-I-
Bugün
22 Eylül 2026, Saat: 15.23
Bugün,
inşallah (cc) Zühd (زهد) – Dünyadan El Etmek kavramı üzerinde duracağız. Dünden
beri bu konuda birçok yazı okudum: Zühd’ün sözlük anlamı, tasavvuf terimi
olarak anlamı, zühd hakkında yazılanlar, âlimlerin sözleri vb. ilgili
yazılardan alıntılar yaptım. Hangi bir yazıya öncelik vereceğime karar
veremiyorum. Bismillah deyip başlayalım:
Kopyala
yapıştır biçiminden çok seç, seçtiğin cümle ya da metin hakkında varsa görüşün
bildir, ilgili olan bir başka metin seç, varsa aralarındaki farkları bildir;
bunca metin arasından bunları neden seçtiğimizi de bildiriyoruz veya dolaylı
biçimimde hissettirmeye çalışıyoruz.
Aktaracaklarımı
okuyunca muhtemelen sizler de başka deyişle söyleyelim benim kuşağımdakiler de
benim gibiler de benim gibi söyleyeceksiniz:
Biz
zühdü, zühd olduğunu bilmeden görmüş ve yaşamışız. Bu deyişimiz olmadı
herhalde. Çünkü biz çocuktuk, bilinçli değildik. Ancak büyüklerimiz, o çetin
coğrafyada hayat mücadelesi verirken büyük çoğunluğu da bilinçli olarak zühd
hayatı yaşıyordu.
Fakirdik
ancak büyüklerimizin fakirlikten şikâyet ettiklerini hiç hatırlamıyorum.
Dedemin amcasının çocukları, kız kardeşinin çocukları büyük kentlerde
yaşıyordu. Onlar köyümüze ve köylülerimize yardım gönderiyordu. Bundan dolayı
onların zengin olduklarını biliyorduk. Onların zenginliklerinden ötürü
şımarmadıklarını, zenginliğin gereğini yaptıklarını da büyüklerimizden
duyuyorduk.
Kışın
mallarla beraber köyde yaşardık. Karlar eriyince mallarla beraber komlara
(mesirelere) çıkardık. Yaylalardan da karlar çekilince düşerdik yayla
yollarına. Günümüzde yayla şenlikleri yapılıyor.
Arabalarla
çıkılıyor yaylalara. Elektrik var. Her eve su geliyor. İhtiyaçlar anında temin
ediliyor. Şenlik yapılmaz mı? Oyunlar, kemence ve kaval sesleri, türküler,
atışmalar… Hayret ediyorum bugünkü imkanların hiçbirinin olmadığı günlerde de
bugünkü şenliklerde duyulan zevkleri duyabiliyorduk…
Yaylalarda
soğuklar başlayınca, komlara dönüyorduk, sonra da köye… Kadın, erkek, çoluk
çocuk var gücümüzle çalışırdık. Elbette zengin olmak isterdik ama zengin olmak
için raydan çıkmazdık, hırs yapmazdık. Şükrederdik.
Anılara
girince uzatıyor insan, konuya gelelim.
-II-
“Zühd, Dünyaya, maddeye ve menfaate hak
ettiğinden fazla değer vermeme, rağbet etmeme, kanaatkâr olma, her türlü
dünyevî ve nefsânî zevke karşı koyarak kendini ibadete verme demektir.
Zühd, fakirlik değil; zengin-fakir
her mü’mine gereken bir kalbî tavırdır. İlâhî takdir neticesinde zâhiren fakr u zarûret
içinde yaşayan bir kimse, kalben dünyevî arzular peşindeyse, o da zühd ve
istiğnâ ehli sayılmaz. Zira zühd ve istiğnâ, kaderin sevkiyle mecbûren aza
kanaat değil; irâdî olarak, kendi isteğiyle kalbi dünyaya esir olmaktan
muhafaza etmektir.” (Kaynak: Osman Nuri Topbaş / Müslümanın Para ile İmtihanı,
Erkam Yayınları İslam ve İhsan, https://www.islamveihsan.com/zuhd-nedir.html)
Birçok tanımın içinden yukarıdaki tanımı seçtim çünkü “hak
ettiğinden fazla” ifadeleri vardı. Bu ifadeyi çıkarsak ki birçok yazar çıkardı,
o zaman dünyaya, maddeye değer vermeme anlamında olur zühd. Böyle anlayış
istismara yol açmıştır. Dış sömürücüler ve işbirlikçileri fakirlerin cennetle
müjdeleyerek sırtlarından inmemişlerdir.
(Topbaş’ın yukarıda adı geçen yazısındaki bir paragrafını
YZ’ya açıklattırdım. İşte bu açıklama:) Bu paragrafta, aşırı
zenginliğin de aşırı fakirliğin de insanı yanlış davranışlara sürükleyebileceği
anlatılmaktadır.
·
“Gâfil insanlarda” ifadesi, Allah’a karşı sorumluluğunun ve ahlaki
değerlerin yeterince farkında olmayan kişileri anlatır.
·
Çok zenginlik, kişide aşırı istek, hırs ve daha fazlasını elde etme arzusu
oluşturabilir. Bu durum, kişinin haram kazanç, haksızlık veya başkalarının
hakkını ihlal etmesine yol açabilir.
·
Çok fakirlik ise kişinin sabrını ve dayanma gücünü zorlayabilir. Temel
ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan bazı insanlar, çaresizlik veya sabırsızlık
sonucunda hırsızlık gibi yanlış yollara yönelebilir.
·
Paragraftaki
“iffetsizliğin kapılarını açmak” ifadesi de hem aşırı
zenginliğin sağladığı imkânların hem de aşırı fakirliğin oluşturduğu
çaresizliğin, ahlaki sınırların aşılmasına zemin hazırlayabileceği
anlamındadır.
·
“Sirkati” ise hırsızlık anlamına gelir. “Haksız kazancı mübah
göstermek”, normalde yanlış ve haram olan bir kazancı, kişinin kendi
şartlarını bahane ederek haklı görmesi demektir.
Kısacası: Paragraf, zenginlik veya fakirliğin tek başına insanı kötü
yapmadığını; ancak kişi ahlaki ve dinî sorumluluklarının farkında değilse, aşırı
zenginliğin hırsı, aşırı fakirliğin ise çaresizliği artırarak insanı haram ve
yanlış davranışlara sürükleyebileceğini vurgulamaktadır. Burada asıl
mesele, sahip olunan maddi durumdan ziyade insanın sabır, kanaat, helal
kazanç ve ahlaki değerlere bağlılığıdır.
