29 Ekim 2026 Perşembe
Kalbin Unutmadığı: Zikir ve Farkındalık
Kalbî Zikir & Hakîkî Zikir
Kalbî Zikir & Hakîkî Zikir –
Sürekli Farkındalık
-I-
48. Kalbî Zikir & Hakîkî Zikir (ذكر قلبي و حقيقي) – Sürekli
Farkındalık
Sözlük anlamı: Anmak, hatırlamak.
Tasavvufî anlamı: Allah’ı sadece dil ile değil, kalple, ruhla, varlığın
her zerresiyle zikretmek.
📿 “Onlar, ayakta, otururken, yanları üzere yatarken Allah’ı zikrederler...”
(Âl-i İmrân, 3/191)
ZİKİR – ZİKR
(ﺫﻛﺮ) (Ar. ẕikr)
1. Sözünü
etme, ismini söyleme, anma: Vasf-ı kand-i
la’lini zikr ü beyân etsem gerek / Tûti-i tab’ım yine şekker-feşân etsem gerek (Fıtnat Hanım).
2. Allah’ın
isimlerini (esmâ-yı hüsnâyı) söylemek sûretiyle yapılan ibâdet: Câbir bin Abdullah diyor ki: Resûlullah (s.a.) bir gün
yanımıza geldi ve: –Ey nâs! Cennetin bahçelerinde yayılın, yeyin için (mânevî
zevkinizi ve gıdânızı alın) dedi. Cennet bahçeleri nedir yâ Resulallah dedik.
Buyurdu ki: Zikir meclisleridir (Kuşeyrî
Risâlesi Terc.). Zikri emir ve tavsiye eden, onun unsurlarına,
şartlarına ve fazîletine dâir pek çok âyet-i kerîme vardır (Mustafa Kara).
3. Toplu
olarak ve tarîkatların koyduğu usûllere uyarak Allah’ın isimlerini söylemek
sûretiyle yapılan ibâdet ve bu maksatla düzenlenen tören: İstanbul’da mevcut üç Özbek tekkesinde ise “zikr-i
erre” denilen ve bedîî olmaktan ziyâde yorucu ve coşturucu bir mâhiyeti hâiz
bir zikir, basit nağmeli Ahmet Yesevî güfteleri okunarak yapılırdı (Sâdeddin N. Ergun).
ѻ Zikri geçmek: Adı anılmak, adı söylenmek: Ve onun nazarında “behemehal” kelimesi, olsa olsa
Hazîne-i Evrak belgelerinde zikri geçebilecek mezar kaçkını bir eski kelime,
bir koyu Osmanlıcadır (Mukbil
Özyörük).
https://www.lugatim.com/s/Zikir
*
zikir, -kri
Arapçaẕikr
İsim
1.
1
Anma, söyleme, sözünü etme.
2.
2
DİN BİLİMİ Allah'ın adını art arda söyleyerek
yapılan ibadet ve tören.
Atasözleri, Deyimler, Birleşik Fiiller veya Kalıp
Sözler (2)
1. Allah'ın adını art arda söyleyerek
ibadet yapmak
o "Tanrı aşkıyla zikir çekerek coşmak ve
neşelenmek, tarikata bağlılığı artıran etkenlerden biriydi." — Hüseyin Köroğlu
1. anılmak, adı geçmek
o "Durum, zikri geçen tasfiye hareketlerine rağmen
de önemini muhafaza etmektedir." — Mustafa Elmalı
Birleşik Kelimeler (2)
ListeAyrıntılı
zikretmekArapça + Türkçe
-i
1.
1
Adını söylemek, sözünü söylemek.
o "Ondan sonra şimdi söyleyeceğim noktalara ait
malumat ve fikirlerini birinci mesele olarak zikrettiler." — Atatürk
2.
