasebe yapar:
“Benim hatam
neydi?”
Bunu sorar.
Ama ardından:
“Benim bütün
geleceği kontrol etmem mümkün değildi.”
der.
Bu iki cümle
birlikte bulunmalıdır:
Muhasebe +
tefvîz.
Sadece
muhasebe olursa insan kendisini tüketir.
Sadece tefvîz
olursa insan hatalarını görmez.
Olgun tefvîz:
“Sorumluluğumu
kabul ederim; fakat kendimi kaderin tek faili sanmam.”
16. Aynı şey başarı için de geçerlidir
Tefvîz
yalnızca başarısız insanın tesellisi değildir.
Başarıda belki
daha da gereklidir.
Çünkü insan
başarınca:
“Ben yaptım.”
demeye başlar.
Tasavvuf ise
burada daha derin bir muhasebe ister:
Bu sorular
insanın başarısını inkâr ettirmez.
Sadece
başarının mutlak mülkiyetini elinden alır.
Bu yüzden
tefvîz kibri de tedavi eden bir makamdır.
17. “Tam yetki devri” ifadesinin en doğru biçimi
Kullanıcının
verdiği “Tam Yetki Devri” ifadesini tasavvufî bakımdan biraz düzeltmek
gerekirse:
Tefvîz,
insanın kendi sorumluluk alanındaki fiilî yetkisini Allah'a devretmesi değil;
kendi yetkisinin mutlak olmadığına şahit olması ve işin nihai hükmünü Allah'ın
tasarrufuna havale etmesidir.
Yani:
Fiili
bırakmazsın.
Sonuç
üzerindeki sahiplik iddianı bırakırsın.
Bu ayrım bütün
meselenin anahtarıdır.
18. Günümüz hayatında tefvîz nasıl uygulanabilir?
Bunu soyut bir
tasavvuf terimi olmaktan çıkarıp günlük bir pratiğe dönüştürebiliriz.
1. Bir mesele belirle
Örneğin:
“İş
değiştirmeli miyim?”
2. Sorumluluk alanını çıkar
3. Kontrol dışını belirle
4. Karar ver
Kur'an'ın
ifadesiyle:
“Karar
verdiğinde tevekkül et.” Quran.com
5. Sonucu Allah'a havale et
“Ben üzerime
düşeni yaptım; sonucu Allah'a bırakıyorum.”
6. Sonuç istediğin gibi olmazsa
Önce:
“Benim hatam
neydi?”
Sonra:
“Bundan sonra
ne yapmalıyım?”
Ve nihayet:
“Artık olmuş
olanı Allah'ın hükmüne bırakıyorum.”
Bu, tefvîzin
pratik psikolojisidir.
19. Ebeveynlikte tefvîz
Tefvîzin belki
de en zor alanlarından biri çocuk yetiştirmektir.
Anne-baba
çocuğu için:
ister.
Fakat çocuk
bir mülk değildir.
Anne-babanın
görevi:
terbiye etmek,
örnek olmak,
sınır koymak,
dua etmek,
rehberlik etmek.
Ama çocuğun
bütün geleceğini kontrol etmek değildir.
Burada tefvîz:
“Çocuğum için
elimden geleni yaparım; fakat çocuğumun bütün geleceğini benim irademin ürünü
hâline getiremem.”
demektir.
Bu, ebeveynlik
kaygısını ciddi biçimde dönüştürebilecek bir ilkedir.
20. İlişkilerde tefvîz
Bir başka
insanın seni sevmesini, anlamasını, affetmesini veya senin istediğin gibi
davranmasını zorla sağlayamazsın.
Sen:
Fakat karşı
tarafın kalbini yönetemezsin.
Tefvîz burada:
“Ben kendi
ahlâkımdan sorumluyum; başkasının iradesinin sahibi değilim.”
demektir.
Bu, sevgiyle
kontrol arasındaki farkı öğretir.
21. Hastalık, ölüm ve kayıp karşısında tefvîz
Burada
kavramın en derin taraflarından biri ortaya çıkar.
İnsan
hayatının bazı alanlarında kontrol kapasitesi son derece sınırlıdır.
