5 Ağustos 2026 Çarşamba
Anın Eşiğinde Besmele
"Bismillâhirrahmânirrrahîm”
"Bismillâhirrahmânirrrahîm”
Bugün 4 Ağustos Salı. Bu an: 15.51. Yine
Laptop’un başına geçtim. Yazacak o kadar çok şey var ki… ifadesiyle mi başlasam
yoksa yazacak bir şey bulamıyorum ifadesiyle mi? Takdir edersiniz ki birbirine
karşıt ifadeler bunlar. Peki, dünya da öyle değil mi? Derine inmeyelim Esmai
Hüsna da? Yine peki, diyelim, bu an 15.51 dedim. Hani an zaman birimi değil
diyorduk. An1 konusunu uzun uzun anlatıyorduk… Ve yine alışkanlık
yine alışkanlık. Yanlışa düştüğümüzü bile anlayamıyoruz. Kendimizi okumayı
öğrenemedikçe anlayamadığımız çok şey olacak…
Bir yazı böyle çelişkili başlarsa o yazı
anlaşılır mı? Yazının ne kabahati var? Yazıyı yazanda çelişki. Aslında biz her
ikisini de karıştırıyoruz. Yazıyı ele alacak yerde yazanı yerden yere
vuruyoruz. Her yerde her konuda böyle değil mi? Örneğin bir kanun taslağı
geliyor, taslağın yanlışlarını vurgulamak yerine kişilere hücum…
Benim bu açıklamalarım var ya… Hiç olmamaları
gerekir. Ne oluyor? Sen ilkokul çocuklarına mı hitap ediyorsun? Durmadan
durmadan ders vermeye kalkıyorsun…
Bugün ders günü de belki ondan böyle başladım.
Prof. Dr. Ramazan Ayvalı ağustos ayı içinde İhlas Kaplıca Evleri kültür
etkinliği olarak yatsı namazından sonra sohbetlerde bulunacak. Geçen senelerde
de dinlemiştik birkaç defa.
Akşam namazından sonra evden çıktık. Önce
pastaneye uğradık. Oğlum Ahmet, kendisi perhiz yaparken bana börek ısmarlıyor.
Ben de şişmanım falan filan diyorsam da böreğe hayır diyemiyoruz. Pastane
müşterileri yenilenmiş yine, burası böyle sık sık yenileniyor. Devre mülkler
demek ki böyle olurmuş. Farklı kişiler görmek bile farklı pencereler açıyor
kafalarda. Ama benim kafa eski kafa. Bu buna benziyor diyor ve geçmişe
gidiyorum. Bir müddet sonra geliyorum bu sefer de şu da şuna… Şimşek hızıyla
gelip gitmelerim de devam ediyor.
Yatsı namazından sonra Ahmet, yerimizi alalım,
dedi ve erkenden sohbet mahalline gittik. Mescit ve Lokanta binasının hemen
arkasında üstü kapalı açık bir mekân. Gündüzleri çay bahçesi olarak da
kullanılıyor. En erken gelenlerden olmamıza rağmen en ön sırada yer almadık.
İkici sırayı tercih ettik. Hayatta da böyleyiz maalesef. Ön saflarda görülmek
istemiyoruz nedense. Özgüven eksikliği mi bilmiyorum. İkinci sıra veya üçüncü
sıra takıntımız yok. Kulağım pek fazla işitmiyor da onun için…
Hemen yanda Çocuk Eğlence Yeri. İçeri girmedik.
Bu geçen yıl da vardı. Hemen yanında çarpışan arabalar alanı yapmışlar.
Neşeleniyor çocuklar. Ve hocanın gelme saati yaklaşınca çocuk faaliyetleri
durdu. Cemaatten çıkanlar sandalyeleri doldurdu. Sağ tarafta kadınlar. Sol
tarafta biz… Mikrofon fazla cızıldıyor… Çok geçmedi değiştirildi. Gerçi
mikrofon olmasa da olabilirdi ancak 200 kişi kadardık.
Ayvalı kürsüye çıktı. Bir selâmlama faslından
sonra 7 kere Hindistan’a, 8 kere Özbekistan’a gittiğinden söz etti.
Hindistan’da kendisine hediye edilen Rabbani Hazretlerinin türbesinin örtüsünü
Türkiye’ye getirdiğini söyledi. Bir dostu bu örtüyü küçük dilimlere bölüp her
bir dilimi poşetlediğini söyledi. Orada bulunan bizlere bu parçaları hediye
olarak dağıttılar. Sağ olsunlar. Benim kafam böyle konularda çalışmaz. Onun
için ne yazacağımı bilemiyorum.
Ramazan Hoca, her gittiğim yerde çocuklara para
dağıttığını söyledi. Ve 15 yaşından küçük çocukların yanına gelmesini söyledi.
Bir zarfın içinden 50 liralıkları teker teker dağıttı. Zarfta 2 tane kaldı.
Almayan kalmasın çanta dolu dedi. Ayrıca birkaç gün önce de İmam Hatip’te 3
zarf dolusu dağıttığını söyledi. Demek ki örnek olması bakımından yardımı açık
açık yapıyor. Allah kabul etsin.
Bu arada Mısır’da ismini unuttuğum bir
hazretlerinin türbesini ziyaret ettiklerini türbenin içine herkesi
almadıklarını ama hocayı kırmadıklarını anlattı. Dört kapıdan geçtikten sonra
geldikleri yerde dua okudu. Dışarı çıkınca aileler, bizi de alması için yap bir
numara demişler. O da boynunu bükerek ilgiliye gitmiş bizde ailenin sözü geçer
onlar girmezse bize… (O kısımları tam anlayamadım) Neyse ilgili de hanımları da
içeri aldı. Ziyaret edilen zatın kim olduğunu Ahmet’e sordum. O da anlayamadı.
