Kültürümüzü Koruyabilsek

 

Kültürümüzü Koruyabilsek | Bir Ahmet Gencal Şiiri

Bir insan geçmişini hatırlarken yalnızca eski günleri mi görür, yoksa kendisini bugün hâlâ ayakta tutan kökleri mi? “Kültürümüzü Koruyabilsek”, hafızanın derinliklerinde kalan bir dünyaya doğru şiirsel bir yolculuk. Bu şiirde bir zihnin ekranı yavaşça geçmişe kayıyor... Eski bir göç odası, ocakta kaynayan kazanlar, sac altında pişen mısır ekmeği, yuvarlak sofralar, dedenin duası, komşuluk, imece, çocuk yaşta omuzlanan sorumluluklar ve yıllar içinde değişen hayatlar birer hatıradan daha fazlasına dönüşüyor. Çünkü insan bazen geçmişi özlediğini sanırken, aslında geçmişteki eşyaları değil; o eşyaların etrafında kurulmuş insanlığı özlüyor. Şiir; değişime karşı çıkmıyor. Yolların yapılmasını, hayatın kolaylaşmasını, insanın çağdaş dünyaya ulaşmasını reddetmiyor. Asıl soruyu başka bir yerde soruyor: Yeni evler yaparken eski evlerin taşıdığı değerleri de kaybediyor muyuz? Işıklarımız çoğalırken birbirimizin yüzüne daha az mı bakıyoruz? Sofralarımız zenginleşirken aynı sofraya ait olma duygumuz eksiliyor mu? “Kültürümüzü Koruyabilsek”; geçmiş, çocukluk, köy hayatı, aile, gelenek, dayanışma ve Anadolu irfanı üzerine yazılmış felsefi bir Türk şiiri. Aynı zamanda insanın kendi kökleriyle ilişkisini, modernleşme karşısındaki kırılganlığını ve unutmanın sessizliğini anlatıyor. Tasavvufi yönüyle şiirin altındaki temel düşünce şudur: İnsan, kendisine bırakılan güzelliklerin gerçek sahibi değil, emanetçisidir. Hatırlamak da yalnızca geçmişe dönmek değildir; bize emanet edilen iyiliği, merhameti, vefayı ve insanlığı geleceğe eksiltmeden taşıyabilmektir. Belki hepimizin zihninde kaydırdığımız görünmez bir ekran vardır. Bir yüz, bir ev, unutulmuş bir kelime, çocuklukta yenilen bir ekmek ya da artık hiç duymadığımız bir dua... Bu şiir; Sabahattin Gencal’ın “KÜLTÜRÜMÜZÜ KORUYABİLSEK” başlıklı blog yazısından ilham alınarak yazılmıştır. https://gencalsabahatti.blogspot.com/ Peki sizin zihninizin ekranını geçmişe kaydırsanız, karşınıza ilk ne çıkardı? Yorumlarda kendi çocukluğunuzdan, köyünüzden, mahallenizden veya unutamadığınız bir gelenekten söz edin. Bu şiir size bir hatıranızı hatırlattıysa paylaşın; belki hep birlikte kaybolmaya yüz tutmuş bir dünyadan birkaç güzel şeyi yeniden hatırlarız. Ahmet Gencal kanalında çağdaş Türk şiiri, felsefi şiir, tasavvufi şiir, insan ruhunu ve hayatın görünmeyen taraflarını anlatan özgün şiirlerle yolculuğumuz devam ediyor. Yeni şiirleri kaçırmamak için kanala abone olabilir, diğer şiir videolarını da keşfedebilirsiniz. Dinlediğiniz için teşekkür ederim. Bir Ahmet Gencal Şiiri

Kültürümüzü Koruyabilsek

 

Düşünüyor muyum? Yok yok. Buna düşünmek denmez.        Bütün geçmiş geçiyor kafamdan. Buna hayal de denmez. Nasıl bir geçiş bu anlatamıyorum. Büyüklerim, yakınlarım, komşularım yetmedi evlerimiz, odalarımız; hayvanlarımız dahil bütün mekânlarla birlikte geçiyor kafamdan… Hayırdır, niçin böyle oluyor bugün. Düşünceler duygularla karışınca ne oluyor? Sonra bu karışıma özlem katılırsa…Ben bende mi kalıyorum?

Ben bende değilken mi yazıyorum? Yazmanın böylesi de oluyor işte.

Gençliğimde hatıralar çok hızlı geçerdi zihnimden. Sene bi sene bu hız azaldı. Hele bu sene yani seksen üçümde…

Geçmiş elimde bir ekran gibi oldu. Ekranı kaydırıyorum bir sağa bir sola. Bir aşağı bir yukarı. Bu hal daha çok yataktayken oluyor bende.