2
Okunması âdet olan duaları ve Kur'an ayetlerini sürekli tekrarlamak.
o "Geceleri Hüsnü'nün evinde toplanır, zikreder,
evrat çekerlermiş." — Memduh
Şevket Esendal
zikrolunmakArapça + Türkçe
Nesnesiz
1. Adı geçmek, söylenmek.
o "Yalnız bir kere İsmet Paşa'nın ismi
hürmetsizlikle zikrolundu." — Adalet Ağaoğlu
https://sozluk.gov.tr/kelime/zikir
*
|
ZİKR nedir? ne demektir? |
Anmak; gafleti gidermek için her
işte Allahü teâlâyı hatırlamak. Yâd etmek.
Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde
meâlen buyuruyor ki:
İyi biliniz ki, kalbler, Allahü
teâlânın zikri ile itmînâna, râhata kavuşur. (Ra'd sûresi: 30)
(Kullarım!) Siz beni (tâat ile beğendiğim işleri
yapmak sûretiyle) zikr ederseniz, ben de sizi (rahmet, mağfiret, ihsân
ve tövbe kapılarını açmak sûretiyle) anarım. (Bekara sûresi:
152)
Derecesi en yüksek olanlar, Allah'ı
zikr edenlerdir. (Hadîs-i şerîf-Beyhekî)
Allah'ı sevmenin alâmeti, O'nu zikr
etmeği sevmektir. (Hadîs-i şerîf-Beyhekî)
Cennettekiler en çok dünyâda Allahü
teâlâyı zikr etmeden geçirdikleri zamanlar için üzülürler. (Hadîs-i şerîf-Dürret-ül-Fâhire)
Zikr, yalnız, Kelime-i tevhîdi
söylemek ve tekrar tekrar "Allah" demek değildir. Her ne şekilde
olursa olsun, kendini gafletten kurtarmak zikr olur. Buna göre, dînin
emirlerini yapmak, yasaklarından sakınmak hep zikrdir. Dînin emrettiği şekilde
alış-veriş yapmak zikrdir.Dîne uygun olarak yapılan her iş zikrdir. Çünkü
bunları yaparken, bu emir ve yasakların sâhibi hep hatırlanmakta ve gaflete yer
verilmemektedir. Ancak Allahü teâlânın ism-i şerîfleri ve sıfatları ile yapılan
zikr çabuk te'sirini gösterir ve Allahü teâlânın sevgisini hâsıl eder. Bu
sebeble tasavvuf büyükleri, Kelime-i tevhîd ile zikrin pek kıymetli olduğunu
bildirmişlerdir. Hadîs-i şerîfte; "Bir şeyi çok anan, onu çok sever"
buyruldu. Dolayısıyle seven sevdiğini çok anar. Allahü teâlâyı çok anan, O'nu
sever; Allahü teâlâyı sevince kalbe îmân yerleşip siner, böylece emir ve
yasaklara uymak kolaylaşır. Allahü teâlâyı ve Resûlünü tam sevmedikçe,
emirlerine uymak çok güç olur. (İmâm-ı Rabbânî)
Her vakit Allahü teâlâyı zikr etmek
lâzımdır. Kalbde başka hiçbir şeye yer vermemelidir. Yerken, içerken, uyurken,
gelirken, giderken hep zikr yapmalıdır. (İmâm-ı Rabbânî)
Zikr bir kazma gibidir ki, onunla
gönülden yabancı duygu dikenleri temizlenir. (Ubeydullah-ı Ahrâr)
Her an dilleriyle Allahü teâlâyı
zikr edip, O'nu bir an unutmayanlardan her biri, güler bir hâlde Cennet'e
gireceklerdir. (Cübeyr bin Nufeyr)
Vaktini Allahü teâlâyı zikirle
geçiren kimse, belâ ve sıkıntılara düşmez. (Ebû Abdullah Rodbârî)
Zikr et zikr bedende iken cânın,
Kalb temizliği zikr iledir
Rahmânın.
