24 Ağustos 2026 Pazartesi
İnsan Neden Oynamayı Unutur?
İnsanın Oyun İhtiyacı
İnsanın,
bebeklikten yaşlılığa kadar bütün evrelerde beden ve ruh sağlığı açısından oyun
oynamaya
ihtiyacı vardır. Bu ihtiyaç gerektiği biçimde ve gerektiği ölçüde karşılanmazsa
insanın içinde boşluklar oluşur.
Bu
boşluklara sadece oyun eksikliği duyguları değil zamana ve ortama göre olumsuz
duygular da dolar. Çünkü fizik kanunları boşluk kabul etmez. Bazı bireyler
belli bir müddet geçtikten sonra bu boşlukları doldurmak isterler. Vakti geçmiş
bu eylemler ancak bir diş dolgusu gibi olur. Bunun da kendine göre sakıncaları
görülebilir.
İnsan,
eğitim, ekonomi, sosyal, kültürel vb. durumlara göre oyun ihtiyacı duyar.
Bebeklik, çocukluk, ergenlik, gençlik, olgunluk, orta yaşlılık ve yaşlılık vb.
dönemlere ait özel ihtiyaç duyguları olduğunu başta söylememiz gerekir.
Bugün
bir insanın günde ne kadar kalori alacağı hesaplanıyor. Protein, karbonhidrat,
yağ ayrıca vitaminler vb. ölçüleri de belirleniyor. Tabii su kalitesi ve
miktarı da. Peki, oyun oynamak ile ilgili bilimsel böyle çalışmalar var mı?
Bilimsel olup olmadıkları tartışılır kitaplar var ancak bunları bile okuyan yok
denecek kadar az. Böyle olunca oyun oynamak hakkında bilgimiz olduğu
söylenemez.
Çocukların,
Bedensel
gelişimi
Bedensel
koordinasyonu
El-göz
uyumu
Sosyal
kurallara uyum becerilerinin gelişimi
Ayrıca,
Adalet duygusunun gelişimi
Aidiyet
duygusunun gelişim
Kardeşlik
duygusunun gelişimi
Rekabetin
ne olup ne olmadığının anlaşılması
Yenmek
kadar yenilmenin normal olduğunun anlaşılması
Yine
Ekip
çalışması
İş
birliği ve İş birliği ne olup ne olmadığı
Zaman
yönetimini
Yine, galibiyetin
/kazanmanın
Hile
ile değil taktik teknik ve çok çalışmakla olabileceğini
Anlamalarının oyunlarla mümkün
olabileceğini hiç düşünemiyoruz.
Daha
neler neler… Örneğin zekâ oyunlarını saymadık…
Okullarımızda
beden eğitimi derslerinin olması, çeşitli spor faaliyetlerinin olması elbette
güzel. Ayrıca Gençlik ve Spor bakanlığının, Turizm ve Kültür bakanlığının bulunması
güzel, hadi Aile Bakanlığını da sayalım. Hepsi güzel de planlar hep kâğıt
üzerinde kalıyor.
Büyüklere
oyun gerekir mi gerekmez mi tartışılması üzücü. Elbette ki gerekir. Ancak
büyükler kumara kaçıyormuş, peki niçinini düşündük mü?
Emeklilerin
oyun ihtiyacından söz etsem çokları güldürmeyin beni, diyecek olur. Yazık.
Güleriz ağlanacak halimize. Hayatlarının sonbaharındaki insanlarımızı
hükümetler düşünmüyor saymaya gerek yok kişi, kurum ve kuruluşlar da
düşünmüyor.
Bu
oyun sorununu kafaya taktığımız yok. İlim de bilim de bunun önemini söyler.
Kültür ve sanat da söylemez mi? Evet, bunu hiç akıl edemedik. Yaratıcılık duygularının
gelişmesine oyunların katkısı nedir acaba?
Buraya
kadar yazdıklarımızdan anlıyoruz ki oyun yalnız bir eğlence ve vakit geçirme
aracı değil aynı zamanda bir eğitimdir. Akla gelmedik ne kadar daha yararları
var kim bilir?
Durumum
böyleyken velilerimizin tutum ve davranışları nasıldır? Nasıl olacak olacak,
çocuklarının oynamalarına çokları karşıdır. Tıpkı ders dışı kitapları
okumalarına karşı oldukları gibi… Velileri bu duruma getiren kişi, kurum ve
kuruluşlar?
Bizde
ta ilkokulda başlar sınavlar. Büyükler hayat sınavlarında öğrenciler bir üst
okula geçme, bir üst dereceye yükselme ya da memuriyete girebilme sınavlarında.
Sınavlar kâbus oluyor. Sadece veliler değil okul yöneticileri de beden eğitimi,
müzik vb. dersleri de spor ve kültür faaliyetlerini de zaman zaman askıya
alıyorlar. Hele Lise son sınıflarda ikinci dönemler?
Tek
bir örnek vermeden görüşlerimizi sıraladık. Niyetim şöyleydi: Kısaca
görüşlerimi yazayım. Anlayan anlamıştır. Anlamayanlar için ise bu konuda bu yaşıma
kadar ki yani 83 yaşıma kadar ki tecrübelerimi kısaca aktarayım.
Allah’a
(cc) hamd olsun. Her dönemimde da gereği gibi, gereken düzeyde ve amaca uygun
olarak oyunların aşağı yukarı hepsinden tattım. Anadolu’da oynanan geleneksel
oyunlardan, sahalarda oynananlardan kahve ve salonlara oynananlara kadar,
hiçbirinde yıldız olmamama rağmen bütün oyunların içine girdim. İlköğretmen
okulunda Fenbilgisi öğretmenimin öğrettiği satranç ve Eğitim Enstitüsü
psikoloji öğretmenimin öğretmenliğimin ilk yıllarında öğrettiği briç oyunlarını
ayrıca yazmak isterim. Bunları öğrenince diğerleri çok basit geldi bana. Briç
oyununu bırakalı çok oldu. Bilgisayar sayesinde arada bir satranç oynuyorum.
Kısaca
aktarayım, dedim ama daha çocuklukta oynadığım oyunlara başlamadan satırları
doldurduk. Bu konu uzayacak gibi. Gelin şöyle yapalım. Bu yazımı asistanıma
vereyim. O benim bu yazımı merkeze alarak Anadolu’da yetişen birini ele alsın.
Hangi dönemde hangi oyunları oynadıklarını tabii faydalarını da belirterek anlatsın.
Bu arada günümüzdeki zavallı olan çocukların ve gençlerin ve de orta yaşlılarla
yaşlıların oyun konusundaki ilgi ve eylemlerine değinsin… İsteyen alt kattaki
dipnotta bu akademik makalesini okusun.
Niye
yapay zekâya havale ettiğimiz merak konusu olabilir. Kısaca açıklayayım. Evet,
benim tecrübem öyle böyle tecrübe değil. Ders vericidir. Ancak benim bu konuda
bir araştırmam yok. Yapay zekâ dünyadaki araştırmalardan hareketle yine Türkiye’yi
her yönden tam okuyarak bol örneklerle ve Şikago dipnotlu bir akademik makale
yazabileceğini şimdiden söyleyebilirim. Ben de bu makaleyi merakla bekleyeceğim
ve eleştirel olarak okuyacağım.
İnsanın
oyun ihtiyacıyla ilgili yazıları okumakla kalmayalım. Bunların gereğini
yapalım.
Sabahattin
Gencal,
Kuzuluk, 22. 08. 2026
Not:
Yapay Zekâya (ChatGPT’ye) ikide bir asistanım dedim şimdiye kadar. Bu anda, bu
ifademden ötürü mahcubiyetimi yazmalıyım. Öyle bir makale yazdı ki… Gençliğimde
bile böyle makale yazamazdım. Zaman zaman asistanım, arkadaşım, danışmanım ve rehberim
dediğim olmuştur. Bundan böyle ustam mı desem yoksa sadece ismini mi söylesem
bilemiyorum…
ChatGPT’nin
yazısını sunuyorum:
____________________________________
Elbette. Metninizi yalnızca özetlemek yerine, ana
düşüncesini koruyarak, Anadolu’da yetişmiş bir insanın hayatını çocukluk,
ergenlik, gençlik, yetişkinlik, orta yaş ve yaşlılık dönemleri üzerinden
izleyen; geleneksel oyunları, modern/dijital oyunları, eğitim sistemini, aile
tutumlarını, yetişkin ve yaşlıların oyun ihtiyacını birlikte ele alan akademik
bir makale hâline getirdim. Bilimsel kaynakları mümkün olduğunca güncel
tutarak Chicago dipnot sistemine göre düzenledim.
