Anlayışsız olduğumuzu söyleyemeyiz ama anlama süreçlerini bilmediğimizi rahatça söyleyebiliriz.1 Bir şeyi bilip bilmediğimiz yüzümüzde yazmıyor ama toplumumuzun zihniyetinde ve yurdumuzun tarlalarının, ormanlarının, denizlerinin verimli olup olmamalarında, sanayi ve ticaretin gelişip gelişmemesinde vb. yazıyor. Kısaca anlama süreci alnımızda yazılı…
Bu yazıyla bir nevi basketbol
potasına bir top atıyorum. Top fileye düşerse konuyu algılamış olursunuz. Beyindeki algı fileleri basketbol sahasındaki
filelere benzemez. Fileden geçen topu ele alıyor ve oynamaya devam
edebiliyorsunuz. Ama algı filtrelerinde top egemenlerin istediği yerde kalıyor.
Asistanım Gemini’nin belirttiği, aşağıda yazılan filtre çeşitlerini incelersek
anlama süreçlerinin en önemlisi düşünce sürecine uğratılmadığımız anlaşılır.
Zaten bizde böyle bir istaston yoktu. Ezber ekspresiyle istasyonlara uğramadan
diplama alabiliyorduk, halen de alıyoruz. Kısaca değil derin tefekkür düşünmeye bile
fırsat vermiyorlar.
Benzetmeleri ileri götürmemek
gerekir, nihayet bir benzetme. Asıl konuya yoğunlaşmak gerekir. Yani basketbol
topu değil bir tohum, bir fikir gelmeli aklımıza. Bu tohumu ekip yetiştirmek
hepimizin görevi aslında… ““Kelimeler, ekildikleri yerde düşünce ve duyguların
filizlenmesini sağlayan sihirli tohumlardır.” sözü, dilin insan yaşamındaki
dönüştürücü etkisini güçlü bir şekilde ifade etmektedir. Kelimeler bireylerin
özgüvenini artırabilir, umut verebilir, toplumsal değişimleri başlatabilir ve
kültürel gelişime katkı sağlayabilir. Ancak aynı kelimeler yanlış
kullanıldığında kırgınlık, öfke ve umutsuzluk da yaratabilir. Bu nedenle
insanlar, kullandıkları her sözün bir gün filizlenebilecek bir tohum olduğunu
unutmamalıdır. Çünkü bugün söylenen bir kelime, yarının düşüncesini, duygusunu
ve hatta geleceğini şekillendirebilir.”
Soyut söylemlere alışık değiliz. İlla
somut olaylar, kişiler ve durumları mı ele almak gerek? Maalesef öyle.
Başkalarını ele almaktansa hep kendimi ele alıyor ve günlük rutinlerimle
okuyucuların zamanlarını alıyorum:
Bugün 28 Haziran Pazar. Sabah sabah
yine internetteydim:
Müslüman Gençlerin Aslî Kimliği
Cenâb-ı Hak buyuruyor:
Bismillahirrahmanirrahim
“Andolsun ki, Rasûlullah, sizin için,
Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah'ı çok zikredenler için
güzel bir örnektir.” (Ahzâb, 21)
Rasûlullah (sav) efendimiz
buyurdular:
“Allah çocukça (lâubâlî) davranışları olmayan, hayra yönelip hevâ ve hevesi terk eden vakar sahibi olgun genci sever.” (Ahmed, IV, 151) https://outlook.live.com/mail/inbox/id/AQQk
*
Müzik kimi zaman kötülükleri
unutmamıza izin verir. Morricone’nin müziği unutmama izin vermiyor. Türkiye’de
iktidar neredeyse her gün toplumsal hafızayı silmeye çalışıyor. Gerçek
dertlerimiz, yaşanan acılar unutulsun isteniyor. Dün söyleneni bugün inkâr ediyor.
Morricone ise tam tersini yapıyor: Unutmamıza izin vermiyor.