Hastalıkta:
insanın
sorumluluğudur.
Ama tedavinin
sonucunu mutlak biçimde belirlemek insanın elinde değildir.
İşte tefvîz:
“Tedaviyi terk
etmek” değil, tedaviyi yaparken sonucu Allah'ın hükmüne bırakmaktır.
Bu nedenle
tefvîz ile tıbbî veya pratik tedbiri karşı karşıya koymak doğru değildir.
22. Tefvîz ve ahlâk: “Ben sadece Allah'a
bırakıyorum” diyerek zulüm meşrulaştırılamaz
Burada çok
önemli bir sınır vardır.
Bir insan:
“Ben meseleyi
Allah'a bıraktım.”
diyerek kendi
ahlâkî görevini terk edemez.
Haksızlığa
uğrayan:
Tefvîz, zulme
rıza göstermek değildir.
Çünkü Allah'a
havale etmek, insanın üzerine düşen ahlâkî ve hukukî sorumluluğu ortadan
kaldırmaz.
Bu bakımdan
tefvîz, teslimiyet ile pasifliği birbirinden ayırır.
23. Tefvîz ile “kontrol bağımlılığı” arasındaki
ilişki
Modern insanın
temel problemlerinden biri, her şeyi ölçme ve yönetme arzusudur.
Telefon:
Sosyal medya:
İş hayatı:
Finans:
Algoritmalar:
Sağlık
teknolojileri:
Bütün bunlar
faydalı olabilir; fakat insan zihninde şu yanılsamayı oluşturabilir:
“Yeterince
veri toplarsam hayatı kontrol edebilirim.”
Oysa
belirsizlik ortadan kalkmaz.
Güncel
psikoloji araştırmaları da belirsizliğe tahammülsüzlüğün kaygı ve endişeyle
güçlü ilişkisini ortaya koymaktadır. PubMed+1
Tefvîz burada
teknolojik çağın aşırı kontrol arzusuna karşı bir manevî epistemoloji
sunar:
Bilmek ile
kontrol etmek aynı şey değildir.
Ve daha
önemlisi:
Kontrol
edememek, çaresiz olmak demek değildir.
24. Tefvîz ile bilgi arasındaki paradoks
İnsan ne kadar
çok bilgi edinirse bazen o kadar çok kontrol etmek ister.
Tasavvuf ise
başka bir bilgi biçimi önerir:
“Benim
bilmediğim şeylerin varlığını bilmek.”
Bu, cehalet
değildir.
Bilginin
sınırını bilmektir.
İnsan:
Allah ise
Kur'an'ın ifadesiyle her şeyi kuşatan bir ilim ve tasarruf sahibidir.
Bu nedenle
tefvîz epistemolojik olarak da şudur:
Sınırlı
bilgimin üzerine sınırsız bir kontrol iddiası kurmam.
25. Tefvîz ile özgürlük arasındaki paradoks
İlk bakışta
garip görünür:
“Allah'a
havale etmek insanı nasıl özgürleştirir?”
Fakat
tasavvufî açıdan cevap açıktır.
Eğer bütün
hayatımı:
bağlarsam,
bunların her biri benim efendim hâline gelir.
Tefvîz ise
insanı bu bağımlılıklardan koparır.
Çünkü:
Sonucu Allah'a
bırakan insan, sonucu üreten bütün dünyevî sebeplere kul olmaktan kurtulur.
Bu bakımdan
tefvîz, pasiflik değil, kulluğun yönünü düzeltme biçimidir.
26. Ankaravî'nin Mevlevî bağlamında bunun özel
anlamı
Ankaravî'nin
düşüncesi yalnızca soyut bir “mistisizm” değildir.
Bu yüzden Nisâb-ı
Mevlevî'de tefvîzi:
“Dünyayı
bırak, hiçbir şey yapma.”
şeklinde
okumak Ankaravî'nin genel düşünce çizgisine de uymaz.
Daha doğru
okuma:
“Dünyadaki
vazifeni yerine getir fakat dünyadaki sebepleri nihai merci hâline getirme.”
olacaktır.