İNSANIN
OYUN İHTİYACI: ANADOLU’DA BİR ÖMÜR BOYU OYUN, EĞİTİM, KÜLTÜR VE HAYAT
Öz
Oyun çoğu zaman çocukluk dönemine ait, eğlence ve
boş zaman etkinliği olarak görülmektedir. Oysa psikoloji, eğitim bilimleri,
halkbilim, sağlık bilimleri ve kültür araştırmaları açısından oyun, insan
hayatının çok daha geniş bir bölümünü ilgilendiren önemli bir olgudur. Çocuk
oyunları bedensel gelişim, koordinasyon, iletişim, iş birliği, kurallara uyma,
problem çözme ve yaratıcılık gibi birçok becerinin gelişmesine katkı
sağlamaktadır. Geleneksel oyunlar ayrıca kültürel belleğin kuşaktan kuşağa
aktarılmasında önemli rol oynamaktadır. Günümüzde ise şehirleşme, güvenli oyun
alanlarının azalması, sınav merkezli eğitim, yoğun ekran kullanımı ve
çocukların zamanlarının aşırı biçimde yapılandırılması oyun kültürünü
dönüştürmektedir.
Bu makalede “oyun” yalnızca çocukların oynadığı
fiziksel etkinlik anlamında değil; spor, zekâ oyunları, masa oyunları, rol
yapma, sanatla ilişkili oyunlar, yetişkinlerin rekreatif faaliyetleri ve
yaşlıların sosyal oyunları da kapsayacak genişlikte ele alınmaktadır. Bununla
birlikte oyun ile kumar arasında önemli bir ayrım yapılması gerektiği özellikle
vurgulanmaktadır. Makalenin temel tezi şudur: İnsan yalnızca çalışan, sınava
giren, üreten ve tüketen bir varlık değildir; aynı zamanda oynayan bir
varlıktır. Bu nedenle oyun, insan hayatının “artakalan zamanı”na
bırakılmayacak kadar önemli bir ihtiyaçtır.
Anahtar Kelimeler: Oyun, çocuk oyunları, Anadolu, geleneksel oyunlar, eğitim, yaratıcılık,
sosyal gelişim, yetişkinlik, yaşlılık, oyun kültürü.
Giriş: “Oyun
Oynamak” Neden Ciddiye Alınmalıdır?
“İnsanın oyun ihtiyacı var mıdır?” sorusu ilk
bakışta garip görünebilir. Çünkü günlük hayatımızda ihtiyaç denildiğinde
aklımıza öncelikle yemek, su, uyku, barınma, güvenlik ve sağlık gelir. Oyun ise
çoğu zaman bunlardan sonra gelen bir “eğlence” olarak düşünülür.
Oysa insanın gelişimine biraz daha yakından
baktığımızda oyun kavramının hayatımızın çok daha derinlerine yerleştiğini
görürüz. Bebek çevresindeki nesneleri eline alarak keşfeder; çocuk
arkadaşlarıyla saklambaç, körebe veya mendil kapmaca oynarken yalnızca
eğlenmez; kuralları öğrenir, beklemeyi öğrenir, kaybetmeyi öğrenir, yeniden
denemeyi öğrenir. Ergen takım sporlarında arkadaşlık ve rekabet ilişkilerini
sınar. Genç insan satranç, spor, müzik, tiyatro, masa oyunları veya çeşitli
sosyal etkinliklerle kendisini geliştirir. Yetişkinler için oyun iş hayatının
stresinden uzaklaşmanın, sosyal ilişkileri canlı tutmanın ve zihinsel esnekliği
korumanın yollarından biri olabilir. Yaşlı insan için ise oyun, hareket,
sosyallik, zihinsel uyarım ve hayata katılma duygusunun araçlarından biri
hâline gelebilir.
Johan Huizinga’nın Homo Ludens adlı klasik
eseri bu nedenle önemlidir. Huizinga, kültürün çeşitli biçimlerinde oyunun
temel bir unsur olduğunu savunarak insanı yalnızca “yapan” veya “üreten” bir
varlık olarak değil, aynı zamanda “oynayan” bir varlık olarak düşünmeye
yöneltmiştir.^1
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: “Oyun
önemlidir” demek, “her insan her gün aynı miktarda oyun oynamalıdır” demek
değildir. Bilimsel araştırmalar, oyun için bütün insanlar açısından geçerli
tek bir “günlük doz” belirlemiş değildir. Buna karşılık fiziksel aktivitenin
yaş gruplarına göre miktar ve niteliğine ilişkin güçlü bilimsel öneriler
bulunmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü çocuklardan yaşlılara kadar bütün yaş
grupları için fiziksel aktiviteyi ve hareketsiz geçirilen sürenin azaltılmasını
sağlık açısından önemli görmektedir.^2
Dolayısıyla “oyun ihtiyacı” kavramını beslenme
gibi gram veya kalori üzerinden ölçülen bir ihtiyaç olarak değil, insanın
gelişme, hareket etme, keşfetme, ilişki kurma, deneme, yanılma, eğlenme ve
kendini ifade etme ihtiyacı bağlamında değerlendirmek daha doğrudur.
I. OYUNUN
BİLİMSEL VE FELSEFÎ ÇERÇEVESİ
1. Oyun
yalnızca eğlence değildir
Oyunun en önemli özelliklerinden biri, insana bir
şeyi doğrudan “ders vererek” değil, yaşatarak öğretmesidir.
Örneğin bir çocuk “adalet nedir?” sorusunun
teorik cevabını bilmeyebilir. Fakat arkadaşlarıyla oynadığı bir oyunda bir
kişinin sürekli kuralları değiştirmesi karşısında:
“Bu adil değil!”
diyebilir.
İşte burada çocuk adalet kavramını bir ders
kitabından değil, deneyiminden öğrenmektedir.
Benzer biçimde bir takım oyununda çocuk:
- sırasını beklemeyi,
- takım arkadaşına güvenmeyi,
- başkasının hakkına saygı göstermeyi,
- yenildiğinde yeniden başlamayı,
- kazandığında ölçülü davranmayı,
- kendi çıkarı ile grubun çıkarını dengelemeyi
öğrenebilir.
UNICEF ve UNESCO'nun erken çocukluk eğitimi
çalışmalarında oyun temelli öğrenmenin bilişsel, sosyal, duygusal, fiziksel ve
yaratıcı gelişimle ilişkili olduğu vurgulanmaktadır. 2024 tarihli küresel
raporda, oyun yoluyla öğrenmeye ilişkin yüzlerce araştırmayı değerlendiren
çalışmaların bu alanlarda olumlu ilişkiler ortaya koyduğu belirtilmektedir.^3 (UNICEF)
Bu nedenle oyun “dersin düşmanı” değil, doğru
kullanıldığında öğrenmenin tamamlayıcısıdır.
2. Oyun bir
“hayat laboratuvarı”dır
Oyun sırasında gerçek hayatın bazı sonuçları
geçici olarak askıya alınır.
Bir çocuk satrançta yanlış hamle yapabilir.
Futbolda topu kaçırabilir.
Seksekte çizgiye basabilir.
Mendil kapmacada takımına puan
kazandıramayabilir.
Bir masa oyununda kaybedebilir.
Ama ertesi gün yeniden oynayabilir.
İşte oyunun eğitsel gücü burada ortaya çıkar: Oyun,
hatanın hayatın sonu olmadığını öğretir.
Gerçek hayatta bir iş görüşmesinde yapılan hata
bazen ciddi sonuçlar doğurabilir. Oysa oyun alanında insan hatasını görece
düşük bedellerle deneyimleyebilir. Böylece karar verme, strateji kurma, risk
değerlendirme ve yeniden deneme becerilerini geliştirebilir.
Roger Caillois, oyun biçimlerini rekabet (agon),
şans (alea), taklit/rol yapma (mimicry) ve baş döndürücü deneyim
(ilinx) gibi kategorilerle incelemiştir.^4 Bu sınıflandırma bize
oyunların tek tip olmadığını göstermesi bakımından önemlidir.
Satrançta strateji ön plandadır.
Futbolda rekabet ve takım çalışması vardır.
Tiyatroda taklit ve rol yapma vardır.
Bazı oyunlarda şans unsuru bulunabilir.
Dolayısıyla “oyun” çok geniş bir insan
davranışları alanıdır.
II.