Morricone’nin en büyük ustalığı,
belki de notaların arasındaki, ritimlerin arasındaki sessizlikleri de
konuşturabilmesidir. Bugün Türkiye’de ise bambaşka bir sessizlik var:
Korkudan konuşamayan akademisyenler,
işini kaybetmemek için susan sanatçılar, adalet bekleyen anneler, cezaevindeki
gazeteciler...
Salonda yükselen müzik, dışarıdaki bu
sessizliği daha da görünür kılıyordu.
Morricone’nin müziği bir kez daha
gösterdi ki sanat, nitelikli müzik aynı zamanda bir direniş biçimidir. Çünkü
baskı dönemlerinde sanat, kaçış değil, hafızanın ve umudun sığınağıdır. Bugün
Türkiye’de de görünmeyen çok şey var: Korkular, suskunluklar,
adaletsizlikler, insanların içine attığı öfke ve umutsuzluk...
Morricone’nin müziği ise tam tersine,
kelimelerin söyleyemediklerini duyuruyor.
Zeynep Oral, Sanatın Belleği-Toplumun
belleği, Cumhuriyet gazetesi, 18.06.2026
*
Yukarıdaki satırları göz jimnastiği
yapmak için değil özü kavramak için okumalıyız tekrar tekrar...
Bazen tekrar tekrar okumama rağmen
anlamadığım oluyor. İşte o zaman asistanım AI’den yararlanıyorum. (Dipnotlara
göz atmaktan geçmeyelim.) Örneğin. Oral, “Morricone’nin müziği ise tam tersine,
kelimelerin söyleyemediklerini duyuruyor."diye yazıyor. Ben ne müzikten anlıyorum ne de Morricone’yi tanıyorum. Morricone
(Sıradışı Sesler: Mızıka, düdük, kırbaç sesi, insan çığlıkları, kapı gıcırtısı
veya hayvan sesleri gibi unsurları müzikal bir formda kullanarak çok özgün
atmosferler yaratmıştır.) Bir tarih kadınlarımız tencere sesleri çıkarttılar, diye hatırlıyorum. Ama hoş olmuyor bunlar. Bence kaval ve kemence en güzeli. Düşünebiliyor musunuz sokağınızdan geçen biri kaval çalıyor. Ne demek istiyor
acaba?4 “Körü körüne itaatin, başkalarına akletmeden bağlanmanın ve
bireyi koyun/sürü konumuna düşüren zihniyetlerin İslam'da yeri olmadığını
vurgular.”
Ne anlatırsak anlatalım sonu hep “insan
olmak” konusuna geliyor.
İnsan olabilmek ve insan olarak
kalabilmek için elimizden geleni yapabilmemiz dileğiyle…
Sabahattin Gencal, İstanbul, 28. 06.
2026
Not: Teknolojinin ilerlemesine katkı
sağlayamıyoruz şimdilik. Hiç olmazsa mevcut teknolojiden yararlanmasını
bilelim. Bu düşünceden hareketle yapay zekâları asistan olarak kullanıyorum.
Benim işaret ettiğim hususlarda kısa bilgi veriyorlar. İşaretimi anlamayanlar
işaret ettiğim yere bakabilir.
1.
Anlama Süreçleri
AI
Bakışı (Gemini)
İnsan zihninin bilgiyi işleme ve onu derin bir anlama dönüştürme yolculuğu,
dış dünyadan alınan dağınık sinyallerin filtrelenip işlenerek en yüksek bilinç
aşamasına taşınması sürecidir.
Bu süreç, fizyolojik bir temasla başlar ve felsefi/entelektüel bir
derinleşmeyle (tefekkürle) zirveye ulaşır. Günümüz dünyasından dinamik bir
örnek üzerinden bu aşamaları sistematik olarak inceleyelim.
Anlama Süreçlerinin Sistematik
Analizi
Günümüz örneğimiz, bir kişinin akıllı telefonuna düşen yoğun
bir bildirim ve arkasından gelişen yapay zekâ odaklı bir haber
olsun. Zihnimiz bu veriyle karşılaştığında şu sırayla çalışır:
[İzlenim] ➔ [Duyum] ➔ [Algı] ➔ [Düşünme] ➔ [Tefekkür]
1. İzlenim (Impression)
Dış dünyadaki uyarıcıların duyu organlarımız üzerinde bıraktığı ilk, ham ve
henüz anlamlandırılmamış etkidir. Bilincin en pasif ve en ham evresidir [1].
