16
Eylûl 2026, Çarşamba, 10.38
Bilgisayarda
ilk oturumu açmış bulunuyorum.
“Riyâzet-
Nefsi terbiye etme” konusunu yazmaya niyet ettim ancak bunu nasıl yazacağımı kara
kara düşünüyorum.
Bunda
da kara kara düşünmek olmaz ki diyenler bulunabilir. Karamsar olmayalım.
Üzülecek, endişelenecek bir durum yok, diyenler de…
Benim
de bazen öyle düşündüğüm olmuştur. 35 yıl öğretmenlik yapmışsın, artı,
senelerce okumuşsun. Tam senlik bir konu diyorum, kendi kendime.
Bir
deneme yapalım isterseniz:
Konumuz
“zarf” diyelim. Öğrenciler ne anlar? Dilbilgisi terimi olan zarf. Başkaları
içine mektup konulan nesne… Demek ki terim anlamı başka günlük konuşmadaki
anlamı başka.
Riyazet
de bir tasavvuf konusudur. Bu konuyu güncel pazara çıkarırsam terim yozlaşmaz
mı? Kavramların yozlaştırıldığından en çok şikâyetçi olan ben ne yapayım şimdi?
Riyazet: Arapça, terbiye ve ıslah etme,
idman yapma, eğitme vs. gibi anlamlan olan bir kelime.
Nefsi eğitmek üzere onu aç, susuz
ve sevdiği şeylerden mahrum bırakmaya riyazet denir. Nefsi ibâdete alıştırmak
üzere eğitmek de, riyazettir. Nefis cihadı bir ömür boyu sürer. Bu
yüzden sufiler, tasavvufu “barışı olmayan savaş” olarak nitelemişlerdir.
Üç türlü riyazet vardır.
·
Avam
tabakasının riyazeti: ilimle ahlakı ihlasla ameli süsleyip, Hak ve halk ile
olan muamelede hukuk, riayet etmek şeklindedir.
·
Havas
tabakasının riyazeti: lçteki tefrikayı (ayrılıkları) kesmek, Hakk’a huzur-ı
kalple ibâdet etmek, geçtiği makamlara iltifat etmeyi bırakıp yüksek makamlara
çıkmak olarak ortaya çıkar.
·
Havassu’l-Havass’ın
riyazeti: Şâhid ve meşhud ikiliğini bırakıp şuhudda fani olmak, yani cem’ul-cem
mertebesine yükselmek. Edebin Riyazeti, nefsin tabi’atından kurtulmaktır.
Talebin riyazeti, muradın sıhhatli olması, insanlarla sohbetten uzak olmak.
Namaz ve oruca devam ve günahlardan korunmak, uyku kapısını kapamak da
riyazetten sayılmıştır.
·
(https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/)
*
Buradaki
tabakalar bir sınıf anlamında değil kuşkusuz. Bilgi ve eğitim düzeyleri farklı
olanlardır.
Burada
hangi kesimle ilgili riyazet anlatmalıyım?
Ayrıca
nefis konusu da oldukça karışık, karışık kelimesi de az kalır girift diyelim. Girift
birbirine girmiş, karışık, çapraşık veya karmaşık anlamına gelir.
Nefis
– Nefs :
1.
Bir kimsenin kendi öz varlığı, öz benliği,
kişiliği
2.
Bedene âit yeme, içme vb. ihtiyaçların
bütünü
3.
Bir şeyin içi, merkezi, kendisi
4.
Can, ruh, hayat [Türkçe’de bu anlamda az
kullanılmıştır].
5.
Asıl, cevher.
6.
Döl suyu, meni, nutfe.
7.
Tasavvuf. Kulun kötü, beğenilmeyen, bayağı
ve hayvânî arzuları, huy ve fiilleri, kibir gazap, kin, haset, hırs,
tahammülsüzlük, hasislik, dedikodu, şehvet, ihtiras, hevâ vü heves gibi
zaaflarının merkezi.