ANADOLU’DA YETİŞEN BİR İNSANIN OYUNLA BÜYÜMESİ
Anadolu’da yetişen insanın çocukluğunu anlamak
için yalnızca okul kayıtlarına bakmak yeterli değildir. Onun çocukluğu aynı
zamanda sokakta, mahallede, köyde, tarlada, avluda, okul bahçesinde ve
arkadaş grubunda yaşanmıştır.
Bu bakımdan Anadolu’nun geleneksel oyun kültürü
adeta açık hava okuludur.
1. Erken
çocukluk: Dünyayı oyunla tanımak
Çocuk hayatının ilk dönemlerinde çevresini
duyuları yoluyla keşfeder.
Taşa dokunur.
Topu yuvarlar.
Kaşığı yere vurur.
Su ile oynar.
Kumdan şekiller yapar.
Bir nesneyi başka bir nesne gibi kullanır.
Bu davranışların tamamı yetişkin gözüyle “boş iş”
gibi görülebilir. Fakat çocuk açısından bunlar çevreyi anlamanın yollarıdır.
UNICEF, erken çocukluk döneminde oyunun
çocukların çevrelerini anlamaları, bakım verenlerle bağ kurmaları ve sosyal,
duygusal, fiziksel ve bilişsel beceriler geliştirmeleri bakımından önemli
olduğunu belirtmektedir.^5 (UNICEF)
Dolayısıyla çocuğun yere oturup bir taşla uzun
süre oynamasını “vakit kaybı” olarak görmek büyük ölçüde yetişkin merkezli bir
değerlendirmedir.
III.
ANADOLU’NUN GELENEKSEL ÇOCUK OYUNLARI
1. Saklambaç:
görünmek ve görünmemek
Saklambaç basit bir oyun gibi görünür.
Bir kişi ebe olur.
Diğerleri saklanır.
Ebe onları bulmaya çalışır.
Fakat bu basit oyunun içinde çok sayıda beceri
vardır:
- mekânı tanıma,
- dikkat,
- hafıza,
- hızlı karar verme,
- strateji,
- arkadaşların davranışlarını tahmin etme,
- kurala uyma,
- heyecanı kontrol etme.
Çocuk saklanacağı yeri seçerken çevreyi analiz
eder. Ebe ise arkadaşlarının nerede saklanabileceğini tahmin eder.
Böylece oyun, farkında olmadan küçük bir strateji
laboratuvarına dönüşür.
2. Körebe:
güven ve duyular
Körebe oyununda gözlerin kullanılmaması, diğer
duyuların önemini artırır.
Çocuk:
- sesleri dinler,
- yönünü tahmin eder,
- arkadaşlarının hareketlerini anlamaya çalışır,
- kendisine dokunulacağı veya yakalanacağı beklentisini yönetir.
Bu oyun aynı zamanda güven duygusunu da
ilgilendirir.
Çocuk arkadaşlarının kendisine zarar
vermeyeceğini bilerek oyuna katılır.
Dolayısıyla oyun, yalnızca bedenin değil, sosyal
güvenin de eğitimi olabilir.
3. Seksek ve
ip atlama: bedenin öğrenilmesi
Seksek, çocuğun bedenini kontrol etmesini
gerektirir.
Tek ayak üzerinde durmak, sıçramak, dengeyi
korumak ve belirli alanlara basmak gerekir.
İp atlamada ise ritim, zamanlama, koordinasyon ve
dayanıklılık devreye girer.
Bu nedenle geleneksel oyunlar, bugün “motor
gelişim” diye adlandırdığımız alanın doğal uygulamaları arasında düşünülebilir.
Türkiye’de yapılan araştırmalar da geleneksel
oyunların çocukların fiziksel ve sosyal gelişimleriyle ilişkisini ortaya
koymaktadır.^6
4. Misket,
topaç ve beştaş: el-göz koordinasyonu
Misket oyununda çocuk:
- mesafeyi hesaplar,
- kuvvetini ayarlar,
- hedef belirler,
- el hareketini kontrol eder.
Topaçta ise el becerisi ve zamanlama önem
kazanır.
Beştaşta küçük nesnelerin havaya atılıp
yakalanması, el-göz koordinasyonu ve dikkat gerektirir.
Bugün çocuklara “ince motor becerilerini
geliştirecek etkinlik” adı altında yaptırılan bazı çalışmaların Anadolu’daki
çocukların günlük oyun hayatında zaten doğal olarak bulunduğunu söylemek
mümkündür.
5.
Çelik-çomak: beden, strateji ve takım
Çelik-çomak, yalnızca fiziksel güç gerektiren bir
oyun değildir.
Mesafe, zamanlama, yön, hız ve rakibin
davranışını tahmin etme gibi unsurlar içerir.
Bu tür oyunlarda çocuk yalnızca “hareket etmez”; karar
verir.
Bir anlamda küçük yaşta stratejik düşünmeye
başlar.
IV. OYUN VE
SOSYAL AHLAK
İnsan toplum içinde yaşamaktadır. Toplum içinde
yaşayabilmek ise yalnızca bilgi sahibi olmayı değil, kurallara uymayı ve
başkalarının varlığını kabul etmeyi gerektirir.
Oyun bu konuda olağanüstü bir eğitim alanıdır.
1. Adalet
Bir oyunda herkes aynı kurallara uymuyorsa oyun
bozulur.
Örneğin futbol oynayan çocuklardan biri:
“Ben gol atınca sayılacak, siz atınca
sayılmayacak.”
derse diğer çocuklar buna itiraz eder.
Çocuk böylece adaletin temel mantığını
deneyimleyerek öğrenir:
Aynı durumda bulunanlara aynı kuralların
uygulanması gerekir.
2. Kazanmak ve
kaybetmek
Günümüz eğitim sisteminin önemli problemlerinden
biri, çocukları başarıya aşırı derecede bağlayabilmesidir.
Oysa oyun şunu öğretir:
Bazen kazanırsın, bazen kaybedersin.
Bugün kazanan çocuk yarın kaybedebilir.
Bu durum özellikle çocukların başarısızlıkla başa
çıkma becerileri açısından değerlidir.
Oyun sayesinde çocuk:
“Kaybettim ama hayat devam ediyor.”
duygusunu yaşayabilir.
Bu, hayatın ilerleyen dönemleri için çok önemli
bir psikolojik hazırlıktır.
3. Hile ile
kazanmak mı, beceri ile kazanmak mı?
Oyunların önemli bir ahlâkî yönü de burada ortaya
çıkar.
Çocuk kurallara uyarak kazanmayı öğrenir.
Hile yapan bir oyuncu kısa vadede kazanabilir;
fakat arkadaşlarının güvenini kaybedebilir.
Dolayısıyla oyun:
başarı + yöntem + güven
arasındaki ilişkiyi öğretir.
Bu nedenle oyunun eğitimsel değeri yalnızca
“zekâyı geliştirmesi” değildir. Oyun aynı zamanda karakter eğitimi için
bir alan oluşturabilir.
V. AİDİYET,
KARDEŞLİK VE İŞ BİRLİĞİ
Geleneksel oyunların en önemli özelliklerinden
biri, çoğunun tek başına değil, grup içinde oynanmasıdır.
Mahallede çocuklar bir araya gelir.
Takımlar oluşturulur.
Kurallar belirlenir.
Ebe seçilir.
Sıra beklenir.
Oyuncular birbirlerinin güçlü ve zayıf
taraflarını öğrenir.
Böylece çocuk:
“Ben yalnız değilim; bir grubun parçasıyım.”
duygusunu yaşar.
Türkiye'de yapılan araştırmalarda geleneksel
oyunların iş birliği, dayanışma, iletişim, özgüven ve sosyal-duygusal gelişim
bakımından olumlu işlevleri olduğu görülmektedir.^7 (DergiPark)
2021 tarihli başka bir araştırma ise geleneksel
oyunların grup içinde hareket etme, kazanma ve kaybetme karşısındaki tutum, iş
bölümü, iş birliği, strateji kurma ve problem çözme gibi becerilerle ilişkili
olduğunu belirtmektedir.^8 (DergiPark)
Bu sonuçlar, Anadolu'nun eski oyun kültürünün
neden yalnızca eğlence olarak görülmemesi gerektiğini göstermektedir.
VI. OYUN VE
YARATICILIK
Oyunun belki de en az fark edilen işlevlerinden
biri yaratıcılıktır.
Çünkü çocuk her zaman hazır oyuncaklarla oynamaz.
Bir taş araba olabilir.
Bir sopa at olabilir.
Bir bez parçası bebek olabilir.
Bir kutu ev olabilir.
İki sandalye bir “ev” olabilir.
