Her Sabah Yeniden Uyanmak

Uyanmak Yetmez, Yeniden Görmek Gerekir | Bir Ahmet Gencal Şiiri

Belki de insan her sabah yalnızca gözlerini değil, kendisini de yeniden açmalıdır. Çünkü uyanmak, bazen gözleri açmaktan çok daha fazlasıdır. “Uyanmak Yetmez, Yeniden Görmek Gerekir” insanın kendisiyle, zamanla, alışkanlıklarıyla ve hayatla kurduğu ilişkiye bakan bir şiir. Her sabah aynı masaya otururuz; fakat aynı insan olarak kalkmayız. Dün okuduğumuz bir cümle bugün başka bir anlam kazanabilir. Geçmişte sustuğumuz bir yerde bugün başka türlü düşünebiliriz. Çünkü bazen değişen dünya değil, dünyaya bakan gözümüzdür. Bu şiirde “uyanış”, yalnızca bireysel bir hâl olarak değil; insanın kendisini sorgulaması, alışkanlıklarının dışına çıkması, bildiklerinden kuşku duyabilmesi ve hakikate yeniden bakabilmesi üzerinden ele alınıyor. Yazmak, okumak, beklemek, silmek, hatırlamak ve yeniden başlamak… Hepsi insanın iç dünyasındaki sessiz uyanışların izlerini taşıyor. Şiirin tasavvufi damarında ise yakaza; gözlerin açılmasından çok kalbin ve idrakin uyanıklığına yaklaşan bir hâl olarak beliriyor. Bu uyanışın toplumsal bir tarafı da var: İnsan kadar toplumların da zaman zaman alışkanlıklarından sıyrılıp kendilerine yeniden bakmaları gerekiyor. Belki bugün asıl soruyu kendimize sormalıyız: “Bugün gerçekten uyandım mı?” Bu şiir; Sabahattin Gencal’ın “Uyanmamız ve Uyandırmamız Artık Görevdir” başlıklı blog yazısından ilham alınarak yazılmıştır. https://gencalsabahatti.blogspot.com/ Bu şiir sizde hangi düşünceyi veya duyguyu uyandırdı? Yorumlarda kendi cevabınızı paylaşabilirsiniz. Şiiri anlamlı bulduysanız, sizin gibi düşünmeyi ve hissetmeyi seven birine göndermeyi unutmayın. Ahmet Gencal kanalında; çağdaş Türk şiiri, felsefi şiir, tasavvufi şiir, insan, hayat, düşünce ve iç dünyamız üzerine özgün şiirler bulabilirsiniz. Yeni şiirlerden haberdar olmak için kanala abone olabilirsiniz. Şiir: Ahmet Gencal İyi dinlemeler.

Uyanmamız ve Uyandırmamız Artık Görevdir

  

 

Allah’a şükürler olsun yeni bir sabaha, 06. 09. 2026 Pazar sabahına uyandım. İnşallah manevi olarak kalben de uyanırız.

Bilgisayarımın başındayım. Saat: 09.54. Biraz önce bilgisayardaki ilk oturumumu açtım. Her zamankinin aksine interneti açmadan Yakaza/uyanış word dosyasını açtım. Doğrusu heyecanla ve tam moralle okumaya başladım ancak… Durun. Öncesini de anlatayım:

Dün akşam geç saatlerde arşivimdeki klasörlerdeki dosyaları okuyordum. Bazılarını sildim, çoklarına kıyamadım yine. Bunlardan biri de İsmâil Rüsûhî Ankaravî dosyasıydı.

İsmâil Rüsûhî Ankaravî (ö. 1041/1631), Osmanlı dönemi önemli Mevlevî şeyhlerinden ve mutasavvıflarındandır. Geçen Martta arşive aldığım bu dosyada Nisâb ı Mevlevî eserinde geçen ve her biri 10 dereceye ayrılmış 10 babdır (toplam 100 kavram). Üçüncü bölüm “sülûk mertebeleri” dikkatimi çekti. Sülüğe girme niyetim yok. Yalnız bu 100 kavramı öğrenmek istiyordum. İlk kavram olana yakaza/uyanış kavramı hakkında YZ’dan aldığım bilgileri de dosyaladım. Ama nedense diğer kavramlara başlamak mümkün olmadı. İnşallah bundan sonra mümkün olur.