27. Tefvîzin bütün tasavvufî mimari içindeki yeri
Nisâb-ı
Mevlevî'nin yüzlü
yapısını bir merdiven olarak düşünürsek, tefvîz tam ortalarda, fakat son derece
kritik bir eşikte bulunur.
Başlangıçta:
uyanış → tevbe
→ muhasebe → tefekkür → zikir...
vardır.
Sonra:
murâkabe →
ihlâs → istikamet → tevekkül → tefvîz → sıka → teslim
gelir.
Daha sonra:
sabır → rıza →
şükür → sıdk → tevazu...
gibi ahlâkî
olgunluklar gelişir.
Ve yol daha
ileride:
mârifet → fenâ
→ bekā → tevhid
gibi nihai
tasavvufî kavramlara kadar uzanır. Bu yüzlü mertebe düzeni Menâzilü's-sâirîn
geleneğiyle güçlü bir paralellik taşır. مكتبة صحراء النجف+1
Bu yapıdan
hareketle tefvîzin işlevini şöyle ifade edebiliriz:
Tefvîz,
insanın “ben yapmalıyım” bilincinden “ben yaparım ama Allah'a muhtacım”
bilincine geçişidir.
28. Tefvîzde üç şeyi birbirinden ayırmak gerekir
Bence kavramın
en berrak formülü budur:
A. Görev
Benim yapmam
gereken nedir?
Bunu yap.
B. Tedbir
Benim
alabileceğim makul önlem nedir?
Bunu al.
C. Sonuç
Bütün
şartların ve sonuçların nihai sahibi kimdir?
Allah.
Dolayısıyla:
Görevi terk
etmek tefvîz değildir.
Tedbiri terk
etmek tefvîz değildir.
Sonucu
sahiplenmemek tefvîzdir.
29. Tefvîzin dört aşamalı psikolojik modeli
Bunu çağdaş
bir dille dört aşamada ifade edebiliriz:
1. Gerçekliği
gör:
“Bu konuda neyi kontrol edemediğimi kabul ediyorum.”
2. Sorumluluğu
belirle:
“Benim üzerime düşen nedir?”
3. Eyleme geç:
“Gerekeni yapıyorum.”
4. Sonucu
bırak:
“Artık sonucu Allah'ın hükmüne havale ediyorum.”
Bunun
tersindeki dört aşama ise kontrol saplantısıdır:
belirsizlik →
korku → aşırı kontrol → tükenme.
Tefvîz ise:
belirsizlik →
sorumluluk → eylem → tevekkül.
30. “Tefvîz ettim” demek ne zaman sahici
değildir?
Şu cümleler
tefvîz görüntüsünde olabilir fakat tefvîz olmayabilir:
“Allah'a
bıraktım; zaten çalışmaya gerek yok.”
Bu tembelliktir.
“Allah'a
bıraktım; demek ki başıma gelen her şeye karşı hiçbir şey yapmayacağım.”
Bu pasif
kaderciliktir.
“Allah'a
bıraktım ama mutlaka benim istediğim gibi sonuçlanmalı.”
Bu gizli
kontrol arzusudur.
“Allah'a
bıraktım; artık hatalarımı düşünmeyeceğim.”
Bu sorumluluktan
kaçıştır.
Gerçek tefvîz:
“Benim görevim
nedir?” sorusunu sonuna kadar sorar; “sonuç benim elimde değil” gerçeğini de
sonuna kadar kabul eder.
31. Tefvîz, tevekkülün “sonuç sonrası” boyutunu
da kapsar
İnsanların
çoğu tevekkülü karar anında hatırlar:
“Allah'a
güveniyorum.”
Fakat sonuç
ortaya çıktığında:
20. İlişkilerde tefvîz
Bir başka
insanın seni sevmesini, anlamasını, affetmesini veya senin istediğin gibi
davranmasını zorla sağlayamazsın.
Sen:
demektir.
21. Hastalık, ölüm ve kayıp karşısında tefvîz
İnsan
hayatının bazı alanlarında kontrol kapasitesi son derece sınırlıdır.
Hastalıkta:
“Tedaviyi terk
etmek” değil, tedaviyi yaparken sonucu Allah'ın hükmüne bırakmaktır.