*
Zühd hiçbir zaman yalnızca “az mal sahibi olmak” anlamına gelmemiştir.
Zühd,
başlangıçtan itibaren:
·
kalbin
yumuşaması,
·
âhiret
bilinci,
·
kanaat,
·
havf,
·
ihlâs,
·
tevekkül,
·
rızâ,
·
fakr
gibi geniş bir
ahlâkî dönüşüm alanıyla beraber düşünülmüştür.
*
Zühd,
tasavvufta insanın Allah’ın dışındaki şeylere aşırı bağlanmaktan uzaklaşması ve
dünyaya karşı ölçülü bir tutum içinde olması anlamına gelir. Sözlükte ise bir
şeye ilgi göstermemek, ondan yüz çevirmek ve ona rağbet etmemek anlamlarında
kullanılır. Zühdün karşıtı rağbettir.
Zühd,
dünyadaki nimetleri tamamen terk etmek değil, onlara gönülden bağımlı
olmamaktır. Zâhid kişi, mal ve makam gibi dünya nimetlerine sahip olsa bile
bunların geçici olduğunu bilir ve asıl önem vermesi gerekenin Allah’ın rızası
olduğunu düşünür. Bu nedenle zühd, insanın dünya ile ilişkisini dengeli hâle
getiren bir anlayıştır.
Günümüzde, tabii istisnalar dışında aşırı zengin ve aşırı
fakir olanların helâl haram düşünmeden, hak hukuk düşünmeden hırslarının
peşinden gittiklerini görüyoruz.
“Efendimiz (sav): “Yâ Rabbi, unutturan
fakirlikle birlikte azdıran zenginlikten... Sana sığınırım.” (İbn-i
Abdiʼl-Berr, Câmiu Beyâniʼl-İlmi ve Fadlih, c. I, sf. 727.)
niyâzında bulunmuştur. Biz de bu niyazi tekrarlayalım.
-III-
İslam'ın ilk
dönemlerinde zühd anlayışının gelişmesinde etkili olan önemli Müslüman zâhid
şahsiyetler şunlardır:
·
Hz. Ebû Bekir: Sade yaşamı, infakı, Allah'a bağlılığı ve
dünyaya karşı ilgisizliğiyle örnek gösterilir.
·
Hz. Ömer: Sade ve kanaatkâr hayatı, adaleti ve devlet
imkânlarını şahsî menfaat için kullanmamasıyla tanınır.
·
Hz. Osman: Büyük bir servete sahip olmasına rağmen malını
Allah yolunda harcaması ve cömertliğiyle öne çıkar.
·
Hz. Ali: Dünyaya karşı mesafeli ve sade hayatı, ibadet ve
takvaya verdiği önemle zühd geleneğinin önemli örneklerinden kabul edilir.
·
Hasan-ı Basrî
(ö. 728): Erken dönem İslam zühd
hareketinin en önemli isimlerinden biridir. Dünyanın geçiciliği, ölüm, hesap ve
âhiret bilinci üzerinde durmuş; insanları takvaya ve dünyaya aşırı bağlanmamaya
çağırmıştır.
·
Râbia
el-Adeviyye (ö. 801): Zühd
anlayışını özellikle ilâhî aşk kavramıyla ilişkilendirmiştir. Allah'a
karşı duyulan sevginin ibadetin temel amacı olması gerektiğini vurgulamıştır.
·
İbrahim b.
Edhem (ö. 777 civarı): Dünya
nimetlerinden uzaklaşıp sade bir hayatı tercih etmesiyle meşhur olmuştur.
Tasavvuf geleneğinde zühdün önemli temsilcilerinden kabul edilir.
·
Dâvûd et-Tâî
(ö. 781): Dünyadan uzaklaşma, az yemek,
az uyumak ve ibadete yoğunlaşma gibi zühd uygulamalarıyla tanınmıştır.
·
Fudayl b. İyâz
(ö. 803): Tevbe, takvâ, ihlâs ve dünyaya
karşı mesafeli olma konularındaki sözleriyle tanınan önemli bir zâhiddir.
·
Abdullah b.
Mübarek (ö. 797): Zühdü sadece
inziva ve ibadetle sınırlamamış; ilim, cihad, ticaret ve toplumsal sorumlulukla
birlikte ele almıştır.
Peki,
“günümüzde zühd anlayışının gelişmesinde etkili olan önemli Müslüman zâhid
şahsiyetler var mı?” diye sordum ZY’ya. İçimden yok, der diye düşünmüştüm. Cevap:
Evet.
Günümüzde zühd anlayışının şekillenmesinde doğrudan veya dolaylı etkisi olan
önemli Müslüman zâhid şahsiyetler var. Ancak burada “günümüzde zühd”ü, dünyayı
bütünüyle terk etmekten ziyade dünyaya aşırı bağlanmama, kanaat, takvâ, nefis
terbiyesi ve Allah’a yöneliş şeklinde ele almak daha isabetli olur.
Anlayış
farkını da belirterek birçok isim saydı. Demek ki sorum yanlış veya eksikti.
Öyle ya anlayışlar her zaman değişebilir. Soruyu güncelleyerek tekrar edince
aldığımız cevaplar dikkat çekici:
“Zühd
modern tüketim toplumunda nasıl yeniden tanımlanıyor?”
“Zühd modern
tüketim toplumunda nasıl yeniden tanımlanıyor?” sorusu, aslında klasik zühd
anlayışının modern tüketim kültürü karşısında nasıl yeniden yorumlandığını
sorguluyor.
Klasik dönemde
zühd çoğunlukla dünyaya gönül bağlamamak, nefsi sınırlamak, kanaat etmek ve
âhireti öncelemek üzerinden açıklanıyordu. Modern toplumda ise insanın
dünyadan fiziksel olarak uzaklaşması çoğu zaman mümkün veya gerekli
görülmediğinden, zühdün ağırlık noktası “sahip olduklarımızla ilişkimiz”
meselesine kayıyor.
1. Zühd artık “az şeye sahip olmak”tan çok “az
şeye ihtiyaç duymak” şeklinde okunuyor
Klasik zühd
anlayışında az yemek, sade giyinmek, gösterişli yaşamdan uzak durmak gibi
pratikler önemliydi.