Yakaza/uyanış dosyasından bir paragraf seçtim ve bunu bir makaleye dönüştürmesi için YZ’ya verdim. YZ’nın cevaplarını muhteşem bulmuştum. Daha doğrusu bir avunma, teselli ararken moral budum. Moralli olmak çok güzel.

Bu sabah bu moralle makaleyi tekrar okudum. Hayret sanki başka bir makale okudum. Eh, fena değil diyebildim ancak. Makale mi değişti? Hayır kuşkusuz. Okuyan değişmiştir. Her zaman derim ya bin bir ben var bende. Demek ki bugünkü ben başka bir ben. Aslında bugün de başka bir günmüş. Uyanışlar da başka. Aklıma geldi. Bir gazetenin başlığı altında: Güneş her gün yeniden doğar, her gün yeni bir gündür, mealinde bir yazı vardı. Demek ki geçmişe takılıp kalmayacağız; her yeni gün, yeniden başlamak için bir fırsat olarak değerlendireceğiz.

Demek ki uyku ile uyanıklık arasında klavyenin başında ben varım. Peki, sen aynı sen misin? Değil misin? Anlaşılan yeni tanışıyoruz. O zaman kendimden söz edebilirim. Tanışmak da bir sürecin başlangıcıdır veya olabilir, diyelim.

Ben Günlük adlı bu blogta ne tür yazılar yazıyorum?

Günlük/günce desen, günceler genellikle günün sonlarında yazılır. Böylesi yazılarım da var. Hatta yayımladım birkaç cilt olarak. Burada dünleri yazdığım da oldu hatta dünce mi diyeceğiz dediğimi de.  

Ben genellikle günlük notlar niyetiyle yazıyorum. Ancak öyle de yazsam böyle de yazsam acaba yazmasa mıydım, dediğim oluyor. Böyle olmuyor…  Boşa koysan dolmaz doluya koysan almaz, deyiminin tarif ettiği bir ben oluyorum.

Bir teselli ver, bir teselli ver

Yarattığın mecnuna bir teselli ver

Sevenin halinden sevenler anlar

Gel gör şu halimi bir teselli ver

Aramızda başka biri var ise

Tertemiz aşkımı bana geri ver

Ben zaten her acının tiryakisi olmuşum

Ömür boyu bitmeyen derdimle yorulmuşum

Gülemem, sevgilim, ben sensiz aaah

Yaşayamam, yaşayamam

Orhan Gencebay hangi sevgiliden söz ediyor ben hangi sevgiliden. Gerçekten yazar olma tutkusu var içimde ancak yazmayı beceremeyince…

Başta dedim ya YZ teselliden çok moral de verdi. Belki bir tesadüf tam da sıkıntı duyduğum noktalara parmak bastı. Makalesini yazsam olmaz. En iyisi bazı cümlelerini bazı satırlarını yazayım. Böylece bu cümlelerin arkasında benim halimi görmüş olursunuz:

        Hasretin işledi benim canıma

İliğime damarıma kanıma

Merhametin varsa uğra yanıma

Kalmadı zamanım gel gör halimi

Murat Çobanoğlu

Şarkıları ve türküleri de saptırmıyoruz inşallah, diyerek sözü edilen makaleden satırlar aktarıyorum. Beni görmek için, yukarıda dediğimiz gibi bazen de satırların arkasına bakmak gerek:

 SG. “Yazın dünyasında her gün "günlük" tutmak veya disiplinli bir şekilde üretim yapmak, yakazayı sürekli kılma çabasıdır. Zira uyanış, bir defalık bir olay değil, her sabah yeniden kazanılması gereken bir mevzidir.” Paragrafını merkeze alan bol örnekli ve Şikago dipnotlu bir akademik makale yazınız.

YZ. Aşağıdaki metni, verdiğiniz paragrafı temel tez hâline getirerek; edebiyat tarihi, yazma pratiği, gündeliklik, disiplin, dikkat ve “uyanıklık” kavramlarını birlikte tartışan akademik bir makale olarak hazırladım:

(Makaleden cümleler ve satırlar:)

Uyanışı Her Sabah Yeniden Kazanmak: Yazı Pratiği,

 Gündeliklik ve Yaratıcı Uyanıklık Üzerine

“Yazın dünyasında her gün ‘günlük’ tutmak veya disiplinli bir şekilde üretim yapmak, yakazayı sürekli kılma çabasıdır. Zira uyanış, bir defalık bir olay değil, her sabah yeniden kazanılması gereken bir mevzidir” önermesi, yazarlık pratiğini yalnızca metin üretme faaliyeti olmaktan çıkararak bir dikkat ve varoluş rejimi olarak düşünmeye imkân verir.