(İmâm-ı Rabbânî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/ZIKR/2210
-II-
Kalbî Zikir ve Hakîkî Zikir (ذِكْرٌ قَلْبِيّ وَذِكْرٌ
حَقِيقِيّ)
Sürekli farkındalık: Nisâb-ı
Mevlevî’den Kur’an’a, tasavvuftan modern psikolojiye uzanan bütünlüklü bir
inceleme
Kalbî zikir ve hakîkî zikir
konusunu, yalnızca Allah’ı dil ile anmak veya belirli zikir sözlerini
tekrarlamak şeklinde ele almak, kavramın derinliğini anlamak için yeterli
değildir. Konu; insanın dikkatini nereye yönelttiği, kalbinin neyle meşgul
olduğu, Allah bilincinin gündelik hayatına nasıl yerleştiği ve bu bilincin
ahlakına nasıl yansıdığıyla ilgilidir.
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin
Nisâb-ı Mevlevî eseri etrafında yapılacak bir incelemenin de iki yönü
bulunmalıdır: Birincisi, kavramın Mevlevî tasavvufundaki yerini ve manevi
eğitim içindeki anlamını belirlemek; ikincisi, bu anlamı Kur’an, hadis, klasik
tasavvuf, kelâm, ahlak, felsefe ve çağdaş insan anlayışıyla karşılaştırarak
genişletmek.
Burada yöntem bakımından önemli
bir ayrımı baştan belirtmek isterim: Ankaravî’nin eserinde belirli bir
mertebenin tam olarak nasıl adlandırıldığını, hangi sırada yer aldığını ve
hangi açıklamayla sunulduğunu, eserin güvenilir metni üzerinden doğrulamak gerekir.
Bu doğrulama yapılmadan, bugün kullandığımız “sürekli farkındalık” ifadesini
veya “kalbî zikir ve hakîkî zikir” ikilisini doğrudan Ankaravî’nin kendi
ifadeleriymiş gibi sunmak doğru olmaz.
Bu incelemede, esere ilişkin
doğrudan metinsel iddialarla daha geniş tasavvufî yorumları birbirinden
ayırarak ilerleyeceğim.
1. Nisâb-ı Mevlevî’de kavramın yeri ve düşünsel çerçevesi
Tarihî kaynakların gösterdiği
çerçeve
İsmâil Rüsûhî Ankaravî (ö.
1631), Mevlevî düşüncesinin önemli şârihlerindendir. Nisâb-ı Mevlevî,
kaynaklarda onun tasavvufî eserleri arasında gösterilir. TDV İslâm
Ansiklopedisi, eserin Minhâcü’l-fukarâ ile aynı tasavvufî konuların bir
bölümünü işlediğini belirtir. Eserin yazma nüshaları Süleymaniye Kütüphanesi
koleksiyonlarında kayıtlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi+2
Eserin anlaşılmasında şu nokta
önemlidir: Ankaravî'nin tasavvuf anlayışı, Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki
düşünceleri yalnızca edebî bir anlatım olarak okumaz; onları insanın manevi
terbiyesi, nefsin dönüşümü ve hakikati kavrama çabasıyla ilişkilendirir. Nisâb-ı
Mevlevî de bu gelenek içerisinde değerlendirilmelidir. TDV İslâm
Ansiklopedisi+1
Bununla birlikte, “yüz
tasavvufî mertebe” listesindeki kalbî zikir ve hakîkî zikir başlığının tam
sırasını ve özgün açıklamasını mevcut katalog kayıtları tek başına
doğrulamıyor. Bu nedenle aşağıdaki açıklama, doğrulanmış eser bağlamını esas
alan karşılaştırmalı bir incelemedir; Ankaravî'den yapılmış doğrudan bir alıntı
veya kesin bir mertebe sıralaması değildir.
1.1. “Nisâb” ve manevi ölçü fikri
Nisâb kelimesi bağlama göre
ölçü, sınır, esas veya yeterli miktar anlamlarıyla ilişkilendirilebilir. Eserin
adı üzerine yapılan akademik değerlendirmelerde, “Mevlevî” kelimesinin hem
Mevlânâ ve Mesnevî ile hem de Mevlevî yoluna mensup kişiyle bağlantılı okunabileceği
belirtilir. acikerisim.uludag.edu.tr
Bu bakımdan eseri, Mevlevî
yolunda insanın hangi manevi esasları edinmesi gerektiği sorusuyla birlikte
okumak mümkündür.