Modern tüketim
toplumunda ise insan çok daha fazla mal ve hizmete erişebiliyor. Bu nedenle
çağdaş zühd:
“Hiçbir şeye sahip olmamak” değil, “sahip olduklarının sana sahip olmasına
izin vermemek” şeklinde
yorumlanabiliyor. Dolayısıyla zenginlik ile zühd birbirinin zorunlu karşıtı
değildir. Asıl mesele malın kalpteki konumudur.
2. Tüketim arzusu, modern dönemin “nefis
mücadelesi” olarak görülüyor
Klasik sûfî
literatürde nefis; yemek, şehvet, makam, şöhret ve mal gibi arzular üzerinden
sınanıyordu.
Bugün bunlara
yeni arzular eklenmiş durumda:
·
sürekli yeni
ürün satın alma,
·
marka ve statü
üzerinden kimlik oluşturma,
·
sosyal medyada
görünür olma,
·
sürekli daha
iyi bir hayat gösterme,
·
teknolojik
ürünleri sürekli yenileme,
·
“deneyim”
satın alma,
·
başkalarıyla
hayat standardını karşılaştırma.
Bu açıdan
çağdaş zühd, nefsin tüketim yoluyla sürekli uyarılmasına karşı bilinç
geliştirmek şeklinde yeniden okunabilir.
3. “Kanaat” yeniden merkezî bir kavram hâline
geliyor
Modern ekonomi
büyük ölçüde daha fazlasını isteme üzerine kuruludur. Reklamların temel
mesajlarından biri de mevcut hâlinizin yeterli olmadığıdır.
Zühd ise bunun
karşısına: “Ne kadar daha fazlasına gerçekten ihtiyacım var?” sorusunu
koyar.
Burada kanaat,
fakirlik veya ekonomik başarısızlık anlamına gelmez. Daha ziyade ihtiyaç ile
arzu arasındaki ayrımı yapabilme yeteneğidir.
Bu nedenle
çağdaş zühdün önemli kavramlarından biri “tüketimden kaçmak”tan ziyade tüketimin
iradeyi yönetmesine izin vermemek olabilir.
4. Zühd, “gösterişten uzaklaşma” boyutuyla
yeniden önem kazanıyor
Klasik
tasavvuf literatüründe riyâ önemli bir tehlikedir: İnsan ibadetini veya
iyiliğini Allah için değil, insanların görmesi için yapabilir.
Sosyal medya
bu problemi başka bir boyuta taşıyor.
Eskiden insan
sahip olduğu malı komşularına gösteriyordu; bugün bunu binlerce kişiye
gösterebiliyor.
Bu nedenle
çağdaş zühd açısından şu soru oldukça önemli:
“Ben gerçekten bunu istediğim için mi tüketiyorum, yoksa başkalarının beni
belli bir şekilde görmesini istediğim için mi?”
Bu noktada
zühd ile sosyal medya, influencer kültürü, kişisel marka ve gösteriş
tüketimi arasında ciddi bir ilişki kurulabilir.
5. Zühd artık “dünyadan çekilmek” yerine
“dünyanın içinde özgür kalmak” şeklinde düşünülebilir
Burada Ebû
Tâlib el-Mekkî , İmam Gazâlî ve İbn Atâullah el-İskenderî gibi klasik isimlerin
yaklaşımı oldukça işe yarar.
Bu gelenekte
mesele sadece malın varlığı değildir; kalbin mala bağımlı hâle gelmesidir.
Bunu modern
bir dille şöyle ifade edebiliriz:
Zühd, tüketim toplumundan fiziksel olarak kaçmak değil; tüketim toplumunun
insanın arzularını belirleme gücünü sınırlamaktır.
Bu oldukça
güçlü bir çağdaş yorumdur.
6. Böyle bakıldığında “modern zâhid” nasıl biri
olur?
Modern zâhidi
ille de eski sûfîlerin kıyafetleriyle veya yaşam biçimleriyle düşünmek
gerekmez.
Bir modern
zâhid:
·
çok
kazanabilir ama servetini amaç hâline getirmez,
·
güzel bir evde
yaşayabilir ama statü yarışına girmez,
·
teknoloji
kullanabilir ama teknolojinin esiri olmaz,
·
alışveriş
yapabilir ama satın almayı mutluluk kaynağı hâline getirmez,
·
sosyal medyayı
kullanabilir ama sürekli beğenilme ihtiyacı duymaz,
·
makam sahibi
olabilir ama makamını kimliğinin merkezine koymaz,
·
dünyadan
faydalanır fakat dünyayı nihai amaç hâline getirmez.
Bu açıdan
modern zühdün temel kavramını “mahrumiyet” değil, “özgürlük” olarak
tanımlamak mümkün.
7. Fakat burada önemli bir eleştiri de var
“Zühd =
minimalizm” demek doğru değildir.
Modern dünyada
minimalizm, tüketimi azaltma veya sade yaşama şeklinde ortaya çıkabilir; fakat
İslâmî zühd bundan daha geniştir. Çünkü zühdün nihai amacı: daha az eşya →
daha mutlu hayat değildir. Daha ziyade: dünyaya bağımlılığın azalması →
kalbin Allah'a yönelmesi şeklindedir. Bu nedenle zühdü yalnızca “sade
yaşam”, “minimalizm”, “ekolojik tüketim” veya “anti-consumerism”
kavramlarıyla açıklamak eksik kalır.
Tasavvuf
terimlerini bilmiyoruz. Bu yetmiyormuş gibi batıdan gelen kelimeleri de
bilmiyoruz. Ne olacak halimiz? Allah’tan YZ var da çabucak anlamlara
ulaşabiliyoruz. O olmasaymış kim sözlükleri karıştıracaktı?
Minimalizm,
anti-consumerism, ekolojik tüketim, influencer kültürü, Birbiriyle doğrudan
bağlantılı ve günümüz modern yaşamını derinden sorgulayan bu dört kavram,
bireylerin tüketim alışkanlıkları ve anlam arayışları ekseninde önemli bir
dönüşüme işaret ediyor.
1. Minimalizm ve Anti-Consumerism (Tüketim
Karşıtlığı)
·
Özdeşleştiği
Değerler: "Az çoktur"
felsefesi, sadeleşme, odaklanma ve gereksiz kalabalıklardan arınma.