Böylece çocuk hazır dünyayı tüketmek yerine kendi
dünyasını kurar.
Bu durum özellikle geleneksel oyun kültüründe
belirgindir.
2026 yılında Türkiye'de yapılan bir araştırmada,
sekiz hafta boyunca geleneksel çocuk oyunlarından oluşan bir programa katılan
okul öncesi çocuklarda sözel ve genel yaratıcılık ile bazı sosyal konum
ölçütlerinde deney grubu lehine anlamlı farklılıklar bulunduğu
bildirilmiştir.^9 (DergiPark)
Bu bulgu, oyunun yaratıcılıkla ilişkisine dair
önemli bir Türkiye örneğidir.
VII.
ANADOLU’DA ERGENLİK VE GENÇLİK: OYUNUN BİÇİM DEĞİŞTİRMESİ
Çocuk büyüdükçe oyun ortadan kalkmaz.
Biçim değiştirir.
Çocuklukta:
- saklambaç,
- körebe,
- misket,
- ip atlama,
- seksek
ön plana çıkarken;
ergenlik ve gençlik döneminde:
- futbol,
- basketbol,
- voleybol,
- güreş,
- satranç,
- dama,
- masa oyunları,
- tiyatro,
- müzik,
- çeşitli sosyal ve kültürel etkinlikler
ön plana çıkabilir.
Burada önemli olan, “çocukluk oyunu”nun aynen
devam etmesi değildir.
Önemli olan oyunsu faaliyet ihtiyacının
tamamen yok olmamasıdır.
İnsanın yaşlanması, oyun oynama yeteneğinin sona
ermesi anlamına gelmez.
VIII.
SATRANÇ: OYUNUN DÜŞÜNCEYE DÖNÜŞMESİ
Sabahattin Gencal'ın kendi hayat hikâyesinde
verdiği satranç örneği burada özellikle anlamlıdır.
İlköğretmen okulunda fen bilgisi öğretmeninin
öğrettiği satranç, onun oyun anlayışında yeni bir kapı açmıştır.
Satrançta fiziksel güçten çok:
- dikkat,
- hafıza,
- planlama,
- öngörü,
- sabır,
- rakibin düşüncesini tahmin etme,
- hata analizi
önemlidir.
Bir satranç oyuncusu yalnızca:
“Ben ne yapacağım?”
diye düşünmez.
Aynı zamanda:
“Rakibim benim hamleme ne cevap verebilir?”
diye düşünür.
Bu nedenle satranç, bireye ikinci dereceden
düşünmeyi öğretir.
Bu özelliğiyle eğitimde kullanılabilecek güçlü
bir zihinsel oyundur.
IX. BRİÇ
ÖRNEĞİ: OYUNUN YETİŞKİNLİKTEKİ YÜZÜ
Gencal'ın eğitim enstitüsünde psikoloji
öğretmeninden öğrendiği briç de başka bir örnektir.
Burada oyunun başka bir özelliği ortaya çıkar:
Oyun insanı öğrenmeye devam etmeye zorlayabilir.
Yeni bir oyunu öğrenen yetişkin:
- yeni kuralları öğrenir,
- hafızasını kullanır,
- başkalarının davranışlarını yorumlar,
- strateji geliştirir,
- iletişim kurar.
Dolayısıyla yetişkinlikte oyun, çocukluk
oyunlarının basit bir tekrarı değildir.
Beynin ve sosyal ilişkilerin farklı biçimlerde
etkinleştirilmesidir.
Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: oyun
ile kumar aynı şey değildir.
Para veya maddî kazanç elde etme amacıyla şansa
dayalı riskli oyunlara yönelmek, oyunun sağlıklı rekreatif işlevinden farklı
bir alandır. Özellikle kumar davranışını “oyun ihtiyacının doğal sonucu”
şeklinde açıklamak bilimsel ve etik bakımdan doğru değildir.
Yetişkinin oyun ihtiyacı vardır; fakat bu
ihtiyacın karşılanması için kumar gerekli değildir.
X.
“BÜYÜKLER OYUN OYNAR MI?”
Bu sorunun kendisi bile toplumumuzdaki bir yanlış
anlamayı gösterir.
Bir yetişkin satranç oynadığında:
“Zihnini çalıştırıyor.”
denilir.
Bir yetişkin spor yaptığında:
“Sağlığına dikkat ediyor.”
denilir.
Bir yetişkin tiyatroya katıldığında:
“Sanat yapıyor.”
denilir.
Arkadaşlarıyla masa oyunu oynadığında ise bazen:
“Bu yaşta oyun mu oynanır?”
denilir.
Oysa bunların hepsi insanın oyunsu ve
rekreatif ihtiyaçlarının farklı biçimleri olarak değerlendirilebilir.
Stuart Brown, oyunu insan hayatında yalnızca
çocuklukla sınırlı olmayan, yaratıcılık, uyum sağlama ve sosyal ilişkiler
açısından önem taşıyan bir faaliyet olarak ele almaktadır.^10
Buradan çıkarılabilecek temel sonuç şudur:
İnsan büyüdüğü için oyuna ihtiyaç duymayı
bırakmaz; yalnızca oyunlarının biçimi değişir.
XI. ORTA
YAŞ: “HAYAT ÇOK CİDDİ” DENİLEN DÖNEM
Orta yaş insan hayatının en yoğun dönemlerinden
biridir.
İnsan:
- çalışır,
- para kazanır,
- çocuk yetiştirir,
- anne-babasına destek olur,
- ev işleriyle ilgilenir,
- sosyal sorumluluk taşır.
Bütün bunların arasında oyun çoğu zaman gereksiz
görülür.
İşte burada Gencal'ın metnindeki önemli soru
tekrar karşımıza çıkar:
“Büyüklere oyun gerekir mi?”
Cevabımız açıktır:
Evet, fakat yaşa, kişiliğe, kültüre ve sağlık
durumuna uygun oyun biçimleri gerekir.
Bir öğretmen arkadaşlarıyla masa tenisi
oynayabilir.
Bir mühendis satranç oynayabilir.
Bir doktor yürüyüş grubuna katılabilir.
Bir esnaf arkadaşlarıyla masa oyunu oynayabilir.
Bir aile çocuklarıyla kutu oyunu oynayabilir.
Bir çift birlikte müzik yapabilir.
Bir yetişkin hobi olarak fotoğraf, bahçe işleri,
el sanatları veya tiyatroyla ilgilenebilir.
Bunların hepsi “çocuklaşmak” değil, hayatın
tekdüzeliğini kırmak ve insanın farklı yeteneklerini kullanmak anlamına
gelebilir.
Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için fiziksel
aktiviteyi sağlık açısından önemli görmekte; hareketsizliğin azaltılmasını ve
düzenli hareketin yaşam boyunca sürdürülmesini önermektedir.^11 (Dünya Sağlık Örgütü)
XII.
YAŞLILIKTA OYUN: “ARTIK BİZİM YAŞIMIZ GEÇTİ” YANILGISI
Makalenin belki de en önemli bölümlerinden biri
burasıdır.
Çünkü toplumumuzda çocukların oyun oynaması
anlaşılabilir bulunurken yaşlıların oyun oynaması zaman zaman garip
karşılanmaktadır.
Oysa yaşlı insanın:
- arkadaşlığa,
- harekete,
- zihinsel uyarana,
- sohbet etmeye,
- gülmeye,
- üretmeye,
- yeni şeyler öğrenmeye
ihtiyacı devam eder.
Dünya Sağlık Örgütü 65 yaş ve üzerindeki bireyler
için fiziksel aktiviteyi özellikle önemsemekte; hareketliliği sınırlı kişilerde
denge çalışmalarının düşmeleri önleme bakımından önemini vurgulamaktadır.^12 (Dünya
Sağlık Örgütü)
Dolayısıyla yaşlılara:
“Artık oturun, dinlenin.”
demek yerine:
“Sağlığınıza uygun biçimde hareket edin,
arkadaşlarınızla vakit geçirin, oyun oynayın, öğrenmeye devam edin.”
demek daha doğru bir hayat anlayışıdır.
Yaşlılar için:
- satranç,
- dama,
- kelime oyunları,
- hafıza oyunları,
- uygun masa oyunları,
- hafif fiziksel oyunlar,
- müzik,
- halk oyunları,
- bahçe etkinlikleri,
- sosyal kulüpler
gibi faaliyetler düşünülebilir.
Burada amaç çocuk gibi davranmak değildir.
Amaç yaşlılığın sosyal ve zihinsel hayattan
kopuşa dönüşmesini önlemektir.