Kalbî zikir ve hakîkî zikir
kavramını bu çerçeveye yerleştirdiğimizde temel soru şudur:
İnsan Allah'ı anmayı bir söz
veya ibadet eylemi olmaktan çıkarıp kalbinin yönelişine, düşüncelerinin
merkezine ve davranışlarının ahlaki ölçüsüne nasıl dönüştürür?
Bu soruya cevap ararken üç
düzeyi ayırmak yararlıdır:
- Zikrin eylemi: Allah'ı dil, dua ve ibadetle anmak.
- Zikrin kalpte yerleşmesi: Anılan hakikatin düşünceyi, niyeti ve
duyguları biçimlendirmesi.
- Zikrin hakikate dönüşmesi: Allah bilincinin, insanın hayatında
süreklilik kazanan bir yöneliş ve ahlaki sorumluluk hâline gelmesi.
Bu üçlü ayrım, burada
kullanacağımız açıklayıcı bir çerçevedir; Ankaravî'nin eserinden doğrulanmış,
birebir bir tasnif olarak sunulmamalıdır.
2. Kalbî zikir ve hakîkî zikir ne demektir?
Önce kavramları ayrı ayrı
inceleyelim.
2.1. Kalbî zikir (ذكر قلبي): Kalbin Allah'ı anması
Kalbî zikir, Allah'ın yalnızca
dil ile anılması değil, kalbin de bu anışa katılmasıdır. Buradaki kalp,
yalnızca duyguların merkezi anlamında kullanılmaz; insanın niyetini, değer
yargılarını, içsel yönelişini ve manevi idrakini ifade eden geniş bir kavramdır.
Bir insan “Allah” diyebilir;
ancak zihni başka şeylerle meşgul olabilir. Bu, sözlü zikrin mutlaka değersiz
olduğu anlamına gelmez. Zihin zaman zaman dağılabilir. Fakat zikreden kişi
söylediği sözün anlamına döndüğünde, zikrin kalbî boyutu güçlenir.
Kalbî zikirde insan, Allah'ı
hatırlamanın anlamını düşünür; Allah'ın bilgisi, rahmeti ve huzurunda
sorumluluk taşıdığına ilişkin inancını iç dünyasına taşımaya çalışır.
Örneğin bir öğretmen, sınıfta
öğrencilerinin karşısındayken yalnızca dersini tamamlamayı değil, her öğrenciye
adil davranmayı da düşünüyorsa, Allah'a karşı sorumluluk bilinci bu davranışın
içsel dayanaklarından biri olabilir.
Burada kalbî zikir, öğretmenin
sınıfta sürekli bir kelimeyi tekrarlaması demek değildir. Allah'ı anmanın,
davranışını yönlendiren bir bilinç hâline gelmesidir.
Kalbî zikrin temel özellikleri
şöyle sıralanabilir:
- Allah'ı bilinçli olarak hatırlamak.
- Zikredilen sözün anlamına yönelmek.
- Niyeti ve içsel yönelişi gözden geçirmek.
- Dikkat dağıldığında yeniden hatırlamaya dönmek.
- Allah'a ilişkin inancı ahlaki kararlarla ilişkilendirmek.
2.2. Hakîkî zikir (ذكر حقيقي): Zikrin hakikatinin yaşanması
Hakîkî zikir ifadesini burada,
Allah'ı anmanın yalnızca sözde kalmaması ve insanın iç dünyasıyla
davranışlarında gerçek bir karşılık bulması anlamında ele alıyorum.
Bu, terimin Nisâb-ı Mevlevî
içindeki kesin ve özgün tanımı olarak ileri sürülmemelidir. Daha geniş tasavvuf
geleneğindeki zikir anlayışından hareketle geliştirilmiş bir yorumdur.