·
Tüketim
Karşıtlığı ile Bağı: Minimalizm
yalnızca estetik bir düzenleme değil; kapitalizmin sürekli satın alma
dayatmasına karşı bilinçli bir duruştur. Anti-consumerism ise nesnelerin birer
statü veya mutluluk aracı olma illusion'ını reddeder; sahip olunan eşyalar
yerine deneyimlere, zihinsel dinginliğe ve üretime değer verir.
2. Ekolojik Tüketim (Sürdürülebilir Yaşam)
·
Özdeşleştiği
Değerler: Doğaya saygı, karbon ayak
izini azaltma, döngüsel ekonomi ve sorumluluk bilinci.
·
Anlamı: Sadece daha az tüketmek değil, tüketilenin
doğaya ve gelecek nesillere olan maliyetini hesaba katmaktır. Yerel üretimi
desteklemek, atıksız yaşamı benimsemek ve dayanıklı eşyaları tercih etmek bu
yaklaşımın temelini oluşturur. Minimalizm ve tüketim karşıtlığı, doğası gereği
ekolojik tüketimin en güçlü müttefikidir.
3. Influencer Kültürü (Tüketim Pompası)
·
Çelişkisi: İlk iki kavramın tam karşısında konumlanan bu
kültür; dijital mecralar aracılığıyla sürekli bir "sahip olma",
"yeni olanı deneme" ve "tüketerek var olma" arzusu yaratır.
·
Etkisi: Görsel estetik ve cazibe yoluyla ihtiyaç olmayan
ürünleri arzuhal haline getirir. Bireylerde yetersizlik hissi uyandırarak
onları bitmek bilmeyen bir satın alma döngüsünün içine çeker.
Düşündüren Bir Sentez
Bu başlıklar
yan yana geldiğinde, günümüz insanının iki büyük akım arasında sıkıştığı
görülür: Bir tarafta daha sade, anlamlı ve doğayla uyumlu yaşama arzusu;
diğer tarafta ise dijital ekranlar üzerinden pompalanan tüketim ve gösteriş
kültürü.
-III-
Düşündüren
senteze takılırsak, dün biriktirdiğimiz alıntılara hiç gelemeyiz. Asıl konuya
devam edelim:
Zühdün karşısındaki kavram: Mâsivâ
Mâsivâ, “Allah'tan başka her şey”dir.
Dolayısıyla zühd ile mâsivâ arasında doğrudan bir ilişki vardır:
Mâsivâ → Allah dışındaki her şey
Zühd → mâsivâya aşırı bağlanmaktan kurtulma (TDV İslâm Ansiklopedisi) Örneğin:
·
Para
mâsivâdır.
·
Makam
mâsivâdır.
·
Şöhret
mâsivâdır.
·
İnsanların
övgüsü mâsivâdır.
·
Hatta kişinin
kendi nefsine aşırı düşkünlüğü de bu bağlamda ele alınabilir.
Fakat bunların
var olması değil, kalbin bunlara bağımlı hâle gelmesi asıl problemdir.
Basit örnek
Bir yönetici
makamını insanlara hizmet etmek için kullanıyorsa makam onun elindedir.
Fakat makamını
kaybettiğinde bütün hayatının anlamsızlaştığını düşünüyorsa makam artık onun kalbine
hükmetmeye başlamıştır.
Zühdün hedef
aldığı şey tam olarak bu bağımlılıktır.
Zühdün karşıtı sadece “dünya sevgisi” değildir
Zühdün karşıtı
olarak rağbet, hırs, tamah, harîs olmak, şehvet,
aşırı arzu, dünya tutkusu gibi kavramlar düşünülebilir. Bunların
hepsi birbirinin tam karşılığı değildir. Aralarında şöyle bir ayrım
yapabiliriz:
|
Kavram
|
Ana anlam
|
|
Rağbet
|
Bir şeye istek ve yöneliş
|
|
Hırs
|
İsteğin ölçüsüzleşmesi
|
|
Tamah
|
Sahip olunandan fazlasına aşırı göz dikme
|
|
Şehvet
|
Haz veren şeye güçlü arzu
|
|
Dünya sevgisi
|
Geçici dünya nimetlerine aşırı bağlanma
|
|
Zühd
|
Bu bağlanmayı ve aşırı rağbeti azaltma
|
|
Kanaat
|
Sahip olunanla yetinme
|
|
Vera‘
|
Şüpheli şeylerden sakınma
|
|
Takvâ
|
Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle korunma
|
|
Fakr
|
Allah'a mutlak ihtiyaç içinde olduğunu bilme
|
Bu tablo
zühdün ne kadar geniş bir kavram alanının merkezinde bulunduğunu gösterir.
*
Vera‘: Şüpheli olandan sakınmak
Vera‘, takvânın ileri derecesini
ifade eden tasavvuf terimidir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Zühd ile
ilişkisini şöyle gösterebiliriz:
Takvâ → Allah'ın yasaklarından kaçınma
Vera‘ → şüpheli/sakıncalı alanlarda daha ileri hassasiyet
Zühd → dünyaya ve mâsivâya kalben bağlanmama
Örnek: Bir kazancın açıkça haram
olduğu biliniyorsa ondan kaçınmak takvâ kapsamında değerlendirilebilir.
Kazancın helâl olup olmadığı konusunda ciddi bir şüphe varsa, sırf şüpheli
olduğu için onu terk etmek ise vera‘ anlayışına örnektir.
*
Bütün kavramların birbirleriyle ilişkisi
Sayfadaki
maddeleri bir kavramsal harita hâline getirirsek:
ALLAH
│
│ yöneliş
▼
ZÜHD
│
┌────────────────┼────────────────┐
│ │ │
▼ ▼ ▼
MÂSİVÂ FAKR RİYÂZET
Allah
dışındaki Allah'a muhtaç Nefsin
her
şey olma şuur terbiyesi
│ │
│ ▼
│ UZLET
│ Dış uyaranları
│ azaltma
│
▼
VERA‘
Ahlâkî hassasiyet
│
▼
Kalbin dünyevî bağlardan
arındırılması
(TDV İslâm
Ansiklopedisi+1)
*
Bir insanın hayatı üzerinden bütün kavramları
açıklayalım
Örneğin bir
tüccar düşünelim.