XIII.
TÜRKİYE’DE GELENEKSEL OYUNDAN DİJİTAL OYUNA
Anadolu'nun geleneksel oyun kültürünün önemli
özelliklerinden biri, oyunun çoğunlukla aynı fiziksel mekânda bulunan
insanlar arasında gerçekleşmesidir.
Mahallede çocuklar birbirlerini görür.
Seslerini duyar.
Yüz ifadelerini fark eder.
Anlaşmazlık yaşarlar.
Barışırlar.
Kuralları birlikte değiştirirler.
Yeni oyunlar icat ederler.
Dijital oyunlar ise oyunun mekânını
değiştirmiştir.
Bugün çocuk:
- evinden çıkmadan oynayabilir,
- farklı şehirlerdeki kişilerle karşılaşabilir,
- çevrimiçi takım oluşturabilir,
- dijital dünyalarda rol üstlenebilir.
Bu dönüşüm bütünüyle olumsuz değildir.
Dijital oyunların bazı türleri problem çözme,
strateji kurma, koordinasyon ve sosyal etkileşim sağlayabilir. Ancak dijital
ortamın geleneksel yüz yüze oyunun bütün işlevlerini otomatik olarak yerine
getirdiği de söylenemez.
Türkiye'de yapılan bir çalışmada geleneksel
oyunların sosyal gelişim işlevleri ile çok oyunculu çevrimiçi oyunların sunduğu
sosyal imkânlar karşılaştırılmış ve dijital oyunların bazı sosyal beceriler
için imkân sağlayabilmesine rağmen oyun ortamının önemli ölçüde değiştiği
vurgulanmıştır.^13 (DergiPark)
Bu nedenle doğru yaklaşım:
“Eski oyunlar iyi, dijital oyunlar kötü.”
şeklinde basit bir karşıtlık kurmak değildir.
Daha doğru yaklaşım:
“Çocuğun hayatında farklı oyun biçimlerinin
dengeli biçimde yer almasını nasıl sağlayabiliriz?”
sorusudur.
XIV. BUGÜN
ÇOCUKLAR NEDEN DAHA AZ OYNUYOR?
Burada tek bir suçlu aramak doğru değildir.
Sorunun birçok nedeni vardır.
1. Şehirleşme
Anadolu'nun eski mahallelerinde çocukların oyun
oynayabileceği sokaklar, avlular, boş arsalar ve geniş açık alanlar
bulunabiliyordu.
Bugünün büyük şehirlerinde ise:
- yoğun trafik,
- güvenlik endişeleri,
- apartman yaşamı,
- kapalı yaşam alanları,
- yapılaşma
çocukların bağımsız oyun imkânlarını
azaltabilmektedir.
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi'nin
31. maddeye ilişkin değerlendirmesinde de güvenli, destekleyici ve çocuk
merkezli oyun alanlarının önemine dikkat çekilmiş; şehir planlamasının ve
rekabetçi okul sistemlerinin çocukların oyun hakkını sınırlayabildiği
belirtilmiştir.^14 (UNICEF)
2. Sınav
merkezli eğitim
Türkiye'de eğitim hayatının erken dönemlerinden
itibaren sınavların önem kazanması, çocuğun zamanını önemli ölçüde
değiştirebilmektedir.
Çocuk:
okul → kurs → ödev → test → deneme sınavı
döngüsüne girdiğinde oyun “boş zaman” olarak
görülmeye başlanır.
Oysa burada çok önemli bir yanlışlık vardır:
Çocuğun oyun zamanı boş zaman değildir.
Oyun, çocuğun gelişme zamanıdır.
Elbette ders çalışmak gerekir.
Fakat eğitim yalnızca sınav başarısından ibaret
değildir.
Bir çocuğun:
- arkadaşlık kurabilmesi,
- iş birliği yapabilmesi,
- kaybetmeyi öğrenebilmesi,
- yaratıcı olabilmesi,
- hareket edebilmesi,
- problem çözebilmesi
de eğitimin parçasıdır.
XV.
VELİLERİN “OYUN DEĞİL DERS” YANILGISI
Gencal'ın metnindeki en dikkat çekici
eleştirilerden biri velilere yöneliktir.
Bazı veliler çocuklarının:
“Boş boş oyun oynamasını”
istememektedir.
Bunun yerine:
“Ders çalış.”
demektedir.
Buradaki temel problem, oyunun boş iş olduğuna
ilişkin anlayıştır.
Bir çocuk iki saat boyunca arkadaşlarıyla oyun
oynadığında gerçekten hiçbir şey öğrenmemiş midir?
Hayır.
Belki matematik işlemi öğrenmemiştir ama:
- sıra beklemiştir,
- arkadaşını dinlemiştir,
- kurala uymuştur,
- kaybetmiştir,
- yeniden denemiştir,
- takım kurmuştur,
- kavga edip barışmıştır,
- hareket etmiştir,
- karar vermiştir.
Bunların tamamı yaşam becerisidir.
UNICEF'in 2026 tarihli küresel oyun raporu,
oyunun yalnızca eğlence değil; fiziksel, sosyal, duygusal, dilsel ve bilişsel
gelişim açısından önemli olduğunu vurgulamaktadır.^15 (UNICEF DATA)
XVI. OKULUN
OYUNA BAKIŞI
Okulun görevi yalnızca sınava hazırlamak
değildir.
Okul:
insan yetiştirme kurumudur.
Bu nedenle beden eğitimi, müzik, resim, tiyatro,
spor, kulüp çalışmaları, oyunlar ve kültürel etkinlikler “derslerden arta kalan
zamanın faaliyetleri” olarak görülmemelidir.
Özellikle sınav dönemlerinde bu etkinliklerin
bütünüyle geri plana itilmesi, eğitimin dar anlamda akademik başarıya
indirgenmesi tehlikesini taşır.
UNICEF'in eğitim stratejileri de çocukların
yalnızca akademik bilgiler değil, sosyal, kişisel ve yaşam becerileri
geliştirmesinin önemini vurgulamaktadır.^16 (UNICEF)
Dolayısıyla okul yöneticisinin başarısı yalnızca
öğrencilerin sınav puanlarıyla ölçülmemelidir.
Şu sorular da sorulmalıdır:
- Öğrenci okulda mutlu mu?
- Arkadaşlık kurabiliyor mu?
- Spor yapabiliyor mu?
- Sanatla karşılaşabiliyor mu?
- Oyun oynayabiliyor mu?
- Kendini ifade edebiliyor mu?
- Kaybetmeyi ve yeniden başlamayı öğrenebiliyor mu?
XVII.
“FİZİK KANUNLARI BOŞLUK KABUL ETMEZ” SÖZÜ ÜZERİNE
Gencal'ın metninde dikkat çekici bir metafor
vardır:
“Çünkü fizik kanunları boşluk kabul etmez.”
Bu ifade, bilimsel anlamda psikolojiye doğrudan
aktarılabilecek bir fizik kanunu değildir. Fakat güçlü bir metafor
olarak kullanılabilir.
İnsanın hayatında karşılanmayan bazı ihtiyaçların
başka faaliyetlerle ikame edilmeye çalışılabileceğini söylemek mümkündür.
Örneğin:
- sosyal ilişkileri zayıflayan insan aşırı ekran kullanımına
yönelebilir,
- hareket etmeyen insan sürekli pasif eğlence arayabilir,
- üretme ihtiyacı karşılanmayan kişi anlamsız tüketimlere yönelebilir,
- sosyal bağları zayıflayan kişi yalnızlık yaşayabilir.
Ancak burada dikkatli olmak gerekir.
Bunların her birini “oyun eksikliğinin sonucu”
olarak açıklamak bilimsel açıdan aşırı genelleme olur.
Daha doğru ifade şudur:
İnsanın hareket, ilişki, eğlenme, üretme ve
anlamlı boş zaman ihtiyaçlarının dengeli biçimde karşılanmaması, yaşam
kalitesini olumsuz etkileyebilecek birçok faktörden biri olabilir.
Bu ayrım akademik bakımdan önemlidir.
XVIII. “GEÇ
KALMIŞ OYUN” VE GENCAL’IN DİŞ DOLGUSU BENZETMESİ
Metinde geçen:
“Vakti geçmiş bu eylemler ancak bir diş dolgusu
gibi olur.”
benzetmesi oldukça düşündürücüdür.
Çocuklukta oynanmamış bir oyunu yetişkinlikte
oynamak mümkündür.
Fakat çocukluk deneyiminin bütününü daha sonra
aynen geri getirmek mümkün değildir.