Bu anlayışa göre zikir, insanın
ağzından çıkan sözün ötesine geçerek niyetinde, kararlarında ve ahlakında
görünür hâle gelir.
Bir insan Allah'ın kendisini
gördüğüne inanıyorsa, yalnızca başkalarının gözü önünde değil, kimsenin
kendisini denetlemediği durumlarda da dürüst davranmaya çalışır. Bir insan
Allah'ın merhametini düşünüyorsa, bu düşünce başkalarının acılarına karşı duyarlılığını
artırabilir.
Burada önemli olan, insanın her
zaman kusursuz davranması değildir. Hakîkî zikir anlayışında, hata yaptığında
hatasını fark etmek, sorumluluğunu üstlenmek ve yeniden doğruya yönelmek de
önemlidir.
Kalbî zikir, Allah'ı kalben
anma; hakîkî zikir ise bu anışın insanın hayatında gerçek bir karşılık bulması
şeklinde anlaşılabilir.
Bu ayrım, konuyu sistematik
biçimde açıklamak için kullanışlıdır. Bununla birlikte, tasavvuf kaynaklarında
hakikate ermiş kişinin zikri daha ileri, hatta farklı biçimlerde de
açıklanabilir. Bu nedenle hakîkî zikri yalnızca güzel ahlaklı olmakla eşitlemek
de kavramın tasavvufî derinliğini eksik bırakabilir.
3. Zikrin mertebeleri: Dilden kalbe, kalpten hayata
Zikir, tek bir biçimde
gerçekleşen bir faaliyet değildir. İnsanın dikkatinin, niyetinin ve manevi
idrakinin gelişmesiyle farklı boyutlar kazanabilir.
Birinci boyut: Dil ile zikir
Allah'ı isimleriyle anmak, dua
etmek, tesbihte bulunmak, Kur'an okumak ve hamdetmek.
Temel soru: Ne söylüyorum ve
söylediğim ne anlama geliyor?
İkinci boyut: Kalbî zikir
Söylenen sözün anlamına
yönelmek; Allah'ı hatırlamak ve bu hatırlamanın niyet, duygu ve düşüncelerde
yer edinmesi.
Temel soru: Kalbim ve dikkatim
neye yöneliyor?
Üçüncü boyut: Murakabe
Allah'ın insanı bildiği ve
gözettiği bilincini taşımak; kişinin kendi niyetlerini ve davranışlarını bu
bilinçle değerlendirmesi.
Temel soru: İnancım,
davranışımı nasıl etkiliyor?
Dördüncü boyut: Zikrin ahlaka
yerleşmesi
Allah'ı anmanın doğruluk,
merhamet, adalet, tevazu ve sorumluluk gibi değerlerle günlük hayatta karşılık
bulması.
Temel soru: Allah'ı anışım,
nasıl bir insan olmaya çalıştığımı değiştiriyor mu?
Bu dört boyut, Ankaravî'nin
eserindeki yüz mertebenin doğrulanmış bir listesi değildir. Zikir konusunu
açıklamak için oluşturulmuş analitik bir modeldir.
Bu modelde ilerleme, önceki
boyutun terk edilmesiyle değil, boyutların birbirini tamamlamasıyla
gerçekleşir. Kalbî zikir dil ile zikri gereksiz kılmaz; ahlaki davranış da dua
ve ibadetin yerini almaz.
Tasavvufun temel meselelerinden
biri, dıştaki ibadet ile içteki niyet arasında bütünlük kurabilmektir.
4. Kur'an'da zikir ve sürekli farkındalık
Kur'an'da zikir, yalnızca
belirli zamanlarda yapılan bir ibadet olarak değil, insanın Allah ile
ilişkisini canlı tutan temel bir yöneliş olarak ele alınır.