Uykularım da gidince büsbütün yalnız kalıyorum. Tavana bakmak iç açıcı değil. Gözlerimi yumuyorum. Gören uyuyor sanır beni ancak ben o an doğduğum ve çocukluğumu geçirdiğim yöredeyim.

Şimdi ekranımda göç odası: Büyük bir ocak. Sağında ve solunda dolaplar. Sol yanda peyke var. İki pencere de bu tarafta. Karşıda ambar. Giriş kapısının sağında kap kaçak konma yeri. Biz oflan derdik. Terek demek çok basit kalır. Oflan öyle kullanışlı ki…

Ekranı kaydırmaya devam edelim. Yine ocak. Sacayağı var tencere koymak için. Ortasından bir zincir iniyor. Ucunda kıvrılmış iki kanca, kazanlar, güğümler bu kancalara takılır. Zincir, kazan ve güğümlere göre ayarlatılabilen cisten. Bunların yerel isimlerini unuttum. Küreği ve maşayı unutmayalım. Bazen yanda duran plekiyi de…

Diyelim ki tencerede yemeğinizi pişirdiniz. Közleri ve külü öne alıyorsunuz. Ortaya, Pleki koyuyorsunuz. Tabii boş değil. İçinde mısır ununun yoğrulmuş hamuru. Tabii hamurun üzeri kare kare şekillendirilmiş. Üzerine saç. Onun da üzerine közler ve küller.

Ekranı kaydıralım. Kare şekli dediğime kabuk derdik. Çocuklara birer kabuk verirlerdi üzerlerine tereyağı sürülmüş. Sorun yaşıtlarıma, böyle iştahla başka bir şey yemişler midir? Büyükler bu sıcak ekmekle cumur yaparlar yine tereyağıyla ve peynirle. Başka bir şey katılır mıydı bilemiyorum. Bazıları sorardı: Padişah ne yer? Cevap cumur. Köyde cumur ve muhlama ama yaylada kuymak. Her yanda karalahana…

Yemekler hazır gibi. Ekranı çevir. Evin gelini yuvarlak sofrayı kuruyor. Etrafında iskemleleri koyuyor. Çocukları çağırıyor. Küçük delikanlı dalıyor içeriye. Sonra geri geri çıkıyor odadan. Lastiklerini çıkarıyor. Küçük hanım kızımız kardeşiyle beraber ellerini yıkadıktan sonra geliyorlar. Büyükler de yerlerini aldı. Dede bir şey söylüyor ve işaret ediyor. Herkes yemeğe başlıyor. Dedenin ne söylediğini de unuttum. Yemeğin sonunda en küçük hanım kızımız sofra duasını yapıyor. Bu anda genellikle yemek bitmiş olur ancak bazen üç lokma daha alınır derlerdi. Tabaklar iyice bitsin, sünnet yerine gelsin diye herhalde. Duadan sonra sofradan kalkılabilirdi…

Sofra kaldırıldıktan sonra  omuzunda peşkiri olan gelin hanım eline leğeni ve ibriği alarak dedenin yanına gelir. Leğenin ortasında üzeri elek gibi süzgeç gibi delikli bir kapak vardır. Kapağın üzerinde de sabun. Dede ellerini yıkar ve dua eder. Bazen peykana dediğimiz büyük anne de yıkardı ellerini. Diğerleri kapluğa giderdi. Genellikle kapların yıkandığı yer olduğu için kapluk denirdi.

Misafir, misafir odasında karşılanırdı. Büyük sofra yerine büyük sini kullanılırdı. Sininin altına açılır kapanır konurdu. Hay Allah bunun ismini de unuttum. Misafire yemek vermeden önce çocuklar doyurulurdu. Misafirler erkekse sadece erkekler eşlik ederdi onlara.

Geceleri misafir odalarında şişeli lamba yanardı. Göç odasında da idare lambası.  İdare lambasının isi ocağı karartırdı. Sonraları bu odalarda da şişeli lamba yakmaya başlandı. Tabii fenerler ayrı. Ahıra fenerlerle gidilirdi.

Ekranı kaydırmaya devam edelim mi? Şimdi ne görüyorsunuz? İskemle. İskemlenin üzerinde hasır gibi görünen nereden yapılmıştır acaba? Mısır hoşotundan. Mısır koçanını saran yaprağın kurusuna hoşot derdik. Bezen yaşına da… Hoşatları nasıl yapıyorlarsa sicim gibi yapıyor ve hasır gibi dokuyarak iskemlenin yüzlerini oluşturuyorlar.