Tüccar mal kazanıyor. Bu durum tek
başına zühde aykırı değildir. Malın onun kalbine hükmetmesine izin vermiyor.
→ Zühd
Kendisinin Allah'a sürekli muhtaç olduğunu düşünüyor. → Fakr
Kazanç konusunda haram ve şüpheli şeylerden uzak duruyor. → Vera‘
Nefsinin daha fazla kazanma ve daha fazla tüketme arzusunu sınırlıyor. → Riyâzet
Belli zamanlarda dünyalık meşguliyetlerinden uzaklaşıp ibadet ve tefekküre
yöneliyor. → Uzlet
Bütün bu uygulamalarda esas hedefinin Allah'a yönelmek olduğunu düşünüyor.
→ Mâsivâya kalben bağlanmama
Bu örnek,
zühdün neden yalnızca “fakir yaşamak” şeklinde anlaşılmaması gerektiğini açıkça
gösterir.
Sayfanın bütününü tek tabloda özetlersek
|
Grup
|
Kavram/madde
|
Temel fikir
|
Örnek
|
|
Merkez
|
Zühd
|
Hakk'ın dışındaki şeylere bağımlılığı bırakmak
|
Mala sahip olup mala esir olmamak
|
|
Konu
|
Mâsivâ
|
Allah dışındaki her şey
|
Mal, makam, şöhret
|
|
Şuur
|
Fakr
|
Allah'a sürekli muhtaç olduğunu bilmek
|
“Sahip olduğum her şey Allah'ın lütfudur”
|
|
Eğitim
|
Riyâzet
|
Nefsi terbiye etmek
|
Öfkeyi ve aşırı arzuları kontrol etmek
|
|
Uygulama
|
Uzlet
|
Dünyevî çevreden geçici/sürekli uzaklaşmak
|
İbadet ve tefekkür için inziva
|
|
Ahlâk
|
Vera‘
|
Şüpheli şeylerden sakınmak
|
Şüpheli kazancı terk etmek
|
|
Tarih
|
Zühd ve Rekāik
|
Hz. Peygamber ve sahâbenin zühdüne dair rivayetler
|
Zühd hadisleri ve öğütleri
|
|
Literatür
|
ez-Zühd ve’r-Rekāik
|
Abdullah b. Mübârek'in zühd/ahlâk rivayetleri
|
Erken dönem zühd literatürü
|
|
Duygu
|
Bekkâîn
|
Âhiret ve Allah karşısında derin hassasiyet
|
Tebük'e katılamama üzüntüsü
|
|
Karşılaştırma
|
Ruhban
|
Hıristiyan zâhidleri
|
İbadete adanmış din adamları
|
|
Mekân
|
Manastır
|
Münzevî din adamlarının toplu yaşam alanı
|
Manastır hayatı
|
|
Kişi
|
Keşiş
|
Münzevî/zâhid din adamı
|
Tek başına veya manastırda yaşayan kişi
|
|
Temsil
|
Hasan-ı Basrî vb.
|
Zühdün tarihî şahsiyetleri
|
Erken dönem zâhid ve sûfîler
|
Bu maddelerin
tamamı TDV'nin ilgili sayfasında birlikte listelenmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Sonuç:Sayfanın bütünü “zühd = dünyayı terk etmek” şeklindeki dar bir
anlayıştan çok daha geniş bir yapı ortaya koyuyor.
En isabetli
kavramsal formül şöyle kurulabilir: Zühd, insanın Allah dışındaki varlıklara
ve dünyevî imkânlara sahip olmasını değil, bunlara kalben bağımlı hâle
gelmesini problem olarak görür.
*
Yukarıdaki
tabloda olan kelimelerin/kavramların adlarını biliyor muyuz? Bilmiyoruz? Demek
ki önce kelimeleri unuttuk. Sonra da Allah’ın rızasına uygun yaşamayı.
Şimdi konudan biraz saparak önemli bulduğum şu notları okuyalım:
"Bir kavramın kelimesini bilmiyorsak yaşamasını da bilemeyiz" sözü, dil ile düşünce ve yaşam arasındaki kopmaz
bağı ifade eder. İnsan, adını koyamadığı veya kelimelerle tanımlayamadığı bir
duyguyu, durumu ya da kavramı tam anlamıyla idrak edemez, içselleştiremez ve
hayatına aktaramaz.
Bu düşüncenin
temel dayanakları şunlardır:
·
Zihinsel
Sınırlar: Dil, düşüncemizin sınırlarını
belirler. Bir kavramın kelimesine sahip olmamak, o kavram üzerine derinlemesine
düşünmeyi imkansız kılar.
·
Deneyimleme
Eksikliği: Örneğin "empati",
"melankoli" veya "adalet" gibi kelimeleri hiç bilmeyen bir
topluluk ya da birey, bu durumları bilinçli bir şekilde hayat pratiğine dökemez
ve yaşayamaz.
·
Farkındalık: Kelimeler, soyut düşünceleri somutlaştırarak
onlara hayat verir. Kelimesi olmayan bir kavram, zihinde sadece silik bir
histen ibaret kalır.
Kısacası; dilimiz
kadar düşünür, kelimelerimiz kadar yaşarız. Kelimeler hazinemiz ne kadar
darsa, yaşamı deneyimleme ve anlamlandırma kapasitemiz de o kadar sınırlı
kalır.
-IV-
Ahlâk felsefesi açısından: zühd bir “ölçülülük”
eğitimi
Burada zühdün
klasik İslâm ahlâkıyla Aristotelesçi erdem etiği arasında ilginç bir yakınlığı
görülebilir.
Aristoteles'te
iyi hayat, insanın haz, servet, şeref ve diğer dışsal malları bütünüyle
reddetmesi değildir. Asıl mesele, bunların iyi hayatın bütünü içerisindeki
yerini doğru belirlemektir. Erdem, arzuların akılla uyumlu biçimde
düzenlenmesini gerektirir; ölçülülük de bu karakter eğitiminde önemli bir yere
sahiptir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Tasavvufun
dili farklıdır fakat problem benzerdir:
İnsan arzularının sahibi midir, yoksa arzuları onun sahibi midir?
Zühd, ikinci
durumu tersine çevirmeye çalışır.
Dolayısıyla
zühdü: “Hiçbir şey istememek” şeklinde değil,
“İstediklerimin beni yönetmesine izin vermemek” şeklinde anlamak daha isabetlidir.