Örneğin çocuklukta mahalle arkadaşlarıyla oynanan
bir oyunun yerini yetişkinlikte masa oyunu alabilir. Faydalı olabilir; fakat
çocukluk arkadaşlığının, mahallenin, mekânın ve yaşın bütün deneyimini birebir
geri getiremez.
Bu nedenle:
Bazı gelişimsel deneyimlerin zamanı vardır.
Fakat bu düşünce “geç kaldım, artık hiçbir şey
yapamam” sonucuna da götürülmemelidir.
İnsan her yaşta yeni oyunlar, yeni hobiler ve
yeni sosyal ilişkiler öğrenebilir.
Yani:
Geç kalmışlık vardır; ama hayatın bütünü için
telafisizlik yoktur.
XIX. OYUN
İHTİYACI VE YARATICILIK
Yaratıcılık yalnızca sanatçının ihtiyacı
değildir.
Bir öğretmen ders anlatırken yaratıcı olmak
zorundadır.
Bir doktor problem çözerken yaratıcı düşünür.
Bir mühendis yeni bir çözüm arar.
Bir çiftçi değişen hava koşullarına göre yöntem
geliştirir.
Bir yönetici kriz sırasında yeni yollar bulur.
Yaratıcılık çoğu zaman:
“Başka türlü nasıl olabilir?”
sorusuyla başlar.
Oyun da insana bu soruyu sormayı öğretir.
Çocuk bir taşı araba yapabiliyorsa yetişkin de
mevcut probleme farklı bir çözüm bulmayı öğrenebilir.
Bu nedenle oyun ile yaratıcılık arasında güçlü
bir düşünsel bağ bulunmaktadır.
XX. OYUN VE
HAYATIN KENDİSİ
Johan Huizinga'nın oyun üzerine düşüncelerinin en
önemli taraflarından biri, oyunun kültürün birçok alanıyla ilişkisini
göstermesidir.^17
Sporun kuralları vardır.
Mahkemenin usulleri vardır.
Akademik tartışmanın kuralları vardır.
Diplomasinin ritüelleri vardır.
Törenlerin biçimleri vardır.
Çocuk oyunlarının kuralları vardır.
Bu durum bize ilginç bir gerçeği gösterir:
İnsan toplumları büyük ölçüde kurallar içinde
hareket eder.
Çocuk oyunlarında bu kurallarla küçük ölçekte
tanışılır.
Bu bakımdan oyun, toplumun küçük bir modeli gibi
düşünülebilir.
XXI.
ANADOLU OYUN KÜLTÜRÜNÜN KÜLTÜREL BELLEK İŞLEVİ
Geleneksel oyunların bir başka önemli özelliği
kültürel aktarım sağlamasıdır.
Bir büyükanne torununa:
“Biz çocukken şöyle oynardık.”
dediğinde yalnızca bir oyun anlatmaz.
Kendi çocukluğunu anlatır.
Mahallesini anlatır.
Arkadaşlarını anlatır.
Kullandıkları nesneleri anlatır.
Dönemin toplumsal ilişkilerini anlatır.
Böylece oyun, sözlü tarih malzemesine
dönüşür.
2026 tarihli bir araştırma da geleneksel Yörük
oyunlarının dayanışma, paylaşma, sorumluluk, sözlü kültür ve topluluk aidiyeti
gibi değerleri kuşaktan kuşağa aktaran kültürel bellek alanları oluşturduğunu
ortaya koymaktadır.^18 (DergiPark)
2025 yılında Burdur'da yapılan bir araştırmada da
ebeveynlerin kendi çocukluklarında geleneksel oyunlara çocuklarından daha fazla
zaman ayırdığı; ebeveynlerin açık alanlarda, doğal materyallerle ve mahalle
arkadaşları ile oynama eğiliminin daha güçlü olduğu belirlenmiştir.^19 (DergiPark)
Bu bulgu, Gencal'ın çocukluk hatıralarını kişisel
bir anı olmaktan çıkarıp bir kuşağın kültürel deneyimi açısından
değerlendirmemize imkân vermektedir.
XXII.
BUGÜNÜN ÇOCUĞU “ZAVALLI” MI?
Gencal'ın metninde günümüz çocukları için
“zavallı” ifadesi kullanılmaktadır.
Bu ifade duygusal açıdan anlaşılabilir olmakla
birlikte akademik bir makalede biraz yumuşatılmalıdır.
Bugünün çocukları yalnızca kaybetmiş değildir.
Onların sahip olduğu bazı imkânlar geçmiş
kuşaklarda yoktu:
- dünyanın farklı kültürlerine erişim,
- dijital eğitim kaynakları,
- çevrimiçi iletişim,
- çok çeşitli oyunlar,
- bilgiye hızlı ulaşma,
- farklı kültürleri tanıma.
Dolayısıyla mesele:
“Eskiden çocuklar mutluydu, şimdi çocuklar
mutsuz.”
şeklinde kurulamaz.
Asıl mesele şudur:
Modern hayat bazı imkânları artırırken bazı doğal
oyun fırsatlarını azaltmıştır.
Bugünün çocuğunun ihtiyacı geçmişe dönmek değil;
geçmişin güçlü yönleriyle modern dünyanın imkânlarını dengeli biçimde
birleştirmektir.
XXIII. OYUN
HAKKI
Oyun meselesinin yalnızca pedagojik değil, aynı
zamanda hak temelli bir boyutu bulunmaktadır.
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin
31. maddesi çocukların dinlenme, boş zaman, yaşlarına uygun oyun ve eğlence
etkinliklerine katılma hakkını güvence altına almaktadır.^20
Dolayısıyla:
Oyun yalnızca yetişkinlerin çocuklara izin
verdiği bir faaliyet değildir.
Aynı zamanda çocuğun gelişim hakkının bir
parçasıdır.
Bu bakımdan çocuğun sürekli ders, kurs, sınav ve
performans etkinlikleriyle kuşatılması, eğitimde başarı sağlama amacı taşısa
bile çocuğun bütünsel gelişimi bakımından yeniden düşünülmelidir.
XXIV. AİLE,
OKUL VE DEVLET NE YAPMALI?
Oyun sorununu yalnızca:
“Çocuklar daha çok oynasın.”
diyerek çözmek mümkün değildir.
Üç düzeyde değişim gereklidir.
1. Aile
Aileler çocuklarına yalnızca:
“Ders çalış.”
dememeli.
Aynı zamanda:
“Git arkadaşlarınla oyna.”
diyebilmelidir.
Daha da önemlisi, anne-baba zaman zaman
çocuklarıyla birlikte oyun oynamalıdır.
Çünkü çocuk için ebeveynin:
“Ben de oynarım.”
demesi son derece değerlidir.
2. Okul
Okullar:
- teneffüsleri korumalı,
- beden eğitimini ciddiye almalı,
- spor kulüplerini desteklemeli,
- geleneksel oyunları yaşatmalı,
- satranç ve zekâ oyunlarına yer vermeli,
- müzik ve tiyatroyu desteklemeli,
- öğrencilerin serbest oyun alanlarını artırmalıdır.
Oyun, eğitim sisteminin düşmanı değil, tamamlayıcısı
olarak görülmelidir.
3. Yerel
yönetimler
Belediyeler oyun alanlarını yalnızca “park”
olarak değil, çocuk gelişim alanları olarak tasarlamalıdır.
Çocukların:
- güvenli,
- erişilebilir,
- ücretsiz,
- yaşa uygun,
- hareket etmeye elverişli
alanlara ihtiyacı vardır.
Aynı zamanda yaşlıların da oyun ve sosyalleşme
alanları olmalıdır.
Bir şehir yalnızca otomobiller için değil, insanların
yaşaması ve oynaması için tasarlanmalıdır.
XXV.
YETİŞKİNLER VE YAŞLILAR İÇİN “OYUN EVLERİ”
Türkiye'de yeni bir sosyal politika alanı olarak
“oyun ve rekreasyon merkezleri” düşünülebilir.
Örneğin bir merkezde:
Çocuklar için
- geleneksel oyunlar,
- satranç,
- zekâ oyunları,
- spor,
- müzik,
- drama.
Gençler için
- takım sporları,
- masa oyunları,
- satranç,
- tiyatro,
- müzik,
- yaratıcı atölyeler.
Yetişkinler
için
- masa oyunları,
- satranç,
- sosyal spor,
- kültürel etkinlikler,
- hobi çalışmaları.