Nefis muhâsebesi (murâkabesi)
yapmak: İşlediği
fiiller, yaptığı işler husûsunda kendini hesâba çekmek
Nefis mücâdelesi: İnsanın kendi kendiyle yaptığı mücâdele,
nefsinin isteklerini önleme gayreti
Nefis terbiyesi: Beşerî zaaflara gem vurma, nefsi ıslâh etme
yolunda gösterilen gayret
Nefsi çekmek: Canı istemek.
Nefsine düşkün: Kendine âit istekleri ön planda tutup tatmîni
yoluna giden, zevkine düşkün.
Nefsine (Nefse) uymak: Arzu ve ihtiraslarına uyarak yapmaması
gerekeni yapmak, zaaflarına esir olmak.
Nefsine yedirememek: (Bir işi yapmayı veya yapılan bir şeyi)
Kendisi için onur kırıcı bulmak, kendine lâyık görmeyip hazmedememek.
Nefsini köreltmek (körletmek): Canının istediği bir şeyden az da olsa tatıp
arzusunu kısmen tatmin etmek.
Nefsini öldürmek (yok etmek): Kötü huylarını ve beşerî isteklerini yenmek,
zaaflarından vaz geçmek.
Nefsini yenmek: (Kendine hoş gelmeyen bir durum veya çok
arzuladığı bir şey karşısında) Kendine hâkim olmak, kendini tutmak.
Nefs-i müdâfaa: Kendini savunma, koruma.
● Nefs-perest (ﻧﻔﺲ ﭘﺮﺳﺖ) birl. sıf. ve i. (Fars. perest “tapan” ile) Nefsine düşkün, önce kendini seven ve düşünen (kimse), bencil (https://www.lugatim.com/s/NEF%C4%B0S)
Peki,
burada hangi konu üzerinde durmalıyım?
Makale
yazarken konu sınırlaması yapılır mutlak. Biz makale yazmadığımıza göre…
Kategorisiz bir yazı yazsak bile tutacağı hacim dolayısıyla ya bir sınırlama
yapmak ya da özetlemek gerekir.
Evet,
biz de Riyazet- Nefsi terbiye etme konusunu özetlemeyi düşündük.
Bakın
özetlemeye soyundum diyemiyorum. Çünkü bu iş metinleri sadeleştirmek, en önemli
bilgileri ayıklamak ve karmaşık konuları anlaşılır kılmak becerisidir. Onun
için de zaman gerekir. Yapay zekâ burada çok işe yarıyor. Kısa zamanda
sorunuzun cevabı önünüze geliyor. Deneyelim mi?
https://islamansiklopedisi.org.tr/nefis
URLsi yazılı metni 100 kelimeyi aşmayacak biçimde özetleyiniz.
İşte
ChatGPT’nin cevabı. (Not: Bu metni word dosyasına kopyaladım. 12. Sayfa tuttu.
İlk sorumda 50 kelime demiştim. Bu biraz zaman alabilir dedi. Limiti 100
çıkarınca bir dakika bile tutmadı. Burada aklıma ismini unuttuğum bir yazar
geldi. Zamanım yoktu uzun yazdım, diyordu. Ben de zaman yerine beceri
kelimesini koyarak becerim yoktu uzun yazdım, derim. Tabii bu çalışmam için
demiyorum. Aslında böylesi bir çalışmayı kimse kolay kolay göze alamaz.)
Özet (100 kelimeyi
aşmayacak şekilde):
Nefis; insanın özü, ruhu,
kendisi ve özellikle kötü huylarla süflî arzuların kaynağı anlamlarında
kullanılan çok yönlü bir kavramdır.
Kur’an ve İslâm
düşüncesinde nefis; insanın sorumluluğunun, iyilik ve kötülük tercihlerinin
merkezinde yer alır.
Âlimler nefsin ruhla
ilişkisi, mahiyeti ve bedenden ayrıldıktan sonraki durumu hakkında farklı
görüşler ileri sürmüştür.