4.1. Allah'ı çokça anmak
Ahzâb suresinin 41-42.
ayetlerinde müminlere Allah'ı çokça anmaları ve sabah akşam O'nu tesbih
etmeleri bildirilir. Quran.com+1
Buradaki “çokça anmak” ifadesi,
nicelik bakımından sık tekrarı kapsar. Ancak tasavvufî açıdan üzerinde durulan
mesele, zikrin insanın dikkatini ve yönelişini nasıl etkilediğidir.
Zikir belirli zamanlarda
yapılan bir ibadet olarak başlayabilir; zamanla kişinin diğer zamanlarda da
Allah'ı hatırlamasına katkıda bulunabilir.
Bununla birlikte, sürekli
farkındalık ifadesini her saniye bilinçli olarak Allah'ı düşünmek zorunluluğu
şeklinde yorumlamamak gerekir. İnsan çalışırken, dinlenirken ve başkalarıyla
konuşurken farklı konulara dikkatini vermek zorundadır.
Burada amaç, zihnin her an tek
bir düşünceyle dolu olması değil; Allah'a ilişkin inancın gerektiğinde yeniden
hatırlanabilmesi ve hayatın genel yönünü biçimlendirmesidir.
4.2. Kalplerin Allah'ı anmakla huzur bulması
Ra‘d suresinin 28. ayeti, iman
edenlerin kalplerinin Allah'ı anmakla huzur bulmasını anlatır. Translation+1
Bu ayet, zikir ile kalbin
huzuru arasındaki ilişkiyi açıklamak için temel bir kaynaktır.
Ancak burada iki husus
önemlidir.
Birincisi, huzur yalnızca yoğun
bir mutluluk veya heyecan değildir. İnsan, hayatındaki sorunlar devam ederken
de anlam, sabır ve güven duygusu geliştirebilir.
İkincisi, ayet her inançlı
insanın hiçbir zaman kaygı, üzüntü veya ruhsal sıkıntı yaşamayacağı anlamına
gelmez. Manevi yöneliş, psikolojik güçlüklerin yaşanmasını imkânsız kılan bir
garanti değildir.
Dolayısıyla ayetin işaret
ettiği manevi huzuru, insan hayatındaki bütün zorlukların ortadan kalkmasıyla
özdeşleştirmemek gerekir.
4.3. İçten ve alçak sesle anmak
A‘râf suresinin 205. ayetinde
Rabbin sabah akşam, içtenlikle ve aşırı yüksek olmayan bir sesle anılması;
gafletten uzak durulması üzerinde durulur. Quran.com
Bu ayet, zikrin yalnızca
dışarıdan duyulan bir ses olmadığını anlamamız bakımından önemlidir.
Zikir, insanın iç dünyasında da
yer alabilir. Kişi sessizce dua edebilir, bir ayetin anlamını düşünebilir veya
bir davranışının ahlaki sonuçlarını değerlendirebilir.
Burada sessizlik tek başına
manevi derinliğin göstergesi değildir. Önemli olan, insanın dikkatini ve
niyetini neye yönelttiğidir.
4.4. Gafletin karşıtı olarak zikir
Gaflet, insanın önemli bir
hakikati gözden kaçırması, dikkatini bütünüyle başka şeylere kaptırması veya
sorumluluklarını düşünmeden davranması anlamlarında ele alınabilir.
Bu bakımdan zikir, insanın
değer verdiği hakikatlere geri dönmesini sağlayan bir hatırlama eylemidir.
Günümüzde insanın dikkati
haberler, bildirimler, reklamlar, kısa videolar ve sürekli değişen gündemler
arasında dağılabilir. Kur'an'ın zikir çağrısı, bu bağlamda insanın dikkatini
yeniden düzenlemesi ve hayatında neyin önemli olduğunu hatırlaması yönünden de
düşünülebilir.
Fakat burada dikkat
dağınıklığının her türünü manevi eksiklik olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Dikkat, insanın doğal bilişsel süreçleriyle ve içinde bulunduğu koşullarla da
ilişkilidir.