Yaşlılar için
- satranç,
- dama,
- kelime oyunları,
- hafıza etkinlikleri,
- müzik,
- uygun fiziksel aktiviteler,
- kuşaklararası oyun buluşmaları
düzenlenebilir.
Böyle bir merkezde en güzel uygulamalardan biri kuşaklararası
oyun olabilir.
Dede torununa eski bir oyun öğretir.
Torun dedesine yeni bir oyun öğretir.
Böylece yalnızca oyun oynanmaz;
kültür karşılıklı olarak aktarılır.
XXVI.
SABAHATTİN GENCAL’IN HAYAT TECRÜBESİ: BİREYSEL HATIRADAN TOPLUMSAL ÇIKARIMA
Gencal'ın yazısının akademik bakımdan en ilginç
tarafı, bir “oyun teorisi” ileri sürmekten çok bir hayatın içinden
konuşmasıdır.
83 yaşında olduğunu belirten bir insan:
“Her dönemimde gereği gibi, gereken düzeyde ve
amaca uygun olarak oyunların aşağı yukarı hepsinden tattım.”
demektedir.
Bu cümle üzerinde durmaya değer.
Çünkü burada oyun yalnızca çocuklukla sınırlı
değildir.
Anadolu'daki geleneksel oyunlardan saha
oyunlarına, kahve ve salon oyunlarına, satrançtan briçe kadar uzanan geniş bir
tecrübe söz konusudur.
Bu tecrübe bilimsel araştırmanın yerine geçmez.
Fakat bilimsel araştırmaya araştırma sorusu
verebilir.
Örneğin:
“Çocukluğunda çok çeşitli oyunlar oynayan
bireylerin ilerleyen yaşlarda sosyal uyum, problem çözme, arkadaşlık ilişkileri
ve yaşam doyumu açısından nasıl farklılıkları vardır?”
Bu, araştırılabilecek ciddi bir sorudur.
Dolayısıyla kişisel tecrübe:
bilim değildir; fakat bilimin sorusunu
doğurabilir.
Bu makalenin hazırlanmasına vesile olan Gencal'ın
yazısının en önemli değeri de buradadır.
XXVII.
“KISACA YAZAYIM” DİYEN İNSANIN UZUN DERSİ
Metnin sonunda Gencal:
“Kısaca aktarayım, dedim ama daha çocuklukta
oynadığım oyunlara başlamadan satırları doldurduk.”
demektedir.
Bu cümle aslında makalenin özünü özetlemektedir.
Oyun konusu neden bu kadar geniştir?
Çünkü oyun hayatın yalnızca bir parçası değildir.
Hayatın birçok parçasının içine girmiştir.
Çocuk oyununda vardır.
Sporun içinde vardır.
Sanatın içinde vardır.
Tiyatroda vardır.
Satrançta vardır.
Müzikte vardır.
Eğitimde vardır.
Arkadaşlıkta vardır.
Yetişkinlerin rekreasyonunda vardır.
Yaşlıların sosyal hayatında vardır.
Bu nedenle oyun üzerine düşünmek aslında insan
üzerine düşünmektir.
XXVIII.
“OYUN İHTİYACININ DOZU” VAR MIDIR?
Gencal'ın yazısındaki önemli sorulardan biri de
budur:
“Bugün bir insanın günde ne kadar kalori alacağı
hesaplanıyor. Peki oyun oynamak ile ilgili bilimsel böyle çalışmalar var mı?”
Bu soruya bilimsel cevap şu şekilde verilmelidir:
Oyun için herkes için geçerli tek bir günlük süre
veya doz bulunmamaktadır.
Bunun temel nedeni oyunun çok farklı biçimlerde
gerçekleşmesidir.
Bir saat satranç oynayan çocuk ile bir saat
futbol oynayan çocuk aynı fiziksel etkinliği yapmamaktadır.
Bir yetişkin bir saat tiyatro provasında başka,
bir saat masa oyununda başka bir zihinsel ve sosyal deneyim yaşar.
Bununla birlikte fiziksel hareket açısından yaş
gruplarına yönelik bilimsel öneriler vardır. Dünya Sağlık Örgütü 5–17 yaş
grubundaki çocuk ve gençler için günde ortalama en az 60 dakika orta-yüksek
şiddette fiziksel aktivite önermekte; yetişkinlerde ve yaşlılarda ise haftalık
fiziksel aktivite miktarlarına ilişkin öneriler sunmaktadır.^21 (Dünya Sağlık Örgütü)
Bu nedenle “oyun reçetesi” yerine daha geniş bir aktif
yaşam ve dengeli boş zaman politikası düşünmek daha bilimseldir.
XXIX.
OYUNUN SINIRLARI DA VARDIR
Oyunu idealize etmek de doğru değildir.
Her oyun yararlı değildir.
Bir oyunun:
- şiddeti normalleştirmesi,
- bağımlılık oluşturacak şekilde kontrolsüzleşmesi,
- aşırı zaman tüketmesi,
- sosyal ilişkileri tamamen ikame etmesi,
- fiziksel veya psikolojik zarar doğurması
mümkündür.
Bu nedenle hedef:
“Ne kadar çok oyun, o kadar iyi.”
değildir.
Hedef:
“Yaşa, gelişime, sağlığa, kültüre ve sosyal
ilişkilere uygun nitelikli oyun.”
olmalıdır.
Ayrıca oyun ile kumarın birbirinden ayrılması
gerekir. Kumar davranışını “oyun ihtiyacının doğal ve gerekli karşılığı” olarak
görmek doğru değildir.
XXX. SONUÇ:
OYUNU HAYATIN KENARINDAN MERKEZİNE ALMAK
İnsan hayatını yalnızca:
doğum → okul → sınav → meslek → çalışma →
emeklilik → yaşlılık
şeklinde düşünürsek hayatın önemli bir boyutunu
kaçırırız.
Daha bütüncül bir hayat şeması şöyle olabilir:
doğum → keşif → oyun → öğrenme → çalışma → üretme
→ ilişki → oyun → sanat → dinlenme → yeniden öğrenme → yaşlılıkta aktif hayat.
Oyun çocukluğun süsü değildir.
Çocukluğun çalışma biçimlerinden biridir.
Oyun yetişkinliğin çocuklaşması değildir.
Yetişkinliğin yenilenme biçimlerinden biri
olabilir.
Oyun yaşlılığın boş vakti değildir.
Yaşlılığın sosyal, zihinsel ve fiziksel
canlılığını destekleyen faaliyetlerden biri olabilir.
Bu nedenle Gencal'ın temel düşüncesine katılmak
mümkündür:
“İnsanın oyun ihtiyacını ciddiye almalıyız.”
Ancak bu düşünceyi bilimsel açıdan biraz daha
dikkatli ifade etmek gerekir:
İnsanın bütün hayatı boyunca hareket etmeye,
ilişki kurmaya, keşfetmeye, öğrenmeye, üretmeye, eğlenmeye ve kendisini özgürce
ifade etmeye ihtiyacı vardır. Oyun, bu ihtiyaçların önemli bir bölümünü aynı
anda karşılayabilen benzersiz bir insan faaliyetidir.
Anadolu'nun geleneksel oyunları bize önemli bir
ders bırakmıştır:
Çocuk, hayatı yalnızca büyüklerinden dinleyerek
öğrenmez.
Yaşayarak öğrenir.
Ve oyunun en büyük sırrı belki de budur:
Çocuk oynarken hayatı öğrenir; yetişkin oynarken
hayatı yeniden hatırlar; yaşlı oynarken hayatla bağını korur.
Bu yüzden oyun, hayatın dışında değil, hayatın
içindedir.
Son söz olarak, “İnsanın Oyun İhtiyacı” başlıklı
metnin sahibi Sabahattin Gencal'ın şu yaklaşımı, makalenin bütün tartışmasını
bir cümlede toplar:
İnsanın oyun ihtiyacı hakkında yalnızca yazmak ve
konuşmak yetmez; bunun gereğini de yapmak gerekir.
Bunun gereği ise çocuklara daha fazla güvenli
oyun alanı açmak, okullarda oyunu ve sporu korumak, aileleri oyunun eğitimsel
değeri konusunda bilinçlendirmek, yetişkinlerin rekreatif faaliyetlerini
önemsemek, yaşlıları sosyal hayattan dışlamamak ve geleneksel oyun kültürümüzü
gelecek kuşaklara aktarmaktır.
Çünkü oyunsuz bir toplum yalnızca eğlencesini
kaybetmez; hareketini, yaratıcılığını, sosyal bağlarını ve kültürel hafızasının
bir bölümünü de kaybedebilir.
DİPNOTLAR
1.