Tasavvufta ise nefis
daha çok kötülüğe yönelten, terbiye edilmesi gereken yönüyle ele alınır. Nefis
terbiyesi; mücâhede, riyâzet, arzuları denetleme ve kendini sorgulama yoluyla
gerçekleştirilir. Amaç, nefsi arındırarak insanın Allah’a yaklaşmasını
sağlamaktır.
*
Şimdi yine İslam
Ansiklopedisinden başka bir metnin özetini isteyeyim:
https://islamansiklopedisi.org.tr/marifet-i-nefs
URLsindeki metni 100 kelimeyi aşmayacak biçimde özetleyiniz
Özet (100 kelimeyi
aşmayacak şekilde):
Ma‘rifet-i nefs, kişinin kendisini
bilmesi ve tanıması anlamına gelen tasavvuf, ahlâk ve felsefe terimidir.
Felsefede insanın kendi
varlığını ve ruhunu tanıması, dış dünyayı anlamasının da temelidir. Ahlâkta
kişi; karakterini, yeteneklerini, zaaflarını ve ahlâkî yönlerini tanıyarak kötü
huylardan arınmaya ve erdem kazanmaya çalışır.
Tasavvufta ise kendini
bilmek, Allah’ı tanımanın başlangıcı kabul edilir.
Sûfîlere göre insan kendi iç dünyasındaki
ilâhî işaretleri fark ederek Allah’ın bilgisine ulaşabilir. Bu nedenle
nefsi tanımak, insanın varlığının anlamını kavramasına ve mârifetullaha
yönelmesine vesile olur. islamansiklopedisi.org.tr
*
https://islamansiklopedisi.org.tr/riyazet--tasavvuf URLsindeki metni 150
kelimeyi aşmayacak biçim de özetleyiniz.
(İnsanoğlu işte, ne
demeli, YZ Bu biraz zaman alabilir dediği için kelime limitini 150’ye çıkardım.
Ya, birkaç saatte ancak özetleyebilirdim. Bir iki dakika bile bekleyemedik.
Görüyor musunuz, anlıyor musunuz insan oğlunu?..)
Özet
Riyâzet, tasavvufta nefsi eğitmek ve
insanın dünyevî arzularını kontrol altına almak anlamına gelir. Amaç;
nefsin şehvet, mal, makam ve şöhret gibi tutkularını sınırlayarak onu akıl ve
dinin belirlediği ölçülere uygun hâle getirmektir.
Bu süreçte az yemek, az uyumak, az konuşmak ve
sıkıntılara sabretmek gibi uygulamalar öne çıkar.
Riyâzetin şekli kişinin durumuna göre değişir ve ehil,
bilgili bir rehber gözetiminde yapılması gerektiği belirtilir.
Aşırı ve bilinçsiz uygulamalar beden ve ruh sağlığına
zarar verebilir. Gazzâlî, İbn Sînâ ve İbnü’l-Arabî gibi düşünürler riyâzetin
farklı amaç ve türlerini ele almıştır.
Genel olarak riyâzet, nefsi arındırmayı, ahlâkı
güzelleştirmeyi, iradeyi güçlendirmeyi ve Allah’a yönelişi sağlamayı hedefleyen
bir tasavvufî eğitim yöntemidir. islamansiklopedisi.org.tr
*
Bir de mücahede var…
https://islamansiklopedisi.org.tr/mucahede URLsindeki konuyu 150 kelimeyi
aşmayacak biçimde özetleyiniz.
Mücâhede – Özet
Mücâhede, tasavvufta sâlikin nefsi, şeytanı
ve gerektiğinde düşmanla mücadele etmesi; Allah’a ulaşma yolunda güç ve gayret
göstermesi anlamına gelir. Tasavvuf geleneğinde özellikle nefisle mücadele
ön plana çıkar ve insanın kötülüğe yönelten arzularını kontrol altına alması
amaçlanır. Bu mücadele; haramlardan sakınma, ibadetleri yerine getirme, sabır
ve iradeyi güçlendirme gibi uygulamalarla gerçekleştirilir.