22. Tefvîz ve ahlâk: “Ben sadece Allah'a
bırakıyorum” diyerek zulüm meşrulaştırılamaz
Bir insan:
“Ben meseleyi
Allah'a bıraktım.”
diyerek kendi
ahlâkî görevini terk edemez.
Haksızlığa
uğrayan:
23. Tefvîz ile “kontrol bağımlılığı” arasındaki
ilişki
Modern insanın
temel problemlerinden biri, her şeyi ölçme ve yönetme arzusudur.
Telefon:
başlar.
Oysa tefvîzin
asıl gücü sonuçtan sonra ortaya çıkar.
Çünkü tefvîz:
“Sonucu
Allah'a bırakıyorum.”
demek kadar,
“Sonuç ortaya
çıktığında onu Allah'ın hükmü içinde yeniden okuyacağım.”
demektir.
Bu, Hz.
Peygamber'in “keşke şöyle yapsaydım” şeklindeki tüketici karşı-olgusal
düşünceye karşı yaptığı uyarıyla da uyumludur. dorar.net
32. Sonuç: Tefvîz bir “bırakma” değil, doğru yere
bırakmadır
Bütün bu
kaynakları bir araya getirirsek, Nisâb-ı Mevlevî'deki tefvîzi şöyle
tanımlayabiliriz:
Tefvîz, kulun
kendi irade ve sorumluluğunu terk etmeden, kendi kudretinin sınırlılığını idrak
ederek, yapması gerekeni yaptıktan sonra işin nihai hüküm ve sonucunu Allah'ın
tasarrufuna bırakmasıdır.
Bu tanımın
içinde dört unsur vardır:
1. İrade
vardır.
Kul seçer.
2. Sorumluluk
vardır.
Kul üzerine düşeni yapmak zorundadır.
3. Sınırlılık
vardır.
Kul sonucu bütünüyle belirleyemez.
4. Güven
vardır.
Sonuç boşluğa değil, Allah'a havale edilir.
Bu sebeple
tefvîz ne fatalizm, ne pasiflik, ne çaresizlik, ne de
basit bir “pozitif düşünme” tekniğidir.
O, insanın
kendisiyle dünya, dünya ile gelecek ve nihayet insan ile Allah arasındaki
ilişkiyi yeniden kuran bir tevhidî irade terbiyesidir.
En kısa
formülüyle:
Çabayı
bırakma; çabanın seni Allah'ın yerine koymasına izin verme.
Tedbiri
bırakma; tedbiri takdire dönüştürme.
Kararı
bırakma; kararın sonucunu sahiplenme.
Sorumluluğu
bırakma; kontrol vehmini bırak.
Geleceği
çözmeye çalışma; geleceğin sahibine güven.
Ve nihayet
Kur'an'ın tefvîz cümlesiyle:
“İşimi Allah'a
havale ediyorum.” Quran.com
Nisâb-ı
Mevlevî'de tefvîzin tevekkül
ile sıka ve teslim arasına yerleştirilmesi tam da bu yüzden anlamlıdır:
insan önce Allah'a dayanmayı öğrenir; sonra işin hükmünü O'na bırakır; ardından
O'nun tasarrufuna güvenmeyi öğrenir ve nihayet teslimiyet hâline ilerler. Böyle
bakıldığında tefvîz, tasavvuf yolunda “hiçbir şey yapmamak” değil, “yapabileceğini
yaptıktan sonra kendini sonucun sahibi sanmamak” makamıdır. Zenodo+1
Kaynakların ana ekseni
olacaktır.
27. Tefvîzin bütün tasavvufî mimari içindeki yeri
gelir.
Daha sonra:
sabır → rıza →
şükür → sıdk → tevazu...
gibi ahlâkî
olgunluklar gelişir.
Ve yol daha
ileride:
gibi nihai
tasavvufî kavramlara kadar uzanır. Bu yüzlü mertebe düzeni Menâzilü's-sâirîn
geleneğiyle güçlü bir paralellik taşır. مكتبة صحراء النجف+1
Tefvîz,
insanın “ben yapmalıyım” bilincinden “ben yaparım ama Allah'a muhtacım”
bilincine geçişidir.