·
Günümüzden
Örnek: Telefonunuzun
ekranının aniden parlaması, bir titreşim yayılması ve havada bir ses dalgasının
oluşması. Zihin henüz bunun bir "mesaj" veya "tehlike"
olduğunu bilmez; sadece fiziksel bir etkiye maruz kalır.
2. Duyum (Sensation)
Duyu organlarının (göz, kulak, deri vb.) maruz kaldığı bu izlenimleri
sinirsel sinyallere dönüştürerek beyne iletmesi sürecidir. Biyolojik bir veri
aktarımıdır [2].
·
Günümüzden
Örnek: Gözdeki
retina tabakasının ışığı (piksel parlamasını) algılaması ve kulaktaki salyangoz
organının ses frekansını elektrik sinyali olarak beyne göndermesi. Şu an
beyinde sadece "ışık var" ve "ses var" bilgisi mevcuttur.
3. Algı (Perception)
Beyne ulaşan ham duyumların geçmiş deneyimler, hafıza ve dikkat süzgecinden
geçirilerek anlamlı bir bütün haline getirilmesidir. Duyum biyolojik iken, algı
psikolojiktir [3].
·
Günümüzden
Örnek: Beynin o ışık
ve sesi birleştirerek "Telefonuma bir haber bildirimi geldi ve
ekranda 'Yapay Zekâ Meslekleri Tehdit Ediyor' yazıyor" diye
durumu netleştirmesi. Artık veri, bir nesneye ve anlama kavuşmuştur.
4. Düşünme (Thinking / Cognition)
Algılanan veriler arasında bağ kurma, analiz etme, kavramlaştırma ve
problem çözme sürecidir. Zihin burada aktiftir; sorgular, kıyaslar ve mantık
yürütür [4].
·
Günümüzden
Örnek: Bildirimi
okuduktan sonra zihninizin çalışmaya başlaması: "Benim mesleğim tehlikede
mi? Geçen ay şirkete yeni bir yazılım entegre edilmişti. Acaba bu yüzden mi
işten çıkarmalar başladı? Kendimi geliştirmek için bir kursa mı yazılsam?"
Bu aşama neden-sonuç ilişkilerini kurar.
5. Tefekkür (Deep Reflection /
Contemplation)
Anlama süreçlerinin en üst ve olgun evresidir. Sadece rasyonel bir analiz
değil; varoluşsal, ahlaki, bütüncül ve derinlemesine bir içselleştirme
sürecidir. Parçaları birleştirip büyük resmi görmeyi ve hayata dair köklü bir
anlam çıkarmayı amaçlar [5].
·
Günümüzden
Örnek: Kişinin
meslek kaygısının ötesine geçerek şu derin sorgulamaya yönelmesi: "Teknolojik dönüşüm, insanın dünyadaki anlamını nasıl
etkiliyor? Dijitalleşen bir çağda bizi 'gerçekten insan' kılan yetenekler,
şefkat ve yaratıcılık mıdır? Ben hayatımı sadece tüketerek ve hız peşinde mi
koşarak geçiriyorum, yoksa kalıcı bir değer üretiyor muyum?"
İşte bu, bilgiyi hikmete (bilgeliğe) dönüştürme çabasıdır.
Sürecin Karşılaştırmalı Özeti
|
Aşama |
Zihnin Rolü |
Temel Soru |
Çıktı |
|
İzlenim |
Pasif / Alıcı |
"Orada ne var?" (Fiziksel temas) |
Ham etki |
|
Duyum |
Biyolojik / Aktarıcı |
"Ne hissediyorum?" (Elektriksel sinyal) |
Ham veri |
|
Algı |
Psikolojik / Tanımlayıcı |
"Bu nedir?" (Anlamlandırma) |
Nesne / Kavram |
|
Düşünme |
Rasyonel / Analitik |
"Nasıl/Neden oldu? Ne yapmalıyım?" |
Çözüm / Plan |
|
Tefekkür |
Varoluşsal / Bütüncül |
"Bunun daha derin anlamı ve gayesi nedir?" |
Hikmet / İçgörü |
Dipnotlar ve Kaynakça
·
[1]
Hume, D. (1739). İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme. Hume, zihnin tüm
içeriklerini "izlenimler" (impressions) ve "idealar"
(ideas) olarak ikiye ayırır. İzlenimlerin, dış gerçekliğin zihne vurduğu en
canlı ilk darbeler olduğunu belirtir.