Mücâhede, takvâ ve istikamet
kazanmanın yanı sıra bazı sûfîlere göre mânevî keşfe ulaşmanın da bir yolu
olarak görülmüştür.
Riyâzet, az yemek, az uyumak, az konuşmak ve çile gibi
uygulamalar mücâhede yolunda kullanılan yöntemler arasında sayılır. Ancak
kaynak, aşırı ve ölçüsüz mücâhedenin sakıncalarına dikkat çeker.
Genel olarak mücâhede, nefsi terbiye ederek insanın
ahlâkını geliştirmesini ve mânevî olgunluğa ulaşmasını hedefleyen sürekli bir
çaba olarak açıklanır.
*
Bir deneme daha yapalım mı? Hem
konuyu daha iyi kavrarız hem de çalışma tarzımı öğrenmiş olursunuz.
Aşağıdaki metinleri yeni başlık
altında bir potada eriterek 250 kelimeyi aşmayacak bir makale yazınız.
El cevap
1.
Elbette. Metinleri tekrarları azaltarak, kavramlar arasındaki ilişkiyi
koruyup tek bir bütünlük içinde şöyle bir makaleye dönüştürebiliriz:
Nefsi Bilmek ve Terbiye Etmek: Ma‘rifet-i Nefs,
Mücâhede ve Riyâzet
Nefsi Bilmek ve Terbiye Etmek:
Ma‘rifet-i Nefs, Mücâhede ve
Riyâzet
Nefis, insanın özü ve kendisi anlamlarının yanı sıra
özellikle kötü huyların ve süflî arzuların kaynağı olarak kabul edilen çok
yönlü bir kavramdır. Kur’an ve İslâm düşüncesinde insanın sorumluluğu ile
iyilik ve kötülük arasındaki tercihinin merkezinde yer alan nefis, tasavvufta
daha çok terbiye edilmesi gereken yönüyle ele alınır.
Nefis terbiyesinin ilk adımı ma‘rifet-i nefs,
yani kişinin kendisini tanımasıdır. İnsan karakterini, zaaflarını,
arzularını ve ahlâkî yönlerini tanıdıkça kusurlarını fark eder ve onları
düzeltme imkânı bulur. Tasavvuf anlayışında kişinin kendisini bilmesi, Allah’ı
tanımanın da başlangıcı kabul edilir.
Bu tanımanın ardından mücâhede ve riyâzet
gelir. Mücâhede, nefse ve insanı kötülüğe yönelten arzulara karşı sürekli
mücadele etmeyi; riyâzet ise bu arzuları denetim altına almak üzere iradeyi
eğitmeyi ifade eder. Az yemek, az uyumak, az konuşmak, sabretmek, ibadet ve
haramlardan sakınmak bu eğitimin araçlarıdır.
Böylece ma‘rifet-i nefs kendini tanımayı, mücâhede
mücadeleyi, riyâzet ise nefsi disipline etmeyi temsil eder. Bütün bu süreç,
insanın ahlâkını güzelleştirmeyi, nefsini arındırmayı ve Allah’a yaklaşmasını
sağlayarak mânevî olgunluğa ulaşmasını amaçlar.
ChatGPT
*
Nasıl bir özet? Güzel. Peki, konumuz
bitmiş oldu mu?
Hayır, asıl işimiz yeni başladı.
Buraya kadar olanı zaten yazılmış olanlardı. Yazarın bir katkısı olmayacak mı?
En azından bir görüşü?..