Asistanım bilir belki ama nasıl soracağımı bilemiyorum. Şöyle sorsam: Mısırda
Türkler tarafından en çok ziyaret edilen ve dört kapı açıldıktan sonra girilen
yer neresidir? Denemesi bedava. İşte
cevap:
“Türbenin içindeki dört ayrı
kapıdan (veya geçitten/eşikten) sırayla geçilerek ulaşılan ve Mısır'a giden
Türklerin (özellikle tasavvuf ve ziyaret kültürüne mensup olanların) en çok
ziyaret ettiği yer, başkent Kahire'deki Seyyide Zeyneb Türbesi ve Camii'dir
(veya Hz. Hüseyin Türbesi'nin iç makanındaki hazire/zarif bölümüdür).”2
Teknoloji ve yapay zekâ ne kadar
ilerledi. Baksanıza birkaç saniyede…
Teknoloji’den söz etmişken devam
edelim. Ayvalı çantasından bir tablet çıkardı. Bir tablet aldığını, bu tablete
anlatacaklarını indirdiğini söyledi. Bugünkü konunun Besmele olduğunu da
ekledi. Ve başladı anlatmaya. Bu konuyu az çok bilmekle beraber derli toplu
olarak paylaşmak da isterim. Onun için asistanıma indirttim ben de.3
Bir tarihte bir Avrupa ülkesine
(Norveç olabilir) din görevlisi olarak gönderildiğini de ekledi. Oradaki cemaat
kendisine, kurban kesenlerin kurbanlıkları şoklamaması için ilgililere durumu
bildirmesini rica etmişler. Orada hayvanın eziyet duymaması için alınlarına “tak!”
cereyan veriyor ve hayvanı sersemletiyor; bu suretle acı duymuyorlar. Hoca
ilgililere kurbanlıklar acı duymaz dediyse de dinletemedi. Yeni bir şey
öğrendik: kurban edilen hayvanlar kesilirken acı duymazmış bir de şehit olanlar
ecel acısı duymazmış. Bu konuda örnekler de verdi. Kurbanlıklarla ilgili bir
şey söyleyemem ama şehitlerle ilgili bir tahminde bulunabiliri:
Sene 1971 Tuzla Yedek Subay
Okulundayız. Bir kış akşamına doğru bir dağdaki düşmana hücum edeceğiz. En
öndeki iki kişiden biriyim. Ayaklarım kaç santim kara gömülü bilmiyorum
bildiğim adımlarımızı zor atıyoruz. Tüfeği dik tutamıyorum. Kanım donuyor sanki
öylesine soğuk… Derken işaret fişekleri atılıyor. Allah Allah! sesleri.
Başımdan aşağı sıcak bir su dökülüyor. Öyle bir canlanıyorum ki hani adım
atamayanlar düşman siperlerine doğru öyle akıyoruz ki… Bu tatbikattaki bu hali
yaşadıktan sonra şehitlerin acı duymayabileceklerine inanıyorum.
Hocamız, hamd üzerinde de kısaca
durdu. Ayrıca çok yerlere davet edildiğini de söyledi. Kendilerine bedava arsa
veriyorlar. Ev yap burada kal diyorlar… O da ben cıva gibiyim bir yerde kalamam
diyor. Ama Ağustoslarda burada kalacağını söylüyor. Bu arada 81 yaşında
olduğunu söyleyince herkes maşallah çekiyor. Özbekistan’da 125 yıl yaşayan bir
zatın türbesini ziyareti sırasında herkes ona, inşallah siz de 125 yaşına kadar
yaşarsınız, diyor. Etrafındakiler âmin diyor ama âmin sesleri çok çıkmıyor. O
da inşallah o zaman da hepinizi görürüm, dediğinde âmin sesleri yükseliyor.
Çay ikramından söz etmedik.
Dinleyiciler arasındaki profesörlerden, mühendislerden, emekli askerlerden de
söz etmedik. Hoca konuşma aralarında bunları takdim ediyordu ve zamanla bunlara
da söz vereceğini ekliyordu. Tabii fıkralarla karışık olunca övgü olmamış
oluyor. Arnavut berber fıkraları da anlattı. Bu arada dinleyiciler arasındaki
Arnavut olanları söz etti. Bir ara, burası Osmanlı, her milletten var, dedi.
Konuşmanın ta başında burada siyaset konuşulmadığından da söz etmişti. Saat
23.45’te sohbet sonlandırıldı. Bundan sonra 23.30’da sonlandırılacak.
Bizim yazımız da sonlanmak üzere.
Biraz karuşuk kuruşuk oldu ama düzeltmiyorum. İstesem asistanıma
düzelttirirdim. Bazı yazarlar editörlerine düzelttiriyorlar ya. Ben öyle
yanlışsız, öyle düzenli, kusursuz yazılardan da pek hoşlanmıyorum. Bir örnek
vereyim. Kaldığımız sitede bahçeler çok mu çok güzel ama ben köyümdeki doğal
güzellikleri tercih ederim. Bunu niçin söyledim? Evet, ben asistanlarımdan
istifade ediyorum ama elim tuttuğu sürece yazımı kendim yazarım. Dipnotları da
derlemeleri de kıvırzıvırları da onlara yaptırırım.
Oturmaktan yorulur mu insan? Çok
yoruldum. Üstelik oturduğum bahçe koltuğu dar geldi bana, anlayın gerisini. Eve
geldim. Oğlum Ahmet’e küveti boşalt dedim. Suya girmeye bile cesaret edemedim.
Sohbetimizin konusu besmeleydi.
Peygamber Efendimizin (s.a.v.) en
bilinen ve hayatın her alanına yön veren önemli tavsiyelerinden biri de
besmeledir: “Besmele hadis kaynaklarında yaygın olarak
"Bismillâhirrahmânirrrahîm ile başlanmayan her anlamlı ve hayırlı iş
güdüktür (bereketsizdir, sonuçsuzdur)" mealinde aktarılır.”