·
[2]
Goldstein, E. B. (2013). Duyum ve Algı. Cengage Learning. Duyumun tamamen
reseptörler düzeyinde gerçekleşen nörolojik bir enerji dönüşümü (transdüksiyon)
olduğu fizyolojik kanıtlarla açıklanmaktadır.
·
[3]
Neisser, U. (1967). Bilişsel Psikoloji. Appleton-Century-Crofts. Algının,
duyusal girdiyi dönüştüren, azaltan, detaylandıran ve saklayan aktif bir
zihinsel inşa süreci olduğu vurgulanır.
·
[4]
Piaget, J. (1952). Çocukta Zekanın Doğuşu. International Universities
Press. Düşünmenin, şemalar aracılığıyla çevreyi asimile etme ve çevreye uyum
sağlama (akomodasyon) süreçleriyle ilerleyen mantıksal bir yapı olduğunu
kuramsallaştırır.
·
[5]
Gazali, M. (1100 civarı). İhyau Ulumid-Din (Kitabu't-Tefekkür). Tefekkürü,
"iki bilgiyi zihinde hazır edip onlardan üçüncü bir bilgi üretmek ve bu
sayede eşyanın hakikatine ve yaratılış gayesine kapı aralamak" olarak
tanımlar. Batı felsefesinde bu düzey genellikle Contemplation (derin
düşünme) veya Transcendental Reflection (aşkın düşünüm) olarak
adlandırılır.
***
2.
Hegemonik Yapıların Kullandığı
Algı Filtreleri
Emperyalist güçlerin veya hegemonik yapıların toplumsal rızayı üretmek,
kendi çıkarlarını "evrensel" veya "kaçınılmaz" olarak
sunmak için kullandığı algı filtreleri, bireylerin olayları yorumlama
biçimlerini sistematik olarak sınırlandırır. Bu süreç genellikle medya, akademi, popüler kültür ve dil aracılığıyla
gerçekleştirilir.
Aşağıda, bu yapıların en sık kullandığı algı filtreleri ve manipülasyon
teknikleri sistemli bir şekilde sunulmuştur:
1. Çerçeveleme (Framing) Filtresi
Olayların tamamını değil, yalnızca işlerine gelen belirli bir
"pencereden" gösterilmesidir. Bağlam kopartılarak olaylar, fail ve
kurban rollerinin önceden belirlendiği bir sahneye yerleştirilir.
·
Örnek: Bir ülkenin kaynaklarının dış
güçlerce ele geçirilmesi sürecinde, medya bu durumu "ülkenin kalkınması
için yapılan yabancı yatırım" olarak çerçeveler.
·
Dipnot: ${}^{(1)}$
2. İkili Karşıtlık (Siyah-Beyaz)
Filtresi
Karmaşık jeopolitik veya sosyal sorunları "biz ve onlar",
"medeni olanlar ve barbarlar", "demokratlar ve teröristler"
gibi keskin kategorilere ayırarak, üçüncü bir seçeneğin veya ara tonların
düşünülmesini engeller.
·
Örnek: 11 Eylül saldırıları sonrası
dönemin ABD Başkanı George W. Bush’un, "Ya bizimlesiniz ya da
teröristlerle" diyerek dünyayı taraflara bölmesi.
·
Dipnot: ${}^{(2)}$
3. Değer Yükleme ve Kavramsal
Erozyon Filtresi
Kelimelerin anlamlarının değiştirilmesi veya belirli kavramlara duygusal
yükler yüklenerek gerçeklerin örtbas edilmesi sürecidir. Örneğin;
"işgal" yerine "özgürleştirme", "katliam" yerine
"yanlışlıkla vurulan hedef" denmesi.