Dikkat edildiyse, “Az yemek, az
uyumak, az konuşmak” ifadeleri kullanıldı. “az” göreli bir kavramdır. Bunun
yerine bilimsel verilere göre bir ölçü birimi olmalı değil mi? Peygamber
efendimizin (sav) bu konuda hadisi vardır:
AI Bakışı
Peygamber Efendimiz (s.a.v.), midenin üçte birini
yemeğe, üçte birini suya (içeceğe), üçte birini de nefese (havaya) ayırmayı
tavsiye etmiştir. Peygamber Yolu +1
Hadisin tam meali ve ölçüsü şu şekildedir:
Hadisin Detayları
·
Ölçü:
"İnsanoğlu midesinden daha şerli bir kap doldurmamıştır. Kişiye belini
doğrultacak (güçten düşürmeyecek) birkaç lokma yeterlidir. Şayet mutlaka daha
fazla yiyecekse, midesinin üçte birini yemeğe, üçte birini içeceğe, üçte
birini de nefesine ayırsın." (Tirmizi, Zühd, 47)
Instagram·Genç Safa Ankara +1
Hikmeti ve Faydaları
·
Rahat Nefes Almak: Mide tamamen dolmadığında diyafram rahat hareket eder, nefes darlığı ve
yorgunluk hissi önlenir.
·
Sindirim Kolaylığı:
Yiyecek ve içeceklere yer kalması, metabolizmanın ve
sindirim sisteminin yorulmadan çalışmasını sağlar.
·
Beden ve Kalp Sağlığı: Tıka basa doymak bedeni tembelleştirirken, ölçülü yemek hem fiziksel
zindeliği korur hem de zihinsel berraklık sağlar. Bu konudaki detaylı İslam Soru-Cevap sayfasından da
faydalanabilirsiniz.
*
Peygamber Efendimizin (sav)
hadisleri bilime uymazsa tercihimiz ne olacak? “Nihai tercih, kesinleşmiş
mutlak doğruya (kesin bilimsel kanun ve kesin sahih hadisin doğru yorumuna)
uymaktır; değişken teorilere veya zayıf rivayetlere körü körüne bağlanmak
değildir.” (AI)
Hz. Ali: “Susulacak yerde konuşmak
ne kadar yanlışsa, konuşulması gereken yerde de susmak o kadar yanlıştır.”
Konuşacaklarımız konuşulmayanlar
mıydı, yoksa eskilerin genel bir tekrarı mı idi?
Sustuklarımız konuşmaya
isteksizliğimiz kadar mıydı, yoksa konuşulanlara kızgınlığımız, kızdığımız
kadar mı?
Orhan Ali Yılmaz, Konuşmak ve de
susmak..., 12 Aralık 2021, https://www.yeniasya.com.tr/orhan-ali-yilmaz/konusmak-ve-de-susmak_554771
Az çok yerine bilimin gerektirdiği
kadar demek bence daha doğru olur. Yaş farklılıkları var, sağlıklı olma hasta
olma durumları var, ortam farkları vb. birçok dikkate alınacak husus var. Örneğin
yemeğin miktarı kadar çeşidi de önemli olsa gerek
İnsanlarla sohbetten uzak olmak
meselesine de bir mim koyuyoruz.
Ayrıca bu konuda YZ asistanlığı ile
elde ettiğimiz bilgilerden kısa alıntılar yapalım:
*
Riyâzetin amacı nefsi yok etmek
değil, nefsin insan üzerindeki hâkimiyetini azaltıp onu terbiye etmektir. Dolayısıyla
tasavvuf açısından:
Nefis → düşman olarak ortadan
kaldırılacak bir varlık değil, eğitilecek bir güçtür.
Bu ayrım son derece önemlidir.
*
Riyâzet, bu otomatiklikleri fark
ederek iradeyi yeniden merkeze alma çalışmasıdır.
*
Tasavvuf tarihinde riyâzet
denildiğinde oruç, az yemek, az uyumak, az konuşmak, inziva gibi uygulamalar
akla gelebilir.
Fakat kavramı bunlarla sınırlamak
ciddi bir daraltma olur.
Riyâzetin en az dört boyutundan söz
edilebilir:
o
Bedenin terbiyesi
o
Duyguların terbiyesi
o
Düşüncelerin terbiyesi
o
İradenin ve ahlâkın terbiyesi
*
Riyâzet: Duyguyu öldürmek değil,
duyguyu ahlâkî bir biçime sokmaktır.