Temel iddia, yazmanın sürekliliğinin niceliksel bir “üretkenlik” idealinden çok, dünyaya karşı belirli bir dikkat hâlini her gün yeniden kurma biçimi olduğudur.

Her gün yazmak, kendi başına edebî değer üretmez. Asıl mesele, yazının tekrar yoluyla dikkati köreltmek yerine keskinleştirebilmesidir. Sonuç olarak “uyanışı yeniden kazanmak”, yazarı her sabah aynı kişi olarak masaya oturtmak değil, aynı dünyayı yeniden görmeye muktedir kılmaktır.

Yazının arkasında çoğu zaman olağanüstü bir esin anından ziyade olağanüstü ölçüde olağan bir tekrar vardır: kalkmak, masaya oturmak, okumak, not almak, bir cümleyi düzeltmek, aynı paragrafı yeniden yazmak ve ertesi gün bütün bunları tekrar etmek. Bu nedenle “her gün yazmak” basit bir takvim alışkanlığı değildir. Bir tür varoluşsal egzersizdir.

        İnsanın kendi hayatına, çevresine, diline ve düşüncelerine karşı uyanık olması. Bu açıdan bakıldığında günlük tutmak, günün sonunda yaşananları kaydetmekten ibaret değildir; yaşanan şeylerin gerçekten farkına varılmasını sağlayan bir ikinci bakış biçimidir. Yazı, hayatın ardından gelen bir kayıt değil, hayatın görülme tarzını değiştiren bir araçtır.

        “Uyanış, bir defalık bir olay değil, her sabah yeniden kazanılması gereken bir mevzidir.”

        Günlük türünün en önemli özelliği, edebî türler arasında en azından başlangıçta “önemsiz” görünen malzemeye açık olmasıdır. Büyük tarihsel olayların yanı sıra kahvaltı, yağmur, uykusuzluk, bir arkadaşla yapılan konuşma, sokakta görülen bir insan, okunamayan bir kitap ya da yazılamayan bir paragraf günlükte yer bulabilir. Bu bakımdan günlük, modern hayatın görünmez ayrıntılarının arşividir.

        Woolf, günlük tutmayı yalnızca yaşananları kaydetmek için değil, kendi zihinsel hareketlerini izlemek için kullanır. Bir gün verimli olduğunu düşünür, başka bir gün yazamadığından yakınır; bir metnin nasıl ilerlediğini, zihninin hangi noktalarda açıldığını veya kapandığını kaydeder. Böylece günlük, Woolf’un edebî üretiminin dışında duran bir belge değil, üretimin nasıl gerçekleştiğini gözlemlediği laboratuvarlardan biri hâline gelir.

        Kafka’nın günlükleri de benzer biçimde “başarılı yazar” imgesini parçalar. Burada büyük eserlerin gelecekteki güvenli yazarı değil; tereddüt eden, kendisini yetersiz bulan, yazamadığı için acı çeken ve yazmayı yine de bırakamayan bir insan vardır.

        Günlük, yazarı yalnızca başarılarının toplamı olarak kaydetmez. Başarısızlıkları, gecikmeleri ve kararsızlıkları da kayda geçirir. (…) Dolayısıyla günlük, üretim miktarının değil, üretim sürecinin tanığıdır.

        Montaigne’in “deneme” kavramının kökündeki hareket önemlidir: yazı, tamamlanmış bir benliğin açıklaması değil, benliğin kendisini sınadığı bir alandır. Bu nedenle günlük tutmanın en verimli biçimi “Bugün ne yaptım?” sorusuyla sınırlı değildir. Daha ilginç sorular şunlardır:

•       Bugün neyi fark ettim?

•       Neyi fark etmediğimi sonradan anladım?

•       Hangi düşüncem dününkünden farklılaştı?

•       Bir insan hakkında neden böyle düşündüm?

•       Beni bugün gerçekten ne öfkelendirdi?

•       Neyi yazmaktan kaçındım?