Her işimizin hayırlı olması
dileğiyle.
Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 04. 08.
2026.
---------------------------------------------
1.
„Ân”, sıradan zaman anlayışının ötesinde, varoluşun ve
bilincin en yoğunlaştığı “şimdi” noktasını ifade eder. Gündelik hayatta zamanı
geçmişten geleceğe akan kesintisiz bir çizgi (kronolojik/akışkan zaman) olarak
algılasak da; tasavvuf, felsefe ve modern bilim “ân” kavramına çok daha derin
ve farklı pencerelerden bakar.
Bu üç alanın “ân” kavramına
yaklaşımını, zaman anlayışlarıyla karşılaştırarak inceleyelim:
1. Tasavvufta “Ân”: Vakit ve İbnü’l-Vakit
Tasavvuf düşüncesinde zamansal
geçmiş ve gelecek birer vehimden (yanılsamadan) ibarettir. Asıl olan tek
gerçeklik içinde bulunulan “ân”dır.
·
Zaman
Anlayışı: Çizgisel
değil, döngüsel ve anlık tecellilerden (yaratılışlardan)
oluşur. İslam tasavvufunda God/Hakk her ân yeni bir tecellidedir ("O, her an yeni bir şandadır" - Rahman, 29).
Dolayısıyla zaman, bu kesintisiz tecellilerin ardışık sıralanmasıdır.
·
Sufinin
Tutumu: Sufiye “İbnü’l-Vakit” (vaktin/ânın çocuğu) veya daha ileri
aşamada “Ebü’l-Vakit” (vaktin/ânın babası) denir. Sufi, ne
geçmişin pişmanlığıyla ne de geleceğin kaygısıyla vakit kaybeder.
·
Örnek: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî şöyle
der:
"Geçmiş ve gelecek Tanrı'ya göredir; sana ve
bana göre değil. Geçmiş geçti, gelecek ise henüz gelmedi. İçinde bulunduğun ânı
yaşa!"
Sufi için "Ân-ı Daim" (kesintisiz/sonsuz ân), Tanrısal
huzurda olmanın farkındalığıdır.
2. Düşünürler ve Felsefede “Ân”: Zihinsel Algı ve Süre
Felsefe tarihi boyunca düşünürler,
zamanın nesnel bir dış gerçeklik mi yoksa zihnin bir kurgusu mu olduğunu
tartışırken “ân” kavramını merkeze almışlardır.
A. Immanuel Kant ve St. Augustine
(Zihinsel Zaman)
·
Yaklaşım: St. Augustine, geçmişin artık var
olmadığını (hafıza), geleceğin henüz var olmadığını (beklenti) ve sadece
“şimdi”nin var olduğunu söyler. Kant ise zamanı dış dünyada var olan bir şey
değil, zihnimizin algılama biçimi (sezgisi) olarak tanımlar.
·
Ân: Geçmiş ile geleceğin kesiştiği tek
algısal temas noktasıdır.
B. Henri Bergson (Süre - Durée)
·
Yaklaşım: Bergson, saatin ölçtüğü
mekânsal/matematiksel zaman ile zihnin tecrübe ettiği "süre" (durée) arasında ayrım yapar. Saatin
tık-tıkları parçalanabilir; ama bilincimizin yaşadığı zaman parçalanamaz bir
bütündür.
·
Örnek: Bir melodi dinlerken her notayı
tek tek (saat zamanı gibi) değil, önceki notaların hafızası ve sonrakilerin
beklentisiyle bir bütün olarak hissederiz. İşte Bergson’da ân, geçmişin birikerek geleceğe aktığı canlı bir
akıştır.
C. Martin Heidegger (Varlık ve
Zaman)
·
Yaklaşım: Heidegger için insan (Dasein), geleceğe doğru tasarlayan ve ölüme doğru koşan
bir varlıktır.
·
Ân
(Augenblick): Türkçe kelime anlamı "göz açıp kapama" olan bu ân, insanın kendi
ölümlülüğü ve varlığıyla yüzleştiği, sıradan gündelik sürüklenişten sıyrılıp
"otantik/özgün" kararlar aldığı saniyelik uyanış momentidir.
3. Bilim Adamlarının Düşüncelerinde
“Ân”: Fiziksel Zaman ve Görelilik
Fizik biliminde “ân”, klasik
fizikten kuantum ve görelilik fiziğine geçişle birlikte radikal bir değişim
geçirmiştir.
A. Klasik Fizik (Newton)
·
Zaman
Anlayışı: Mutlak ve
evrensel zaman.
·
Ân: Evrenin her yerinde aynı anda
tıkırdayan hayali bir saatin tek bir karesidir. Newton'a göre
"şimdi", tüm evren için ortaktır.
B. Görelilik Fiziği (Albert
Einstein)
·
Zaman
Anlayışı: Zaman mutlak
değil, gözlemcinin hızına ve kütleçekim alanına göre değişen (göreli) bir
boyuttur (Uzay-Zaman).
·
Ân: Evrensel tek bir "şimdi"
veya "ân" yoktur!
·
Örnek: Güneş patladığında biz bunu 8
dakika sonra görürüz. Bizim "şu ânımız", Güneş için 8 dakika
öncesidir. Işık hızına yakın hareket eden bir uzay gezgininin "ânı"
ile dünyadaki bir insanın "ânı" tamamen farklı hızlarda akar. Einstein’ın
ünlü sözü bunu özetler:
"Geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ayrım,
ne kadar inatçı olursa olsun, sadece bir yanılsamadan ibarettir."
C. Kuantum Fiziği ve Planck Zamanı
·
Yaklaşım: Fizikte tanımlanabilen en küçük ve
bölülemeyen zaman dilimine Planck Zamanı ($10^{-43}$ saniye) denir.