Hayatın ortasına dökülmüş yapraklı mısır koçanları. Küçük bir tepe oluşmuş gibi. Etrafında diziliyorlar. Komşulardan da yardıma gelenler var. Ben tepede otururdum. Fındık ayıklama da böyle olurdu. Yine tepede otururdum. Mısır koçanını yaprağından / hoşotundan ayırırlardı.  Mısır koçanlarını sonra üst kata yani çifteye sererlerdi kurusunlar diye. Bazen de koçanları bir ipe öyle güzel dizerlerdi ki sanki kestane dizisi… Kurutmaya asarlardı mısırları.

Erkan Ocaklı’dan veya Cimilli İbo’dan dinledin mi?

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

 

Suda pişmiş mısırı tuzlayıp yiyeceksin

Mısırın türküsünü benden dinleyeceksin

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

Köydeki kızlarınan ırgatlıklar ederduk

Mısırın püskülünden sigaralar içerduk

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

Korko çorbası derler mısırın çorbasına

Benden selamlar olsun mısırın babasına

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

Mısırın ekmeğini ederler saç altına

Bizim sofrada mısır benzer sarı altına

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

Gardaş beşikte seni nenen donatmadı mı

Seni yaradan Mevla beni yaratmadı mı

Mısırı kuruttun mu

Anbarda duruttun mu

Nenen çarık giyerdi

Bunları unuttun mu

Elimdeki ekran bir albüm gibi. Kütür albümü gibi.

Anlat anlat bitmez. Yaz yaz tükenmez. Bellemekler, kazmaklar, kihanlar, biçmek, koçanlara ayırmak, kurutmak, Kuruyan koçanlardan mısırları ayırmak. Ambara koymak, çuvallayıp değirmene götürmek. Unu ambara koymak… Yazması kolay görünüyor.

Büyük aileler zamanla küçüldü. Ailemiz üç ocak oldu. Dedemler, amcamlar ve biz.

Babam gurbette olduğu için 9 yaşımdan 13 yaşıma kadar anneme yardımcı oldum. Lahusapıyı orakla tam dipten kesmeye gücüm yetmezdi. Annem biraz üsten kessen de olur derdi. Keser, koçanları bir yere sapları bir yere yığardım annem taşırdı. Sapları inekler içindi. Bir eksaylık yükle (8-10 kilogram) torbayla değirmene giderdim. Çuvallarla gelen halalar, teyzeler benim zahremi öğütür unu torbaya koyarak bana verirlerdi. Allah kendilerinden razı olsun. Annem işe gittiğinde kardeşlerimi saklardım. Evin suyunu ben taşırdım. İnekleri suya götürüp getirirdim…

Komlarda ve yaylalarda çayır kesmekler. Otları kurutup horom yapmalar... Sırtlarda taşıyıp köye getirmek. Odun yapmak ve taşımak da ayrı, kuru kestane yaprakları da… (Sığırların altına sermek için)

Kaç defa yazdım bilemem. Acun Medyanın Survivor programı hiç kalır bu hayat mücadelesi karşısında.

Bu yaşam savaşı koşullarında bile bayramları bayram gibi kutlardır. Cenazelere, düğünlere katılmazlık yapılmazdı. Irgatlığa (imeceye) ve davetlere katılmazlık olmazdı. Nişan, düğün ve sünnet merasimleri aksamazdı.

Böyle şartlarda okuma oranları tepede. Gençler en üst mevkilerde.

Atalarımızdaki bu durumlar büyük bir kültürün göstergesi.

Şimdi üretim biçimi çaya dönüştü. Ta yaylalara kadar uzandı yollar ve elektrikler. Köyde artık göç odalı evler yerine villalar ve apartmanlar yapılıyor. Artık sırtta otlar, odunlar ve yapraklar yok, sepetler yok. Kapıda arabalar var. Köylülerimiz çoğu kışın Marmara çevresindeki kentlerde, yazları köyde…

Allah’a şükürler ediyorum. Türkiye’mizde kültür yozlaşırken köylülerimiz Anadolu kültürünü ve irfanını ayakta tutuyor. Tutmakla da kalmayarak pekiştirmeye çalışıyor.

Bütün Türkiye’mizin de böyle olmasını ne kadar çok isterim. Elbette Allah’tan umut kesilmez. Gelenek ve göreneklerimizi, güzel hasletlerimizi kazanarak çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkarız inşallah.

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 30. 08. 2026