(Uygulamalarda görülen bedeni zayıf
düşürme, eziyet edilme vb. çabalar ayrıca incelenmesi gereken hususulardır. Bu
konularda devletimizin bir incelemesi ve denetimi olmamalı mı? Öyle söz konusu
eğitimse ve eğitimden MEB’ı sorumluysa. Yoksa biz durumlar ters mi dönüyor? Yok
canım o kadar da değil.)
*
Tasavvufî riyâzetin çok önemli bir alanı da konuşmadır.
İnsan bazen konuşmak zorunda değildir ama konuşur.
Örneğin:
o
kendisini övmek,
o
başkasını küçümsemek,
o
dedikodu yapmak,
o
gereksiz tartışmaya girmek,
o
son sözü söylemek,
o
sürekli kendi başarısından bahsetmek,
o
başkasının hatasını anlatmaktan zevk almak.
Bunların her biri nefsin kendisini göstermesine hizmet edebilir. Modern
dünyada bunun karşılığı sosyal medyada da görülür. Bir insan: “Bunu gerçekten
paylaşmak istiyor muyum?” yerine:
“İnsanlar bunu görünce benim hakkımda ne düşünecek?” diye düşünüyorsa,
paylaşım eyleminin içine benlik arzusu girmiş olabilir.
Riyâzet burada: söyleyebilme gücüne sahipken susabilmeyi de öğrenmektir.
*
Riyâzet:
“Beğenilmek güzel olabilir; fakat değerimin ölçüsü değildir.” diyebilecek
bir iç bağımsızlık geliştirmektir.
*
Riyâzetin hedefi:
“Ben ne kadar iyi bir insanım?” sorusunu büyütmek değil, “Bende
hangi zaaflar hâlâ hüküm sürüyor?” sorusunu dürüstçe sorabilmektir.
*
Riyâzet: ölçülü zorluklarla insanın iradesini güçlendirme sanatıdır.
*
Riyâzetin nihai amacı mahrumiyet değil özgürlüktür.
İnsan bir şeye sahip olabilir ama ona bağımlı olmayabilir.
Bir şeyi sevebilir ama ona tapınmaz.
Bir şeyden zevk alabilir ama zevkin kölesi olmaz.
Bir şeyi kaybedebilir ama bütün benliğini kaybetmez.
*
Riyâzetin en ileri hedefi: Güzel
ahlâk
Bütün bu uygulamalar tek başına amaç değildir.
Az yemek.
Az konuşmak.
Az uyumak.
Telefonu azaltmak.
Tüketimi azaltmak.
Bunların hiçbirisi kendi başına tasavvufî kemal değildir.
Bunların sonucu:
o
sabır,
o
tevazu,
o
cömertlik,
o
merhamet,
o
adalet,
o
affedicilik,
o
dürüstlük,
o
kanaat,
o
şükür,
o
ihlâs
gibi ahlâkî nitelikler hâline gelmelidir.
Eğer insan çok az yemek yiyor fakat insanları küçümsüyorsa, riyâzetin amacı
gerçekleşmiş değildir.
Eğer kişi çok ibadet ediyor fakat öfkesini kontrol edemiyorsa, mesele hâlâ
devam etmektedir.
Eğer kişi sade yaşıyor fakat kendisini başkalarından üstün görüyorsa, nefis
başka bir biçimde varlığını sürdürüyor demektir.
Bu nedenle riyâzetin ölçüsü
davranıştan karaktere geçiştir
*
“Eğitim beşikten mezara kadar sürer.” derler. (Bilim adamları beşikten önceki,
doğumdan önceki zamanları da bu sürecin içinde kabul eder.
Eğitim için her yer okuldur. (“Bizim için her yer Trabzon.” olduğu gibi.)
Eğitimde kazandırılacak davranışlar öyle seçilmeli ki olgun bir insan
karakteri oluşsun. Sonuçta şunu diyebilir miyiz?
Eğitimin en önde gelen amaçlarından biri beşerden insanlığa doğru
yükselmemizi ve olgunlaşmamızı sağlamaktır.
Ne mutlu insan olanlara ve insan olarak kalabilenlere.
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 16. 09. 2026