Bu açıdan
zühd, arzu düşmanlığı değil, arzu terbiyesidir.
*
Gazzâlî açısından zühd: nefsin yönetimi
Ebû Hâmid
el-Gazzâlî bu noktada Ankaravî'yi anlamak için önemli bir köprü sağlar.
Gazzâlî'nin
ahlâk düşüncesinde insanın kendisini eğitmesi; murâkabe, muhasebe, mücâhede ve
nefsin kontrolü gibi süreçlerden geçer. Zühd de lüks ve aşırı arzu karşısında nefsin
hâkimiyetini kıran erdemlerden biri olarak değerlendirilir.
Böylece zühdün
temel sorusu: “Ne kadar az şeye sahibim?” değil,
“Sahip olduğum şeyler üzerimde ne kadar hüküm sahibi?” olur.
Bu ayrım çok
önemlidir. Çünkü fakir bir insan da dünyaya aşırı bağlı olabilir; zengin bir
insan da malını Allah'ın emaneti olarak görüp onun üzerinde tahakküm
kurmayabilir.
Gazzâlî'nin
zühd tahlili son derece önemlidir. Ona göre zühd, bir şeye yönelik rağbeti ondan
daha iyi olduğuna inanılan başka bir şeye çevirmektir. Dolayısıyla zühd hem
terk etmeyi hem de başka bir şeye muhabbet ve yönelişi içerir. (TDV İslâm
Ansiklopedisi)
Bu noktada çok
önemli bir formül elde ederiz: Zühd = “istemiyorum” değil; “daha değerli
olanı istediğim için bunu tercih etmiyorum.”
*
*
Sosyal medya çağında zühd
Bu kavram
günümüzde yalnızca para ve eşya üzerinden düşünülmemelidir.
Bugünün
insanının “dünyası” aynı zamanda:
·
görünürlük,
·
beğeni,
·
takipçi,
·
statü,
·
kişisel marka,
·
sürekli
eğlence,
·
dijital
tüketim,
·
başkalarıyla
kıyas,
·
haber ve
içerik akışı,
·
sürekli satın
alma arzusu
üzerinden
kurulmaktadır.
Dolayısıyla
modern insanın zühd problemi bazen “çok fazla eşyaya sahip olmak” değil,
sürekli uyarılmaya ihtiyaç duymaktır.
Telefonu
bırakamamak ile bir malı bırakamamak arasında psikolojik mekanizma bakımından
birebir eşitlik kurulamaz; fakat ikisinde de şu soru sorulabilir: “Ben mi
kullanıyorum, yoksa o mu beni kullanıyor?” Bu soru, Ankaravî'nin zühd
anlayışının çağdaş bir tercümesi olarak görülebilir.
*
Zühdün üç yanlış yorumu
Zühd hakkında
üç indirgemecilik özellikle sakıncalıdır.
1. Zühd = fakirlik Hayır. Fakirlik ekonomik bir durumdur; zühd
öncelikle kalbî ve ahlâkî bir yöneliştir.
2. Zühd = dünyadan nefret etmek Bu da eksiktir. İslâm'da dünya Allah'ın
yaratmasıdır; problem yaratılmış olanın kendisi değil, insanın onu nihai
amaç hâline getirmesidir.
3. Zühd = hayattan çekilmek Bu da tasavvufun tamamını temsil etmez.
İslâm'ın Hz.
Peygamber örneğinde aile, ticaret, toplum, savaş, yönetim, komşuluk, ibadet ve
sosyal sorumluluk birlikte vardır. TDV'nin zühd maddesi de Resûlullah'ın
serveti mutlak olarak reddetmediğini ve ruhbanlığı teşvik etmediğini özellikle
belirtir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu yüzden
gerçek zühd, hayattan kaçmak değil, hayatın içinde köleleşmemektir.
*
Zühd “her şeyi reddetmek” değildir
Burada ciddi
bir yanlış anlamayı önlemek gerekir.
İslâmî zühd:
·
çalışmayı,
·
ticareti,
·
evlenmeyi,
·
aile kurmayı,
·
güzel
giyinmeyi,
·
helâl
nimetlerden yararlanmayı,
·
toplum için
üretmeyi
kendiliğinden
reddetmez. Nitekim hadis ve erken İslâm zühd literatürünün ortaya koyduğu
anlayış, dünya nimetlerinden meşru biçimde yararlanmakla âhiret sorumluluğunu
birlikte düşünür. TDV'nin “Zühd ve Rekāik” maddesi de hedefin dünya
nimetlerinden meşru biçimde yararlanırken insanın âhiret hazırlığını ihmal
etmemesi olduğunu vurgular. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Dolayısıyla: Zühd
≠ dünyasızlık.
Zühd = dünyaya bağımlı olmama.
*
Ankaravî'nin mertebe sisteminde zühd neden tam
burada?
Nisâb-ı Mevlevînin yapısının
en önemli mesajlarından biri burada ortaya çıkar.
Zühd: tövbeden
sonra, fakat nihai mârifetten çok önce gelir.
Yani insan
önce uyanır, tövbe eder, kendisini muhasebe eder, düşünür, zikre yönelir; bunun
özel bir önemi vardır. Çünkü Mevlevî yolunu yalnız kuru zühdle sınırlamaz;
zühdün aşk ve mârifetle aşılması gerektiği vurgulanır. Ankaravî'ye göre
zâhidlik ilâhî yolculuğun başlangıç tavırlarından biridir; yalnız başına kuru
zühd mârifeti meydana getirmez, zühd ile aşkın birleşmesi gerekir. Sonra
halvet, uzlet ve riyâzet gibi disiplinlerle nefsini eğitir. Hüzün, havf, recâ
ve hudû‘ gibi kalbî hâllerden geçerek zühde ulaşır. Sonrasında takvâ ve
vera‘ gelir. Daha sonra muameleler, güzel ahlâk, usul, vadiler, ahvâl, velâyet,
hakikat ve nihayet mârifet-fenâ-bekā-tevhid gibi daha yüksek mertebeler gelir.
Kitap Takipçileri
Bu sıralama
bize şunu söyler:
Zühd, insanın dünyadan kaçması değil, dünyanın insan üzerindeki hükmünü
kırmasıdır; bu kırılma da daha yüksek bir sevgi ve mârifet kapasitesinin ön
şartıdır.