·
Ân: Evren adeta bir sinema filmi
karesi gibi kare kare akar. Planck zamanı, fiziksel gerçekliğin "tek bir
kare fotoğrafı" yani doğadaki en küçük kesikli ândır.
Karşılaştırma Özeti
|
Alan |
Zaman Modeli |
“Ân” Kavramının Anlamı |
Odak Noktası |
|
Tasavvuf |
Anlık Tecelliler / Döngüsel |
Vakit / Ân-ı Daim: Tanrısal tecellinin
gerçekleştiği tek gerçeklik. |
Farkındalık, Huzur, Uyanış |
|
Felsefe |
Zihinsel Akış / Süre |
Süreç / Varoluşsal Uyanış: Bilincin geçmiş ve gelecekle
kurduğu bağ veya uyanış momenti. |
Bilinç, Hafıza, Varoluş |
|
Modern Fizik |
Göreli / Kesikli Uzay-Zaman |
Yerel Kesit / Planck Süresi: Gözlemciye göre değişen,
evrensel olmayan anlık fiziksel durum. |
Matematik, Hız, Kütleçekim |
Özetle; bilim adamı için ân, gözlemciye ve ölçüme bağlı
fiziksel bir kesit; düşünür için bilincin ve varoluşsal
kararların deneyimlendiği zihinsel bir süreç; tasavvufçu için ise geçmiş ve geleceğin illüzyonundan sıyrılıp Mutlak Varlık ile
buluşulan yegâne hakikattir.
*
2
Ancak tasavvufi mimarisi, geleneksel
ziyaret adabı ve iç mekânında birbiri arkasına açılan 4 kapı/eşik
düzeniyle bilinen en belirgin yapı Seyyide Zeyneb Türbesi'dir:
1.
İç Mimarideki Dört Kapı Düzeni: Türbeye girilirken ve ana sandukanın/makamın bulunduğu
göbeğe (zarih) yaklaşırken ziyaretçiler sırasıyla dört farklı iç
kapıdan/eşikten geçerler. Her kapı tasavvufi gelenekte bir makamı veya edep
derecesini temsil eder.
2.
Türkler İçin Önemi: Hz. Muhammed’in torunu, Hz. Ali ve Hz. Fatıma’nın kızı olan Hz. Seyyide
Zeyneb’in türbesi, Mısır’daki "Ehl-i Beyt" ziyaretlerinin baş
noktasıdır. Türk ziyaretçiler ve kafileler Kahire'de Hz. Hüseyin ile birlikte
en yoğun burayı ziyaret ederler.
(Not: Benzer bir 4 iç kapı/geçit
düzeni ve hürmet eşiği, Kahire'deki Hz. Hüseyin Türbesi'nin ana
sandukasının bulunduğu iç bölüm için de anlatılır.)
*
3
Besmele (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ)
Konusu: Anlamı, Önemi ve Bütün B oyutları
Giriş
Besmele, İslam'ın en çok okunan ve en kapsamlı ifadelerinden biridir. Tam şekli
şöyledir:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
"Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla."
Bu kısa cümle, Allah'ın birliğini, rahmetini,
kulun kulluk bilincini, tevekkülünü ve bütün işlerini Allah'a bağlamasını ifade
eden çok derin anlamlar taşır.
1. Besmelenin Kelime Tahlili
A) "Bi" (بِ)
"Bi" harfi Arapçada:
·
ile
·
adına
·
sayesinde
·
yardımıyla
·
desteğiyle
anlamlarına gelir.
Dolayısıyla besmele şu anlamları da taşır:
·
Allah'ın
yardımıyla
·
Allah'ın
izniyle
·
Allah'ın
bereketiyle
·
Allah'ın
korumasıyla
Örneğin bir Müslüman:
"Bugün dersime Allah'ın yardımıyla
başlıyorum."
demiş olur.
B) "İsm" (اسم)
"İsm" kelimesi "isim"
demektir.
İslam âlimleri burada iki görüş belirtmişlerdir:
Birinci görüş:
Allah'ın adını anarak işe başlamak.
İkinci görüş:
Allah'ın bütün sıfatlarını hatırlayarak işe
başlamak.
Çünkü Allah ismi;
·
Rahmân'dır.
·
Rahîm'dir.
·
Alîm'dir.
·
Hakîm'dir.
·
Rezzâk'tır.
·
Gafûr'dur.
Dolayısıyla besmele sadece bir isim söylemek
değildir; Allah'ın bütün isim ve sıfatlarını hatırlamaktır.
C) Allah (الله)
"Allah" özel isimdir.
Hiçbir varlığa verilmez.
İçinde bütün Esmâ-i Hüsnâ'yı toplar.
Kur'an'da yaklaşık 2.700'den fazla yerde
Allah ismi geçmektedir.
D) Rahmân (الرحمن)
Rahmân;
Bütün mahlûkata dünyada ayrım yapmadan merhamet
eden demektir.
Örnek:
·
Müslüman
·
Gayrimüslim
·
Hayvan
·
Bitki
hepsi Allah'ın Rahmân isminin tecellisiyle yaşar.
Güneş herkese doğar.
Yağmur herkese yağar.
E) Rahîm (الرحيم)
Rahîm;
Özellikle müminlere ahirette sonsuz rahmet edecek
olan demektir.
Rahmân:
Genel rahmet
Rahîm:
Özel rahmet
2. Besmelenin Kur'an'daki Yeri
Kur'an'da besmele 114 defa yer alır.
·
Her sûrenin
başında bulunur.
·
Sadece Tevbe
Sûresi besmele ile başlamaz.
·
Ayrıca Neml
Sûresi 30. ayette bir ayetin içinde geçer:
"Şüphesiz o mektup Süleyman'dandır ve şöyle
başlar:
Bismillâhirrahmânirrahîm."