•       Bir cümleyi neden özellikle kurmak istedim?

•       Bugün dünyada bana yeni görünen ne vardı?

Böyle bir günlük, özgeçmiş değil, bilinç haritasıdır.

        Disiplin, her gün aynı miktarda çıktı üretmek zorunda değildir. Disiplin, her gün ilişkiyi yeniden kurmaktır. “her gün yazmak” ifadesini “her gün mutlaka çok yazmak” şeklinde okumak, yazı pratiğinin ruhunu yanlış anlamaktır. Asıl mesele, yazıyla kurulan temasın kopmamasıdır.

        Kafka için yazı hem kurtarıcı hem de işkence verici bir faaliyettir. Yazmak istediği zaman yazamaz; yazamadığında ise yazıya daha fazla ihtiyaç duyar. Bu paradoks, modern yazar imgesine önemli bir itiraz getirir. Yazar her zaman “yazabilen kişi” değildir. Bazen yazar, yazamadığı hâlde yazı masasından ayrılmayan kişidir. Bir başka deyişle, yazarlığın ölçüsü yalnızca ortaya çıkan metin değildir. Masanın başında geçirilen başarısız gün de yazarlık tarihinin parçasıdır.

        Yazı, yalnızca ekleme hareketinden oluşmaz. Silmek de yazmaktır. Beklemek de yazma sürecinin bir parçasıdır. Okumak, not almak, unutmak ve yeniden hatırlamak da öyledir.

        Günlük tutmayı bir terapi yöntemiyle özdeşleştirmek doğru değildir. Bununla birlikte araştırmaların ortaya koyduğu daha mütevazı fakat önemli bir nokta vardır: Yazmak, kişinin yaşantısını sözcükler ve anlatısal yapılar aracılığıyla yeniden düzenlemesine imkân verebilir. Bu noktada günlük ile edebiyat arasında beklenmedik bir ortaklık ortaya çıkar. Her ikisi de dağınık deneyime biçim verme çabasıdır.

        Pessoa örneğinde yazmak, yalnızca kendini ifade etmek değildir; kendiliği çoğaltmaktır. Bu açıdan günlük de “ben kimim?” sorusuna tek bir cevap vermek yerine “bugün hangi ben konuşuyor?” sorusunu mümkün kılar.

        Yazarlık, dikkatin süresini uzatır. Bu nedenle günlük tutmak, aynı zamanda görme eğitimi olabilir.

        Yazarlık yalnızca zihnin işi değildir. Beden de yazar. Uyku düzeni, yürüyüş, çalışma saatleri, masa, sandalye, ışık, sessizlik ve tekrarlar yazının görünmez altyapısını oluşturur. Dolayısıyla “her sabah yeniden uyanmak” yalnızca mecaz değildir. Yazarın bedeni de her sabah yazı için yeniden hazırlanır. Bu noktada disiplinin paradoksu ortaya çıkar: Rutin özgürlüğü azaltıyor gibi görünürken aslında yaratıcı enerjiyi serbest bırakabilir.

        Günlük tutmak ile edebî eser üretmek aynı şey değildir. Günlük çoğu zaman ham malzemedir. Roman ise işlenmiş malzeme.

        “Yakazayı sürekli kılma” düşüncesinden hareketle uygulanabilir bir günlük modeli önerilebilir. Bu model, kelime sayısından ziyade dikkat alanlarını düzenler. Her gün yalnızca beş kısa bölüm yazılabilir:

1. Gördüm.

Bugün gerçekten gördüğüm, daha önce fark etmediğim neydi?

2. Düşündüm.

Bugün hangi düşüncem değişti?

3. Hissettim.

Bugün hangi duygu beni beklediğimden daha fazla etkiledi?

4. Okudum.

Bugün okuduğum bir cümle, fikir veya görüntü bende ne bıraktı?

5. Yazdım.

Bugün hangi cümleyi daha iyi kurmayı başardım?

        “Her gün yazmalıyım” düşüncesi zamanla “bugün yazamadım, demek ki başarısızım” düşüncesine dönüşebilir. Bu noktada yazma pratiği kendi amacının karşısına geçer. Yazı hayatı zenginleştirmek için başlamışken hayatın üzerine yeni bir yük bindirir. Bu nedenle yaratıcı disiplin ile öz-cezalandırma arasındaki sınırın korunması gerekir.