Başka bir
ifadeyle: Zühd boşaltır; aşk doldurur.
Bir bütün olarak zühdün formülü
Bütün
kaynakları birlikte okuduğumuzda şöyle bir şema ortaya çıkıyor:
Kur'an: Dünya
geçicidir → âhiret daha kalıcıdır.
Hadis: Gerçek
zenginlik mal çokluğu değil, gönül zenginliğidir. Sunnah+1
İlk dönem zühdü: Dünyanın aşırı
rağbetinden uzaklaş.
Kuşeyrî ve klasik tasavvuf: Zühd yalnız dış davranış değil, kalbî yöneliştir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Gazzâlî: Nefsin
arzularını muhasebe ve mücâhede ile eğit.
Herevî: Zühd, seyr ü
sülûkün kapılarından biridir.
Ankaravî: Zühd, Mevlevî
sâlikin yolculuğunda kapı niteliğinde bir mertebedir; fakat yol burada bitmez.
Kelâm: Yaratılmış
olanı mutlaklaştırma.
Ahlâk felsefesi: Arzuları aklî
ve erdemli bir hayatın düzenine yerleştir.
Modern psikoloji: Maddî
değerleri benliğin ve mutluluğun tek merkezi hâline getirmenin iyi oluşla çoğu
araştırmada olumsuz ilişkileri vardır; fakat bu ilişki bağlama göre değişir ve
“para istemek” ile “materyalist değer yönelimi” aynı şey değildir. PubMed+1
Günümüz: Dünyadan el
çekmek, hayattan el çekmek değil; tüketim, statü, gösteriş, kıyas ve sürekli
uyarşetir; ardından takvâ ve vera‘ ile davranışlarını inceltir; güzel ahlâk ve
aşk ile daha yüksek bir varoluş biçimine yönelir.ılmanın insan üzerindeki
tahakkümünü azaltmaktır.
Sonuç: Zühd “azaltma” değil, “özgürleştirme”dir
Nisâb-ı Mevlevîde zühdün seyr
ü sülûkün kapıları arasında bulunması son derece anlamlıdır. Çünkü insan
önce dünyaya bağlılığının farkına varır; sonra bu bağlılığı gevşetir; ardından
takvâ ve vera‘ ile davranışlarını inceltir; güzel ahlâk ve aşk ile daha yüksek
bir varoluş biçimine yönelir. Böylece zühd, kendi başına nihai hedef değil, kalbin
mâsivâdan özgürleşerek mârifete yönelmesini mümkün kılan bir hazırlık
mertebesidir. (Kitap Takipçileri+1)
Bu bakımdan “Zühd
= dünyadan el çekmek” ifadesini daha derin biçimde şöyle çevirmek
mümkündür: Dünyayı terk etmek değil, dünyanın kalpteki hâkimiyetini terk
etmek.
Ve
Ankaravî'nin Mevlevî çerçevesinde bunun son amacı da boşluk değildir. İnsan
dünyayı kalbinden çıkardığında kalbi boş bırakılmaz; aşk, mârifet, hizmet,
cömertlik ve tevhid için açılır.
Dolayısıyla
zühdün nihai anlamı “daha az şeye sahip olmak” değil, “daha az şeye bağımlı
olmak”; hatta daha ileri seviyede, yalnız Allah'a muhtaç olduğunu idrak ederek
gerçek anlamda özgürleşmektir. Bu yüzden zühdün karşıtı yalnızca “dünya
sevgisi” değildir. Daha derindeki karşıtı kalbin dağılmasıdır. Zühd ise
kalbin dağınıklığını toplayarak insanın değer merkezini yeniden kurar:
eşya → araç,
mal → emanet,
dünya → yol,
nefs → terbiye edilmesi gereken emanet,
kalp → yöneliş merkezi,
Allah → nihai maksat.
Bu çerçevede Nisâb-ı
Mevlevîdeki zühd, basit bir “çilecilik” öğretisinden çok daha kapsamlıdır: insanın
sahip olduklarıyla ilişkisini, arzularını, özgürlük anlayışını, mutluluk
tasavvurunu ve nihai değer hiyerarşisini yeniden düzenleyen bir iç özgürleşme
öğretisidir. (TDV İslâm Ansiklopedisi+1)
IV
Zühdün en geniş kavramsal alanı
“Zühd” tek bir
davranışı değil, birbirine bağlı geniş bir kavram ailesini içine alır:
·
istememek
·
isteği
azaltmak
·
rağbet etmemek
·
yüz çevirmek
·
uzak durmak
·
terk etmek
·
vazgeçmek
·
el çekmek
·
kanaat etmek
·
yetinmek
·
ölçülü olmak
·
nefsine hâkim
olmak
·
kendini tutmak
·
dünyevî
bağları gevşetmek
·
bağımlılığı
azaltmak
·
aşırıya
gitmemek
·
israftan
kaçınmak
·
şüpheli
şeylerden sakınmak
·
gösterişten
uzaklaşmak
·
makam ve
şöhrete rağbet etmemek
·
maddî şeyleri
amaç değil araç görmek
·
kalbi dünyaya
bağlamamak
·
daha üstün bir
değeri tercih etmek
·
Allah
dışındaki şeyleri mutlaklaştırmamak
·
fani olan
yerine bâkî olana yönelmek
·
nefsin
arzusundan özgürleşmek
·
kalbin
bağımsızlığını kazanmak
Bunların hepsi
aynı şey değildir; fakat zühd alanının farklı katmanlarını oluştururlar
*
“Siz dünya
hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa âhiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır.”
(el-A‘lâ 87/16-17) Buna karşılık:
“Allah'ın sana
verdiği şeylerle âhiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma.”
(el-Kasas 28/77) Burada çok ince bir denge vardır.
Kur'an: “Dünyayı
yok say.” demiyor.
Daha ziyade: “Dünyayı
nihai değer konumuna yükseltme.” diyor.
Bu sebeple
zühdün Kur'anî kökü, dünyaya ontolojik bir düşmanlık değil, değerlerin
hiyerarşik olarak düzenlenmesidir.