Dolayısıyla toplam 114 besmele vardır.
3. Besmele Ayet midir?
Bu konuda mezhepler arasında farklı görüşler
vardır.
·
Şâfiî
mezhebine göre Fâtiha'nın ilk ayetidir.
·
Hanefî
mezhebine göre sûreleri ayıran müstakil
bir ayettir; Fâtiha'nın ayeti değildir.
·
Diğer
mezheplerde de farklı değerlendirmeler bulunur.
Bu ihtilaf, besmelenin faziletini değil, kıraat
ve fıkhî uygulamaları ilgilendirir.
4. Besmelenin Fazileti
Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur:
"Besmele ile başlanmayan önemli iş
bereketsiz kalır."
Bu rivayet farklı lafızlarla hadis kaynaklarında
yer almakta; senedi hakkında hadis âlimleri arasında değerlendirmeler bulunsa
da, İslam geleneğinde işlere besmele ile başlamanın önemini ifade eden yaygın
bir prensip olarak benimsenmiştir.
5. Kur'an'da Besmele Anlayışı
Kur'an birçok ayette Allah'ın adıyla hareket
etmeyi öğretir.
Örneğin:
"Yaratan Rabbinin adıyla oku." (Alak,
96:1)
Bu ayet de besmelenin ruhunu ifade eder.
6. Peygamberimizin Besmele Uygulamaları
Hz. Muhammed (sav):
·
yemek yerken
·
abdest alırken
·
kurban
keserken
·
mektup
yazarken
·
sefere
çıkarken
·
eve girerken
·
mescide
girerken
besmele okurdu.
Bu nedenle besmele sünnettir.
7. Günlük Hayatta Besmele
Besmele;
Yemek yerken
"Bismillah"
Arabaya binerken
"Bismillah"
Kitap okumaya başlarken
"Bismillah"
İşe başlarken
"Bismillah"
Bilgisayarı açarken
"Bismillah"
Çocuğu okula gönderirken
"Bismillah"
Bütün bunlar Allah'ı merkeze alma bilincini
güçlendirir.
8. Tasavvufta Besmele
Tasavvuf ehli besmeleye çok derin anlamlar
yüklemiştir.
Örneğin Muhyiddin İbnü'l-Arabî'ye göre:
Allah'ın adıyla başlayan kişi;
·
kendi
nefsinden uzaklaşır,
·
Allah'ın
kudretine dayanır,
·
benlikten
kulluğa geçer.
Ona göre besmele, kulun Allah huzuruna giriş
kapısıdır.
9. Besmelenin Psikolojik Boyutu
Besmele okuyan insan:
·
yalnız
olmadığını hisseder,
·
korkusu
azalabilir,
·
güven duygusu
gelişebilir,
·
zihnini
odaklayabilir,
·
yaptığı işe
anlam yükler.
Örneğin ameliyata girecek bir doktorun, sınava
girecek bir öğrencinin veya yolculuğa çıkacak bir kişinin besmeleyle başlaması,
inancı doğrultusunda manevi bir destek ve güven hissi sağlayabilir.
10. Besmelenin Ahlâkî Boyutu
Besmele yalnızca söz değildir.
Şu soruyu da beraberinde getirir:
"Allah'ın adıyla başlayacağım bu işi,
Allah'ın razı olacağı şekilde yapıyor muyum?"
Bu nedenle;
·
harama besmele
çekilmez,
·
hırsızlığa
besmele çekilmez,
·
yalana besmele
çekilmez.
Besmele, kişiyi yaptığı işi ahlâkî açıdan
sorgulamaya davet eder.
11. Besmelenin Hukukî Boyutu
İslam hukukunda besmele;
·
kurban
keserken,
·
av hayvanı
keserken,
·
bazı
ibadetlerin başlangıcında,
·
abdestte
(mezheplere göre hükmü farklı değerlendirilmiştir)
önemli bir uygulamadır.
12. Besmelenin Eğitim Boyutu
Çocuklara ilk öğretilen ifadelerden biri
besmeledir.
Eskiden "Bed'-i Besmele" adı verilen
törenlerle çocukların eğitime başlaması kutlanırdı. Bu gelenek, ilmin Allah'ın
adıyla başlaması gerektiği anlayışını yansıtır.
13. Besmelenin Edebiyattaki Yeri
Klasik Türk ve İslam edebiyatında eserler
çoğunlukla besmele ile başlar.
Örneğin:
·
tefsirler,
·
hadis
kitapları,
·
divanlar,
·
mesneviler,
·
vakfiyeler,
·
fermanlar.
Bu gelenek, ilim ve sanatın Allah'ın adıyla
başlamasının bereket getireceği inancına dayanır.
14. Besmele ve Bilim
Tarih boyunca birçok Müslüman âlim eserlerine
besmele ile başlamıştır.
Örneğin:
·
İbn Sînâ
·
İmam Gazâlî
·
İbn Haldûn
Bu durum, din ile ilim arasında bir çatışma
değil; ilmin de Allah'ın bir nimeti olduğu anlayışını yansıtır.
15. Besmelenin Manevî Mesajı
Besmele şu temel ilkeleri birlikte öğretir:
·
Allah'ı
anmadan işe başlamamak.
·
Başarıyı
yalnız kendinden bilmemek.
·
Allah'ın
rahmetini sürekli hatırlamak.
·
Yapılan işte
helâl ve dürüst olmaya gayret etmek.
·
Her nimetin
gerçek sahibinin Allah olduğunu unutmamak.
Sonuç
Besmele, sadece bir başlangıç cümlesi değil;
Müslümanın dünya görüşünü özetleyen bir kulluk bilincidir.