-IV-
1. Tefvîz Kavramının Sistematik
Boyutları
Tefvîz, sadece pasif bir boyun eğme ("kaderci
teslimiyet") değil, derin bir idrak ve aktif bir manevi duruştur.
Sistematik olarak üç ana boyutta incelenir:
2. Tefvîz Örnekleri
Kavramın hayatın farklı alanlarında nasıl tecelli
ettiğini şu örneklerle somutlaştırabiliriz:
3. Tefvîz Hakkındaki Görüşlerimiz
ve Değerlendirmemiz
-V-
“Tefvîz”in hem “yetki devri” hem de “işi/hükmü
Allah’a havale etme” anlamlarını birbirinden ayırarak ele almak uygun
olacaktır.
İslâm
düşüncesinde insanın Allah ile ilişkisini açıklayan kavramlar arasında
tevekkül, teslimiyet, rıza, tefvîz ve kader özel bir yere sahiptir. Bu
kavramların ortak noktası, insanın kendi sınırlılığını idrak ederek mutlak
kudret ve hükümranlığın Allah’a ait olduğunu kabul etmesidir. Bununla birlikte
söz konusu kavramların her biri farklı bir ilişki biçimine işaret eder.
Tevekkül daha
çok Allah’a güvenmeyi, teslimiyet ilâhî iradeye boyun eğmeyi, rıza Allah’ın
takdirinden hoşnut olmayı, tefvîz ise kişinin bir işi veya sonucu kendi kudret
ve tasarruf alanından çıkararak Allah’a havale etmesini ifade eder.
Tefvîz
kavramı, “yetki devretmek” ile “sonucu Allah’a bırakmak” arasında ortak bir
semantik çekirdeğe sahiptir: kişinin bir işi kendi mutlak tasarrufundan
çıkarıp başka bir iradeye bırakması.
Tefvîz
kavramının en açık Kur’ânî örneği Mü’min sûresi 44. âyettir. Firavun’un
çevresinde yaşayan mümin kişi, kavmiyle yaşadığı tartışmanın ardından şöyle
der:
“Ben işimi
Allah’a havale ediyorum. Şüphesiz Allah kulları görmektedir.”
Buradaki “ufevvidu
emrî ilallâh” ifadesi, tefvîzin temel anlamını ortaya koymaktadır. Kişi
“işimi Allah’a bırakıyorum” derken herhangi bir sorumluluktan kaçtığını
söylememektedir. Aksine hakikati ortaya koymuş, uyarısını yapmış ve
karşılaşacağı sonucu Allah’ın hüküm ve takdirine bırakmıştır.
Bu durum
tefvîzin üç aşamalı bir yapıya sahip olduğunu düşündürmektedir:
1.
Sorumluluğun yerine getirilmesi,
2.
İnsanın kendi sınırlarının farkına varması,
3.
Nihai sonucu Allah’a bırakması.
Bu iki kavram
arasında şöyle bir ayrım yapılabilir:
Tevekkül, “Allah’a güveniyorum” tavrını;
tefvîz, “işimi ve sonucunu Allah’a
bırakıyorum” tavrını;
teslimiyet, “Allah’ın hükmüne boyun eğiyorum”
tavrını;
rıza ise “Allah’ın takdirinden
hoşnutum” tavrını ifade eder.
Bununla
birlikte bu kavramlar birbirini dışlamaz. Bilakis tasavvufî düşüncede bunlar,
insanın Allah ile kurduğu ilişkinin farklı boyutlarını açıklayan birbirini
tamamlayıcı kavramlardır.
İnsan
hayatında kontrol edilemeyen pek çok unsur bulunmaktadır. Hastalık, ölüm,
başkalarının iradesi, toplumsal şartlar, geleceğin belirsizliği ve sonuçların
önceden kesin biçimde bilinememesi insanın sınırlılığını gösterir. Tefvîz
anlayışı, bu sınırlılığın fark edilmesini ve insanın kendisini mutlak bir
kontrol sahibi olarak görmemesini sağlar.