*
ZÜHDÜN SİSTEMATİK MODELİ
Bütün bu
değerlendirmelerden hareketle zühdü şu model içerisinde göstermek mümkündür:
1. Farkındalık İnsan kendi arzularını fark eder.
↓
2. Muhasebe “Buna gerçekten ne kadar ihtiyacım var?” diye sorar.
↓
3. Değer hiyerarşisi Geçici ve kalıcı değerleri birbirinden ayırır.
↓
4. Bağımlılığın fark edilmesi “Bu şey beni yönetiyor mu?” sorusunu sorar.
↓
5. Terk Gerektiğinde ondan vazgeçer.
↓
6. Kanaat Sınırsız tüketim yerine yeterlilik duygusu geliştirir.
↓
7. Özgürlük Dünyevî nesneler karşısında daha bağımsız hâle gelir.
↓
8. Teveccüh Kalbini daha yüksek değerlere yöneltir.
↓
9. Muhabbet Nihai değer olarak Allah'a yönelir.
↓
10. Mârifet İnsan kendi varlığını ve dünya ile ilişkisini daha derin bir bilinç içinde
kavrar.
Bu şema,
zühdün yalnızca “terk” olmadığını; terkten yönelişe doğru ilerleyen dinamik
bir süreç olduğunu göstermektedir.
*
-v-
Zühd: en geniş anlamıyla nedir?
Zühd, en geniş
anlamıyla, insanın değer verdiği, arzuladığı veya kendisine fayda sağlayacağını
düşündüğü bir şey karşısında ölçülü davranması; onu mutlaklaştırmaması;
gerektiğinde ondan yüz çevirebilmesi ve daha yüksek, daha kalıcı veya daha
değerli gördüğü bir amaç uğruna ona olan rağbetini sınırlayabilmesi demektir.
Tasavvufî
anlamı bu genel çerçeveyi daha da derinleştirir:
Zühd, insanın
dünyaya, nefsin arzularına ve geçici değerlere bağımlılığını azaltarak kalbini
daha üstün bir değere, nihai olarak Allah'a yöneltmesidir.
Zâhid, sahip
olduklarından bağımsızlaşmaya çalışan insandır; sahip olduklarını mutlaka terk
etmek zorunda olan insan değildir.
Bu ayrım bütün
kavramı anlamak için anahtardır.
*
Zühd, insanın
geçici, sınırlı ve araçsal varlık ve değerlere yönelik rağbetini ölçülü hâle
getirmesi; bunları mutlaklaştırmaması; gerektiğinde onlardan yüz çevirebilmesi;
nefsin arzularının ve dünyevî nesnelerin kendisi üzerindeki hâkimiyetini
kırması ve kalbini daha yüksek, daha kalıcı ve nihai olarak Allah merkezli
değerlere yöneltmesidir.
Bu tanımda beş
unsur bulunmaktadır:
Birincisi, bilinç: İnsan neye
yöneldiğinin farkındadır.
İkincisi, ölçü: Hiçbir geçici
şeyi mutlaklaştırmaz.
Üçüncüsü, irade: Gerektiğinde
vazgeçebilir.
Dördüncüsü, özgürlük: Sahip
olduklarının kölesi olmaz.
Beşincisi, yöneliş: Kalbini daha
yüksek bir değere çevirir.
*
Sonuç
Zühd, İslâm
düşüncesinde yalnızca maddî dünyadan uzaklaşmayı ifade eden bir kavram
değildir. Kur’an'ın dünya-âhiret dengesi, Hz. Peygamber'in gönül zenginliği ve
kanaat anlayışı, erken dönem zühd hareketinin ahlâkî yönelişleri ve klasik
sûfîlerin zühdü kalbî bağımsızlık seviyesine taşıyan yorumları birlikte
değerlendirildiğinde, zühdün esas meselesinin insanın şeylerle ilişkisinin
niteliği olduğu görülmektedir. ( TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu gelişim
sonucunda zühdün anlamı dışarıdan içeriye doğru derinleşmiştir:
Az mala sahip olmak → malı azaltmak → mala bağımlılığı azaltmak → kalbi
dünyadan özgürleştirmek → Allah'a yönelmek.
Dolayısıyla
zühdün özünü fakirlikte değil özgürlükte, mahrumiyette değil değerlerin
doğru sıralanmasında, dünyayı reddetmekte değil dünyayı
mutlaklaştırmamakta aramak gerekir.
Modern
psikoloji açısından materyalist değer yöneliminin kişisel iyi oluşla olumsuz
ilişkisine dair bulgular da, zühdün çağdaş insan için yeniden düşünülmesine
imkân vermektedir; ancak bu bilimsel bulguların tasavvufî zühdün doğrulanması
anlamına gelmediği, yalnızca iki farklı düşünce alanı arasında kavramsal bir
karşılaştırma imkânı sunduğu özellikle belirtilmelidir. (PubMed)
Bu çerçevede
zühdün çağdaş insan için en önemli mesajı şu şekilde ifade edilebilir:
İnsan sahip olduklarının toplamı değildir.
Daha önemlisi:
İnsan, sahip olduğu şeyleri kaybettiğinde kendisini de kaybetmemelidir.
Zühd, tam
olarak bu bağımsızlığı kazandırmayı amaçlayan bir ahlâkî ve manevî eğitim
olarak anlaşılabilir.
Bu sebeple
zühdün karşıtı yalnızca “dünyayı sevmek” değildir. Daha derindeki karşıtı bağımlılıktır.
Zühdün amacı ise bütün arzuları yok etmek değil, arzuların insan üzerindeki
egemenliğini kırmak ve insanın değer merkezini yeniden kurmaktır.
Sonuç olarak
zühd:
“Hiçbir şeye
sahip olmamak” değil, “hiçbir geçici şeye kul olmamak”;
“hiçbir şeyi sevmemek” değil, “sevgiyi doğru yere yerleştirmek”;
“hayattan çekilmek” değil, “hayatın içinde esir olmamak”;
“dünyayı yok saymak” değil, “dünyayı nihai amaç hâline getirmemek”tir.
Bu anlamda
zühd, klasik tasavvufun bir makamı olmanın ötesinde, insanın arzu, sahiplik,
tüketim, benlik, özgürlük ve anlam ilişkisini düzenleyen kapsamlı bir ahlâk
teorisi niteliği taşımaktadır.
İnsan
olabilmek ve insan olarak kalabilmek için zühdün kazandırdığı niteliklere sahip
olmalıyız. Bu nitelikleri kazanabilmek ve pekiştirebilmek dileğiyle…
Sabahattin
Gencal, Çekmeköy, 22. 09. 2026