"Bismillâhirrahmânirrahîm" diyen kişi, yaptığı işi Allah'ın adıyla,
O'nun yardımına güvenerek ve rahmetini umarak gerçekleştirmeyi niyet eder. Bu
nedenle besmele; ibadet, ahlâk, eğitim, hukuk, tasavvuf ve günlük hayatın her
alanına yön veren temel bir ilkedir.
Seçilmiş Kaynakça
1.
Kur'ân-ı
Kerîm: Fâtiha 1; Neml 27:30; Alak 96:1.
2.
Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
3.
Mefâtîhu'l-Gayb.
4.
el-Câmiʿ
li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
5.
el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye.
6.
İhyâʾ
ʿUlûmi'd-Dîn.
*
Besmele Çekilmesinin Farz, Vacip, Sünnet,
Müstehap, Mekruh ve Haram Olduğu Yerler
Besmele ("Bismillâhirrahmânirrahîm")
İslam'da büyük önem taşımakla birlikte, her durumda hükmü aynı değildir.
Yapılan işin niteliğine göre farz, vacip, sünnet, müstehap, mekruh veya haram
hükümleri söz konusu olabilir. Aşağıda dört Sünnî mezhebin temel görüşleri esas
alınarak sistematik bir özet sunulmuştur.
|
Hüküm |
Besmelenin Durumu |
Örnekler |
|
Farz |
Bazı durumlarda Allah'ın adını anmak farzdır. |
Kur'ân tilâvetinde "Rabbinin adıyla
oku" emrinin genel anlamı; ancak "işe başlarken besmele
çekmek" mutlak anlamda farz kabul edilmez. |
|
Vacip |
Bazı mezheplere göre terk edilmesi günah
doğurabilir. |
Av hayvanı veya kurban keserken Allah'ın adını
bilerek terk etmek (mezheplere göre ayrıntılar değişir). |
|
Sünnet |
Hz. Peygamber'in sürekli uyguladığı işler. |
Yemek, abdest, yazı yazma, mektup, hutbe, ders,
yolculuk, eve girme vb. |
|
Müstehap |
Yapılması sevap olan işler. |
Yeni bir işe başlama, alışveriş, kitap okuma,
bilgisayar açma, ekim-dikim, spor gibi mubah işler. |
|
Mekruh |
Besmele çekilmesi uygun görülmeyen yerler. |
Tuvalete girerken
"Bismillâhirrahmânirrahîm" demek yerine sadece giriş duası okunur;
ağızda açıkça besmele söylemek uygun görülmemiştir. |
|
Haram |
Allah'ın adını günah işlemek için kullanmak. |
Kumar oynarken, faiz sözleşmesi yaparken,
hırsızlığa başlarken, içki içerken veya başka bir haram fiili besmeleyle
başlatmak. |
1. Besmelenin Farz Olduğu Yerler
Aslında klasik fıkıhta "her işe başlarken
besmele çekmek farzdır" şeklinde genel bir hüküm yoktur.
Ancak bazı durumlarda Allah'ın adını anma emri
Kur'ân'da açıkça yer alır:
"Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan
yiyin." (En'âm, 6:118)
Bundan hareketle bazı ibadetlerde Allah'ın adının
anılması zorunlu görülmüştür.
Dolayısıyla günlük işlerde besmele farz
değildir.
2. Vacip Olduğu Yerler
Bazı mezheplerde vacip kabul edilen başlıca
yerler:
A) Kurban Keserken
"Üzerlerine Allah'ın adını anın." (Hac,
22:36)
Hanefî mezhebine göre:
Kasten besmeleyi terk ederek kesilen hayvanın eti
yenmez.
Unutarak terk edilirse et yenebilir.
B) Av Hayvanı Keserken
Hanefîlere göre:
Avcı hayvanı salarken veya oku atarken besmele
söylemesi vaciptir.
3. Sünnet Olduğu Yerler
Hz. Peygamber'in sürekli yaptığı işler arasında
besmele yer alır.
Yemek Yerken
"Ey çocuk! Allah'ın adını an..."
(Buhârî, Et'ime)
Abdest Alırken
Çoğunluk mezhebe göre sünnettir.
Hanbelî mezhebinde ise vacip olduğuna dair görüş
bulunmaktadır.
Kur'ân Okumaya Başlarken
Tevbe Sûresi hariç bütün sûrelerin başında
besmele okunur.
Mescide Girerken
Besmele ve giriş duası okunur.
Eve Girerken
Hadislerde besmele ile eve girmenin bereket
vesilesi olduğu bildirilmiştir.
Yolculuğa Çıkarken
Besmele çekmek sünnettir.
Mektup Yazarken
Hz. Süleyman'ın mektubu:
"Bismillâhirrahmânirrahîm." (Neml,
27:30)
Hz. Peygamber de devlet başkanlarına gönderdiği
mektuplara besmele ile başlamıştır.
4. Müstehap Olduğu Yerler
Fıkıh kitaplarında çok sayıda örnek vardır.
Örneğin:
·
Kitap okumaya
başlamak
·
Ders anlatmak
·
Ders çalışmak
·
Araba
kullanmaya başlamak
·
Bilgisayar
açmak
·
Yeni ev yapmak
·
Alışveriş
yapmak
·
Ticarete
başlamak
·
İlaç içmek
·
Bahçe ekmek
·
Çocuk okutmak
·
Nikâh akdi
öncesi dua etmek
Bütün bunlarda besmele çekmek müstehaptır.
5. Mekruh Olduğu Yerler
Tuvalette
Allah'ın ismini yüksek sesle söylemek uygun
görülmemiştir.
Tuvalete girerken okunacak dua şöyledir:
"Allah'ım! Pisliklerden ve şeytanlardan Sana
sığınırım."
Besmele ise mümkünse dışarıda söylenebilir veya
içten geçirilebilir.
Necaset Bulunan Yerlerde
Allah'ın isminin saygısını korumak amacıyla
açıkça besmele söylemek uygun görülmez.