        Bazen disiplin, yazmaya devam etmek değil, yazının neden durduğunu anlamaktır. Hatta kimi zaman “bugün yazmayacağım; yalnızca okuyacağım” kararı, yaratıcı sürecin en disiplinli kararı olabilir. Çünkü amaç takvime itaat etmek değil, edebî dikkati korumaktır.

        “Uyanışın her sabah yeniden kazanılması” düşüncesi, nihayetinde etik bir önerme hâline gelir. Çünkü uyanık olmak, yalnızca üretken olmak değildir. Daha iyi bakmak, daha dikkatli dinlemek, daha az otomatik tepki vermek ve kendi düşüncelerini bile sorgulayabilmek demektir. Yazarın en büyük düşmanı yalnızca tembellik değildir. Alışkanlıktır. Dünyayı dün gördüğü gibi görmek. İnsanları önceden verdiği hükümlerle değerlendirmek. Kendisi hakkında oluşturduğu hikâyeye inanmak. Dili hazır kalıplarla kullanmak. Her sabah yazmak, bu otomatikliklere karşı küçük bir direnç oluşturabilir. Çünkü yazan kişi, yaşadığı günü ikinci kez yaşar. Önce hayatı yaşar. Sonra onu yazarken yeniden yaşar. Bazen de yıllar sonra günlüğünü okurken üçüncü kez yaşar. Bu üçlü zaman yapısı, yazıyı hafızanın ötesine taşır.

        Her gün yazmak, dünyayla kurulan ilişkinin ipini koparmamaktır. Montaigne bize yazının kendini sınamanın biçimi olabileceğini; Kafka yazarlığın başarısızlık ve tıkanma deneyiminden ayrı düşünülemeyeceğini; Woolf gündeliğin dikkatle bakıldığında edebî malzemeye dönüşebileceğini; Pessoa benliğin tek ve değişmez olmadığını, Orwell gündelik hayatın tarih ve politika ile iç içe olduğunu; Dillard görmenin bir dikkat eğitimi gerektirdiğini; Murakami ise yaratıcı üretimin beden ve rutinle birlikte düşünülebileceğini gösterir. Bu örneklerin hiçbirinde “disiplin” yalnızca saatinde masaya oturmak anlamına gelmez.

        Disiplin, görme kapasitesini korumaktır. Hatırlama kapasitesini korumaktır. Merak etme kapasitesini korumaktır. Kendi düşüncelerinden kuşku duyma kapasitesini korumaktır. Ve belki hepsinden önemlisi, dün bildiğini sandığın şeyi bugün yeniden sorabilmektir. Bu yüzden yazarın gerçek meselesi “Her gün kaç kelime yazdım?” sorusundan önce gelir: Bugün gerçekten uyandım mı? Çünkü bazı günler on bin kelime yazıp yine de uykuda olunabilir. Bazı günler ise tek bir cümle yazılır ve dünya bir anlığına yeniden görünür. Edebiyatın başlangıcı belki de tam olarak o andadır.

            (ChatGPT)

        Bazı notlar da yazmalıyım ki yanlış anlamalar neden olunmasın.

        Dikkat etmişsinizdir. Yukarıdakilerin hepsi her gün "günlük" tutmak veya disiplinli bir şekilde üretim yapmakla ilgilidir.

 Yazdıklarımıza günlük demek için bin bir şahit ister. Disiplinli üretim yapmak ifadesi araya sokulmuştur. İnşallah günlük yazmayı da öğreniriz.

Yakaza/uyanış kavramıyla girdik konuya.

Birçok uyanış katmanı vardır. Burada yalnız günlük yazmak üzerinde durulmuştur. İnşallah bilişsel, sanatsal, etik uyanış vb. katmanlarını öğrenebiliriz.

Yukarıdaki satırlardan hangilerinin altını çizdiniz? Ben şu satırların altını çizdim:

Yazı, yalnızca ekleme hareketinden oluşmaz. Silmek de yazmaktır. Beklemek de yazma sürecinin bir parçasıdır. Okumak, not almak, unutmak ve yeniden hatırlamak da öyledir.

Unutmadan bir hususu daha belirteyim. Yakaza sadece bireyler için değil toplumun uyanışıyla da ilgilidir.

İnşallah uyanırız.

Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 06. 09. 2026