Bu çerçevede
tefvîz, “insanın bütün fiillerini Allah’a bırakması” şeklinde anlaşılırsa
insanın sorumluluğunu anlamsızlaştırma tehlikesi ortaya çıkabilir. Buna
karşılık kavram, insanın kendi irade ve imkânları ölçüsünde hareket ettikten
sonra sonuç üzerinde mutlak hâkimiyet iddiasından vazgeçmesi şeklinde
anlaşıldığında kelâmî açıdan daha tutarlı bir çerçeve kazanır.
Bu nedenle
tefvîz ile cebr arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak doğru değildir. Cebr
anlayışı insan iradesinin etkisini büyük ölçüde ortadan kaldırırken, tefvîz
insanın irade ve sorumluluğunu reddetmek zorunda değildir. Tefvîzde esas olan,
insanın iradesini kullanmasına rağmen nihai kudretin kendisine ait olmadığını
kabul etmesidir.
Tasavvuf
literatüründe tefvîz, kulun Allah’a yönelik güven ve teslimiyetinin ileri bir
biçimi olarak değerlendirilmiştir. Sûfî düşüncede insanın kendi benliğine,
gücüne ve tedbirine aşırı güvenmesi, Allah ile arasındaki ilişkinin önünde bir
engel olarak görülebilir.
Bu noktada
tefvîz, “ben yaptım” iddiasının yerine “Allah’ın lütfuna muhtacım” bilincini
yerleştirir.
Bir kimsenin
çalışması, tedbir alması, tedavi olması veya bir tehlikeden uzaklaşması tefvîze
aykırı değildir. Tefvîze aykırı olan, bu sebepleri bağımsız ve mutlak
etkileyici güçler olarak görmektir. Bu açıdan tasavvufî tefvîz, sebepleri
kullanmak fakat kalben sebeplere bağımlı olmamak şeklinde özetlenebilir.
Tefvîzin
kadercilik olarak anlaşılması kavramın mahiyetini daraltmaktadır. Kadercilik,
insanın kendi eylemlerinin sonuçları üzerinde hiçbir sorumluluğu bulunmadığını
ileri süren pasif bir tutuma dönüşebilir. Tefvîz ise kişinin sorumluluğunu
yerine getirmesini engellemez.
Bu bakımdan:
Kadercilik: “Nasıl olsa olacak; benim
yapabileceğim bir şey yok.”
Tefvîz: “Üzerime düşeni yapacağım; fakat
sonucu Allah’a bırakacağım.”
şeklinde bir
ayrım yapılabilir.
Bu ayrım,
tefvîzin ahlâkî değerini anlamak bakımından önemlidir. Çünkü tefvîz, insanın
sorumluluğunu ortadan kaldırmak yerine sorumluluk ile kontrol arasındaki
farkı öğretmektedir.
Tefvîz şu
düşünceyi öne çıkarır:
“Benim görevim
gayret etmektir; sonuç üzerindeki mutlak hükümranlık bana ait değildir.”
Bu anlayış
insanı hem aşırı özgüvenden hem de aşırı çaresizlik duygusundan koruyabilir.
Başarı karşısında kibirlenmemeyi, başarısızlık karşısında ise bütünüyle
yıkılmamayı mümkün kılar.
Dolayısıyla
tefvîz, ahlâkî açıdan tevazu, sabır, güven, sorumluluk ve teslimiyet
gibi erdemlerle yakından ilişkilidir.
Sonuç
Tefvîz, İslâm
düşüncesinde “yetki devri” ve “işi Allah’a havale etme” anlamlarını bir araya
getiren çok katmanlı bir kavramdır.
Tefvîz, eylem
ile teslimiyet, tedbir ile tevekkül ve insan iradesi ile ilâhî kudret arasında
bir denge kurar.
Sonuç olarak
tefvîz, insanın “her şeyi kontrol etme” arzusundan vazgeçerek kendi
sorumluluğunu yerine getirmesi ve nihai hüküm ile sonucu Allah’a bırakmasıdır.
Gayret bizden
tevfik Allah’tan.
Sabahattin Gencal,
Çekmeköy, 04. 10. 2026
_______________________
Kaynakça