6. Haram Olduğu Yerler
En önemli bölüm budur.
Allah'ın ismi;
·
günaha
meşruiyet kazandırmak,
·
alay etmek,
·
istihza etmek,
·
haram işi
kutsamak
amacıyla kullanılamaz.
Örneğin:
❌ "Bismillah" diyerek:
·
içki içmek
·
kumar oynamak
·
rüşvet almak
·
faiz
sözleşmesi yapmak
·
hırsızlık
yapmak
·
zina etmek
·
adam öldürmek
·
uyuşturucu
kullanmak
büyük saygısızlık olup haramdır. Böyle bir
kullanım, Allah'ın adını kötüye kullanma anlamına gelir.
7. Besmele Çekmenin Mubah Olduğu Yerler
Bazı durumlarda besmele çekmek ne sünnet ne de
mekruh sayılır; yapılması da terk edilmesi de dinen bir sakınca doğurmaz.
Örneğin:
·
Çay içmeye
başlarken
·
Kalem açarken
·
Dolabı açarken
·
Televizyonu
açarken
Bunlarda besmele çekmek güzel bir âdet olabilir;
terk edilmesi ise günah değildir.
8. Özet Tablo
|
Yapılan İş |
Hüküm |
|
Kurban kesmek |
Hanefî mezhebine göre besmele vacip; kasten
terk edilirse kesim geçerli sayılmaz. |
|
Av hayvanı göndermek |
Hanefîlere göre vacip. |
|
Yemek yemek |
Sünnet. |
|
Abdest almak |
Çoğunluğa göre sünnet, Hanbelîlere göre vacip
görüşü vardır. |
|
Kur'ân okumaya başlamak |
Sünnet (Tevbe Sûresi hariç sûre başlarında). |
|
Eve girmek |
Sünnet. |
|
Mescide girmek |
Sünnet. |
|
Yolculuğa çıkmak |
Sünnet. |
|
Ders çalışmak, yazı yazmak, ticaret, helâl
işlere başlamak |
Müstehap. |
|
Tuvalette yüksek sesle besmele söylemek |
Mekruh görülmüştür. |
|
Haram bir fiile başlarken besmele söylemek |
Haram; Allah'ın adına saygıyla bağdaşmaz. |
Sonuç
Besmele, İslam'da yalnızca bir söz değil, Allah'ın
adıyla hareket etme bilincinin ifadesidir. Fıkıh açısından hükmü yapılan
işe göre değişir. Günlük hayatta helâl ve meşru işlerin başında besmele çekmek
sünnet veya müstehap kabul edilirken, bazı ibadet ve kesim işlemlerinde daha
kuvvetli hükümler söz konusudur. Buna karşılık Allah'ın adını haram bir fiille
birlikte anmak dinen ağır bir saygısızlık olup kesinlikle caiz değildir.
Başlıca Kaynaklar
1.
Kur'ân-ı
Kerîm: En'âm 6:118-121; Hac 22:34, 36; Neml 27:30.
2.
el-Hidâye.
3.
Bedâʾiʿu's-Sanâʾiʿ.
4.
el-Mecmûʿ
Şerhu'l-Mühezzeb.
5.
el-Muğnî.
*
İslam Hukukunda (Fıkıhta) Hüküm Kavramları: Farz,
Vacip, Sünnet, Müstehap, Mübah, Mekruh ve Haram
Giriş
İslam'da insanların davranışları rastgele
değerlendirilmez. Her söz, fiil ve davranışın dinî açıdan bir hükmü vardır.
Fıkıh usûlünde buna "ef'âl-i mükellefîn" (mükellefin fiilleri)
denir. Bu hükümler, Kur'an, Sünnet, icmâ ve kıyas gibi delillere dayanarak
belirlenmiştir.
Hanefî mezhebinde hükümler daha ayrıntılı
sınıflandırılırken, diğer mezheplerde farz ile vacip çoğu zaman aynı kapsamda
değerlendirilir.
1. Farz (الفرض)
Tanımı
Farz, Kur'an-ı Kerim veya mütevâtir sünnet gibi kesin delillerle yapılması
kesin olarak emredilen ibadet ve davranışlardır.
Farzı yapan sevap kazanır; mazeretsiz terk eden
günahkâr olur. Farz olduğunu inkâr eden kişi, açık ve kesin bir dinî hükmü
reddetmiş olacağından itikadî bakımdan ağır sonuçlarla karşılaşabilir.
Örnekler
·
Beş vakit
namaz
·
Ramazan orucu
·
Zekât
(şartlarını taşıyanlar için)
·
Hac (gücü
yetenler için)
·
Anne ve babaya
iyilik etmek
·
Adaletli olmak
Kur'an'dan Örnek
"Namazı dosdoğru kılın..." (Bakara,
2:43)
2. Vacip (الواجب)
Tanımı
Hanefî mezhebine göre vacip, yapılması
kuvvetle istenen; ancak delili farz kadar kesin olmayan dinî yükümlülüktür.
Vacibi yapan sevap kazanır; mazeretsiz terk eden
günah işlemiş olur. Fakat vacibin delili, farzın delili kadar kesin değildir.
Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde ise farz
ile vacip arasında genellikle ayrı bir kategori yapılmaz.
Örnekler
·
Vitir namazı
(Hanefî)
·
Kurban kesmek
(imkânı olan için Hanefî görüşüne göre)
·
Bayram namazı
(Hanefî)
·
Tilâvet
secdesi
3. Sünnet (السنة)
Tanımı
Sünnet, Hz. Peygamber'in (sav) sözleri, fiilleri
ve onaylarıdır. Fıkıhta ise yapılması dinen teşvik edilen, ancak terk edilmesi
günah olmayan davranışları ifade eder.
A) Sünnet-i Müekkede
Hz. Peygamber'in sürekli yaptığı ve nadiren terk
ettiği sünnetlerdir.