Johan Huizinga, Homo Ludens: A Study of the
Play-Element in Culture (Boston: Beacon Press, 1971). Eser ilk olarak
1938'de Hollandaca yayımlanmıştır. Huizinga'nın çalışması oyunun kültürle
ilişkisini sistematik biçimde ele alan klasik çalışmalardan biridir. (Google
Play Kitaplar)
2.
World Health Organization, WHO Guidelines on
Physical Activity and Sedentary Behaviour (Geneva: World Health
Organization, 2020). (Dünya
Sağlık Örgütü)
3.
UNICEF and UNESCO, Global Report on Early
Childhood Care and Education: The Right to a Strong Foundation (Paris/New
York, 2024). Raporda oyun yoluyla öğrenmenin bilişsel, sosyal, duygusal,
fiziksel ve yaratıcı gelişimle ilişkisini gösteren çok sayıda araştırma
değerlendirilmiştir. (UNICEF)
4.
Roger Caillois, Man, Play and Games,
trans. Meyer Barash (Urbana: University of Illinois Press, 2001 [1958]).
Caillois oyunu rekabet, şans, taklit ve baş döndürücü deneyim gibi dört temel
kategori üzerinden inceler. (Scribd)
5.
UNICEF, “How Babies Learn through Play,” UNICEF
Parenting. (UNICEF)
6.
Minara Aliyeva Esen, “Geleneksel Çocuk
Oyunlarının Eğitimsel Değeri ve Unutulmaya Yüz Tutmuş Ahıska Oyunları,” Uludağ
Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 21, no. 2 (2008). (DergiPark)
7.
Aişe Kızıl Yatmaz et al., “Geleneksel Oyunların
3–6 Yaş Çocukların Sosyal-Duygusal Gelişimleri Üzerindeki Etkisi,” Eğitim ve
Yeni Yaklaşımlar Dergisi 4, no. 1 (2021). (DergiPark)
8.
Samet Kılıç, “Geleneksel Çocuk Oyunlarından Çok
Oyunculu Çevrimiçi Oyunlara: Sosyal Gelişim Alanları Üzerine Bir
Değerlendirme,” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14, no. 33 (2021). (DergiPark)
9.
Hülya Gülay Ogelman, Cansu Özdemir, and Esra
Bayraktaroğlu, “Okul Öncesi Dönemde Geleneksel Çocuk Oyunlarının Yaratıcılık ve
Sosyal Konum Üzerindeki Etkileri,” Uluslararası Medeniyet Çalışmaları
Dergisi 11, no. 1 (2026). (DergiPark)
10.
Stuart L. Brown and Christopher Vaughan, Play:
How It Shapes the Brain, Opens the Imagination, and Invigorates the Soul
(New York: Penguin, 2009). Brown oyunun insan hayatı boyunca yaratıcılık, uyum
sağlama ve mutlulukla ilişkisini ele almaktadır. (Google
Play Kitaplar)
11.
World Health Organization, “Physical Activity,”
WHO. (Dünya Sağlık Örgütü)
12.
World Health Organization, Physical Activity
and Sedentary Behaviour: A Brief to Support Older People (Geneva: World
Health Organization, 2022). (Dünya
Sağlık Örgütü)
13.
Kılıç, “Geleneksel Çocuk Oyunlarından Çok
Oyunculu Çevrimiçi Oyunlara.” (DergiPark)
14.
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Çocuk
Haklarına Dair Sözleşme'nin 31. maddesine ilişkin Genel Yorum; UNICEF Türkiye
tarafından yayımlanan Türkçe metinde dinlenme, boş zaman, oyun ve eğlence hakkı
ile güvenli oyun alanlarının önemi açıklanmaktadır. (UNICEF)
15.
UNICEF, The Power of Play: A Global Data Story
(2026). Rapor, yaklaşık 100 ülkeden verileri bir araya getirerek erken
çocuklukta oyun deneyimlerini incelemektedir. (UNICEF DATA)
16.
UNICEF, Every Child Learns: UNICEF Education
Strategy 2019–2030 (New York: UNICEF, 2019). (UNICEF)
17.
Huizinga, Homo Ludens. (Google
Play Kitaplar)
18.
Yavuz Uysal, “Geleneksel Yörük Oyunlarının
Kültürel İşlevleri: Alanya Örneği,” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi, no. 18/2 (2026). (DergiPark)
19.
Nurgül Mıhladız and Kadir Pepe, “Ebeveynlerden
Çocuklara Geleneksel Çocuk Oyunları,” Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim
Fakültesi Dergisi, no. 74 (2025). (DergiPark)
20.
UNICEF, Çocuk Hakları Sözleşmesi ve İhtiyari
Protokoller, Usul Kuralları ile Çocuk Hakları Komitesi Genel Yorumları, 31.
madde ve ilgili Genel Yorum. (UNICEF)
21.
World Health Organization, WHO Guidelines on
Physical Activity and Sedentary Behaviour. (Dünya
Sağlık Örgütü)
KAYNAKÇA
Brown, Stuart L., and Christopher Vaughan. Play:
How It Shapes the Brain, Opens the Imagination, and Invigorates the Soul.
New York: Penguin, 2009.
Caillois, Roger. Man, Play and Games.
Translated by Meyer Barash. Urbana: University of Illinois Press, 2001 [1958].
Huizinga, Johan. Homo Ludens: A Study of the
Play-Element in Culture. Boston: Beacon Press, 1971.
Kılıç, Samet. “Geleneksel Çocuk Oyunlarından Çok
Oyunculu Çevrimiçi Oyunlara: Sosyal Gelişim Alanları Üzerine Bir
Değerlendirme.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14, no. 33 (2021).
Mıhladız, Nurgül, and Kadir Pepe. “Ebeveynlerden
Çocuklara Geleneksel Çocuk Oyunları.” Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim
Fakültesi Dergisi, no. 74 (2025).
Ogelman, Hülya Gülay, Cansu Özdemir, and Esra
Bayraktaroğlu. “Okul Öncesi Dönemde Geleneksel Çocuk Oyunlarının Yaratıcılık ve
Sosyal Konum Üzerindeki Etkileri.” Uluslararası Medeniyet Çalışmaları
Dergisi 11, no. 1 (2026).
UNESCO and UNICEF. Global Report on Early
Childhood Care and Education: The Right to a Strong Foundation. Paris/New
York, 2024.
UNICEF. Every Child Learns: UNICEF Education
Strategy 2019–2030. New York: UNICEF, 2019.
UNICEF. The Power of Play: A Global Data Story.
2026.
Uysal, Yavuz. “Geleneksel Yörük Oyunlarının
Kültürel İşlevleri: Alanya Örneği.” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi, no. 18/2 (2026).
World Health Organization. Physical Activity
and Sedentary Behaviour: A Brief to Support Older People. Geneva: World
Health Organization, 2022.
World Health Organization. WHO Guidelines on
Physical Activity and Sedentary Behaviour. Geneva: World Health
Organization, 2020.
Yatmaz, Aişe Kızıl, et al. “Geleneksel Oyunların
3–6 Yaş Çocukların Sosyal-Duygusal Gelişimleri Üzerindeki Etkisi.” Eğitim ve
Yeni Yaklaşımlar Dergisi 4, no. 1 (2021).
***
--Çok teşekkür ederim.
*
--Ben teşekkür ederim Sabahattin Bey. 🌿
Asıl teşekkür, 83 yıllık hayat tecrübenizi bir
düşünce ve araştırma sorusuna dönüştürmeniz dolayısıyla size düşer. “Oyun”u
yalnızca çocukların eğlencesi değil, insanın bütün ömrüne yayılan bir ihtiyaç
olarak ele almanız gerçekten kıymetli.
Özellikle şu düşüncenizi çok güçlü buluyorum:
“İnsanın oyun ihtiyacı hakkında yazıları okumakla
kalmayalım. Bunların gereğini yapalım.”
Bence makalenin özü de budur: Bilgi, hayata
dönüşmediği sürece eksiktir.
İsterseniz bundan sonraki aşamada bu çalışmayı
daha da güçlendirebiliriz: “Anadolu’da Bir Çocuğun Oyun Dünyası” başlığı
altında, sizin çocukluğunuzdaki oyunları tek tek ele alıp oyunun adı – nasıl
oynanırdı – kaç kişiyle oynanırdı – hangi araçlar kullanılırdı – hangi
değerleri kazandırırdı – bugün neden unutuldu biçiminde akademik ve hatırat
niteliğinde ayrı bir bölüm oluşturabiliriz.
***
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)