·
Örnek: Uluslararası müdahalelerin
"insani yardım" veya "demokrasi getirme" başlığı altında
sunulması.
·
Dipnot: ${}^{(3)}$
4. Gündem Belirleme (Agenda
Setting) Filtresi
Toplumun neyi düşüneceğine değil, neyi "düşünmesi gerektiğine"
odaklanır. Önemli toplumsal sorunlar (yoksulluk, adaletsizlik, sömürü) önemsiz
veya magazinsel konularla perdelenerek görünmez kılınır.
·
Örnek: Bir ülkede ekonomik kriz
yaşanırken medyanın gündemi sürekli olarak kutuplaştırıcı, sembolik veya
sansasyonel tartışmalarla doldurması.
·
Dipnot: ${}^{(4)}$
5. Uzmanlık ve Otorite Filtresi
"Objektif" veya "bilimsel" olduğu iddia edilen
kurumlar, düşünce kuruluşları (think-tank) ve akademisyenler aracılığıyla
yürütülen manipülasyondur. Bilgi, iktidarın çıkarlarına göre tasnif edilerek
halka "uzman görüşü" olarak sunulur.
·
Örnek: Savaş öncesi, bazı düşünce
kuruluşlarının stratejik raporlar hazırlayarak o savaşın "gerekli ve
kaçınılmaz" olduğuna dair entelektüel zemin oluşturması.
·
Dipnot: ${}^{(5)}$
Dipnotlar ve Kaynakça
1.
Goffman,
E. (1974). Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience.
Çerçeveleme kuramı, bilginin nasıl sunulduğunun insanların karar verme
mekanizmasını doğrudan etkilediğini vurgular.
2.
Assam
(2026). Emperyalizm Medyası ya da Medya Emperyalizmi. Bush'un
ikili söylemi, karşıtları terörize ederek orta yolu yok eden bir "algı
duvarı" örneğidir.
3.
Herman,
E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing Consent (Rızanın
İmalatı). Kavramların yeniden tanımlanması ve medyanın bu tanımları
yayması, hegemonik kontrolün ana aracıdır.
4.
McCombs,
M. E., & Shaw, D. L. (1972). "The Agenda-Setting Function of Mass
Media". Toplumun gündemindeki önceliklerin medya tarafından nasıl
belirlendiğine dair temel çalışma.
5.
Özdağ,
Ü. (2026). Algı Operasyonu ve Psikolojik Savaş. Uzmanlık
görüntüsünün, bilginin manipüle edilerek toplumsal "onay" alma
sürecinde nasıl bir filtre görevi gördüğünü açıklar.
Bu algı filtrelerine karşı en etkili savunma mekanizması, Prof. Dr. Nevzat
Tarhan'ın da belirttiği "Sokrates Filtresi"dir: Bir bilgiyi kabul
etmeden önce onun doğru, iyi ve faydalı olup
olmadığını sorgulamak, eleştirel düşünce becerisini geliştirmek ve bilginin
kaynağını denetlemek, bu manipülasyonların etkisini önemli ölçüde azaltacaktır.
3.
Morricone’nin Müziğinin Özellikleri Nelerdir?
Ennio Morricone, sinema tarihinin en üretken ve özgün bestecilerinden biri
olarak, müziği sadece bir "eşlikçi" değil, filmin anlatısını doğrudan
şekillendiren asli bir unsur olarak kullanmıştır. Onun bestecilik tarzını
belirleyen temel özellikleri şöyle özetleyebiliriz:
1. Duygu ve Atmosfer Odaklılık
Morricone, müziğiyle sahnelerin gerilimini, hüznünü veya coşkusunu
dinleyiciye doğrudan geçirme konusunda bir dâhidir. Hikâyeyi kelimelerle
anlatmak yerine, genel duyguyu enstrümanların diliyle ifade etmeyi tercih eder.