Örnekler:
·
Sabah
namazının iki rekât sünneti
·
Ezan okumak
·
Cemaatle namaz
B) Sünnet-i Gayr-i Müekkede
Ara sıra yaptığı sünnetlerdir.
Örnekler:
·
İkindi ve
yatsının ilk sünnetleri
4. Müstehap (مندوب)
Tanımı
Yapılması güzel görülen, sevap kazandıran; ancak
terk edilmesi günah olmayan davranışlardır.
Müstehap, mendup, nafile ve tatavvu kavramları
bazı bağlamlarda birbirine yakın anlamlarda kullanılabilir.
Örnekler
·
Besmele ile
işe başlamak
·
Güzel koku
sürünmek
·
Misafire
ikramda bulunmak
·
Sadakayı
artırmak
·
Selâmı
yaygınlaştırmak
5. Mübah (المباح)
Tanımı
Yapılması da terk edilmesi de dinen serbest olan
fiillerdir.
Ne sevap ne de günah söz konusudur. Ancak niyet
bu fiillerin değerini değiştirebilir.
Örnekler
·
Helâl
yiyeceklerden yemek
·
Uyumak
·
Gezmek
·
Spor yapmak
·
Dinlenmek
Niyetin Önemi
Uyumak normalde mübahtır; fakat ibadete daha
zinde kalkmak niyetiyle uyunursa sevap kazanılabilir.
6. Mekruh (المكروه)
Tanımı
Yapılması dinen hoş karşılanmayan davranışlardır.
Hanefî mezhebinde ikiye ayrılır.
A) Tahrîmen Mekruh
Vacibin terk edilmesi veya harama yakın
davranışlardır.
Yapılması günaha yakındır.
Örnekler:
·
Bayram
namazını mazeretsiz terk etmek
·
Başkasının
alışverişini bozacak şekilde araya girmek
B) Tenzîhen Mekruh
Yapılması uygun görülmeyen; fakat günah
sayılmayan davranışlardır.
Örnekler:
·
Sarımsak yiyip
cemaati rahatsız ederek camiye gitmek
·
Gereksiz israf
sayılabilecek bazı davranışlar
7. Haram (الحرام)
Tanımı
Kur'an veya sahih sünnetle kesin olarak
yasaklanan fiillerdir.
Harama yaklaşmamak ve ondan sakınmak Müslümanın
temel görevlerindendir.
Haramı terk eden sevap kazanır; işleyen ise tövbe
etmesi gereken bir günah işlemiş olur.
Örnekler
·
Şirk
·
Adam öldürmek
·
Zina
·
Faiz
·
Hırsızlık
·
Rüşvet
·
Yalan şahitlik
·
İçki
·
Kumar
·
Kul hakkı
yemek
Kur'an'dan Örnek
"Allah alışverişi helâl, faizi haram
kılmıştır." (Bakara, 2:275)
8. Mefsedet ve Maslahat
Fıkıhta hükümlerin temel amacı, insanın ve
toplumun yararını (maslahat) korumak ve zararı (mefsedet) önlemektir. Bu
nedenle emir ve yasaklar yalnız bireysel ibadetleri değil; canı, dini, aklı,
nesli ve malı korumayı hedefler.
9. Hükümlerin Karşılaştırılması
|
Hüküm |
Yapılması |
Terk Edilmesi |
Sonuç |
|
Farz |
Zorunlu |
Günah |
Kesin delille sabit yükümlülük |
|
Vacip (Hanefî) |
Zorunluya yakın |
Günah |
Zannî delille sabit yükümlülük |
|
Sünnet-i Müekkede |
Kuvvetle tavsiye edilir |
Sürekli terk edilmesi kınanır |
Peygamber'in devamlı uygulaması |
|
Sünnet-i Gayr-i Müekkede |
Tavsiye edilir |
Günah değildir |
Ara sıra yapılan sünnet |
|
Müstehap |
Güzel görülür |
Günah değildir |
Yapana sevap vardır |
|
Mübah |
Serbest |
Serbest |
Niyete göre değer kazanabilir |
|
Tenzîhen Mekruh |
Yapılmaması daha iyidir |
Sevap umulur |
Hoş görülmeyen davranış |
|
Tahrîmen Mekruh |
Kaçınılmalıdır |
Terki gerekir |
Harama çok yakın davranış |
|
Haram |
Kesinlikle yasaktır |
Terki farzdır |
İşlenmesi günahtır |
Günlük Hayattan Örneklerle
·
Sabah namazını
kılmak → Farz
·
Vitir namazını
kılmak (Hanefî) → Vacip
·
Yemekten önce
besmele çekmek → Sünnet
·
Fakire
fazladan sadaka vermek → Müstehap
·
Çay içmek → Mübah
·
Camiye
rahatsız edici koku ile gitmek → Mekruh
·
Faiz almak → Haram
Sonuç
İslam hukukundaki bu hükümler, Müslümanın
hayatını Allah'ın rızasına uygun şekilde düzenlemeyi amaçlar. En kuvvetli
yükümlülük farz, en kesin yasak ise haramdır. Bunların arasında
yer alan vacip, sünnet, müstehap, mübah ve mekruh hükümleri ise
davranışların dinî değerini ve önceliğini belirler. Böylece Müslüman, yalnızca
neyin yapılacağını veya terk edileceğini değil, aynı zamanda hangi davranışın
daha faziletli olduğunu da öğrenmiş olur.
Kaynaklar
1.
Kur'ân-ı
Kerîm: Bakara 2:43, 183, 275; Âl-i İmrân 3:97; Nisâ 4:36.
2.
el-Hidâye.
3.
Bedâʾiʿu's-Sanâʾiʿ.
4.
el-Mecmûʿ
Şerhu'l-Mühezzeb.
5.
el-Muvâfakât.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)