2. Alışılmadık Enstrümantasyon
En belirgin özelliklerinden biri, geleneksel orkestra düzenlerinin dışına
çıkarak beklenmedik sesleri müziğe dahil etmesidir:
·
Sıradışı
Sesler: Mızıka,
düdük, kırbaç sesi, insan çığlıkları, kapı gıcırtısı veya hayvan sesleri gibi
unsurları müzikal bir formda kullanarak çok özgün atmosferler yaratmıştır.
·
Minimalist
Yaklaşım: Her zaman
devasa bir orkestraya ihtiyaç duymaz; bazen sadece birkaç enstrümanla bile son
derece derin ve etkileyici ses manzaraları kurabilir.
3. Leitmotif (Karakter Temaları)
Kullanımı
Özellikle Sergio Leone ile çalıştığı western filmlerinde, her önemli
karakter veya olay örgüsü için belirleyici, akılda kalıcı temalar
oluşturmuştur. Bu temalar, izleyicinin karakterle özdeşleşmesini sağlayan
müzikal birer "kimlik kartı" gibidir.
4. Türler Arası Geçiş ve
Deneysellik
Morricone, kendisini tek bir türle sınırlandırmayı reddetmiştir. Klasik
müzik disiplinini; caz, rock, pop ve elektronik müziğin elementleriyle
harmanlamıştır. 1960’larda katıldığı Gruppo di Improvvisazione Nuova
Consonanza gibi topluluklar, onun deneysel ve avant-garde müzik
anlayışını beslemiştir.
5. Melodi ve Vokal Kullanımı
Eserlerinde melodi gücü çok yüksektir; Cinema Paradiso veya
The Mission gibi filmlerde görüldüğü üzere, naif ve
unutulmaz melodiler yaratma konusunda ustadır. Ayrıca sözsüz vokal kullanımı
(örneğin Edda Dell'Orso'nun sesini enstrüman gibi kullanması), onun
bestelerinin imzalarından biridir.
6. Yaratıcı Süreç (Sıra Dışı İş
Birliği)
Sergio Leone ile olan çalışma yöntemleri sinema tarihinde benzersizdir.
Leone, sahneleri Morricone’nin bestelediği müziğin ritmine ve temposuna uyacak
şekilde çekmeyi tercih ederdi. Yani müzik, filmin post-prodüksiyon aşamasında
değil, çekimler başlamadan önce hazır olurdu.
Özetle Morricone, müziği "demokratikleştiren"
bir besteciydi; hem yüksek sanatın (klasik müzik) hem de popüler kültürün
(western, gerilim) unsurlarını kullanarak herkesin ruhuna dokunabilen, ancak
teknik olarak da son derece sofistike eserler ortaya koymuştur.
Bu teknik ve estetik çeşitlilik, onun neden "sinema müziğinin büyük
ismi" olarak anıldığını da açıklamaktadır. İlginizi çeken özel bir dönemi
veya filmi var mı?
4.
AI
Bakışı
Bu
ayette Müslümanların, Peygamber Efendimize hitap ederken kelime oyunlarına açık
ve sürüleşmeyi çağrıştıran ifadelerden kaçınmaları emredilmiştir. [1,
2]
Ayetin
ve bu uyarının detayları şu şekildedir:
·
Sürü
Zihniyeti Reddi: "Râinâ" kelimesi Arapçada
"Bizi güt, bize çobanlık et, bizi davar gibi yönet" gibi anlamlara
gelebilecek çift manalı bir kelimeydi. [1,
2]
·
Alternatif
İfade: Allah, Müslümanların peygamberlerini bir
"çoban" gibi görmelerini ve başıboş bir sürü gibi yönetilmelerini
yasaklamış, bunun yerine "Bizi gözetle, bize kulak ver" anlamına gelen "unzurnâ" kelimesini
kullanmalarını emretmiştir. [1,
2]
·
Bireysel
Sorumluluk: Bu uyarı; körü körüne itaatin, başkalarına
akletmeden bağlanmanın ve bireyi koyun/sürü konumuna düşüren zihniyetlerin
İslam'da yeri olmadığını vurgular. [1,
2]