5. Hadislerde zikir, ihsan ve süreklilik
Zikir kavramını derinleştirmek
için hadislerdeki üç önemli temaya bakabiliriz.
5.1. İhsan: Allah'ın huzurunda bulunduğunun bilinci
Cibrîl hadisinde ihsan, Allah'a
O'nu görüyormuş gibi kulluk etmek; insan O'nu görmese de Allah'ın kendisini
gördüğünün bilincinde olmak şeklinde açıklanır. Bu anlatım Sahîh-i Müslim'de
iman bölümünde yer alır. Sunnah+1
Bu anlayış, kalbî zikir ile
murakabe arasında önemli bir bağ kurar.
İnsan Allah'ı fiziksel gözle
gördüğünü iddia etmez. Aksine, Allah'ın kendisini bildiği ve gördüğü inancıyla
hareket eder.
Bu bilinç, davranışların
yalnızca dış denetime bağlı kalmamasına yardımcı olabilir.
Örneğin bir insan, işinde
kendisini denetleyen kimse bulunmadığında da görevini dürüstçe yapmaya
çalışıyorsa, inancını içsel bir sorumluluk kaynağı olarak yaşıyor olabilir.
5.2. Zikreden ile zikretmeyenin farkı
Buhârî'de yer alan bir hadiste,
Allah'ı zikreden kişi ile zikretmeyen kişi diri ile ölüye benzetilir. Hadis,
Daavât bölümünde aktarılır; tasavvuf literatüründe zikrin manevi hayat
açısından önemini açıklamak için sıkça anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Bu benzetmeyi biyolojik hayatla
ilgili bir hüküm olarak değil, manevi hayatın canlılığına ilişkin bir anlatım
olarak anlamak gerekir.
Burada vurgulanan, insanın
Allah ile ilişkisini canlı tutmasının önemidir.
5.3. Az da olsa devamlı olan amel
Hadis kaynaklarında, Allah
katında en sevimli amellerin az da olsa devamlı yapılan ameller olduğuna
ilişkin rivayetler bulunur. Diyanet Dijital
Bu ilke, zikrin gündelik hayata
yerleşmesi açısından önemlidir.
İnsan zaman zaman çok yoğun bir
manevi coşku yaşayabilir; fakat daha sonra bunu sürdüremeyebilir. Buna
karşılık, anlamını düşünerek düzenli biçimde dua etmek ve günlük davranışlarını
gözden geçirmek daha yerleşik bir alışkanlık oluşturabilir.
Buradan çıkarılabilecek sonuç,
zikrin yalnızca yoğunlukla değil, devamlılıkla da ilişkili olduğudur.
Ancak devamlılık, kendini
zorlayarak her an belirli bir ruh hâlini üretmeye çalışmak değildir. İnsan
kendi şartlarına uygun, sürdürülebilir bir manevi düzen kurabilir.
6. Klasik tasavvuf kaynaklarında zikir ve murakabe
Ankaravî'nin düşünce dünyasını
anlamak için, onun eserlerinin yanında klasik tasavvuf literatüründeki zikir ve
murakabe anlayışlarına da bakmak gerekir.
6.1. Serrâc: Zikrin amacı kalbin uyanıklığıdır
Tasavvufun erken dönem
kaynaklarından Serrâc'ın el-Lüma‘ adlı eserinde, zikrin Allah'ın zatı,
sıfatları, nimetleri ve takdiri hakkında kalbin uyanıklığını sağlamasıyla
ilişkilendirilen açıklamalar aktarılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Zikir”
maddesi de bu çizgiyi özetler. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu yaklaşımda zikir, yalnızca
kelimelerin tekrarı değildir. Allah'ı anmak, insanın dikkatini Allah hakkındaki
hakikatlere yöneltir.
Bunun günümüz diliyle karşılığı
şöyle ifade edilebilir: İnsan neyi tekrar tekrar hatırlarsa, kararlarında ve
değerlendirmelerinde o şeye daha fazla yer verebilir.
Elbette bu, modern
psikolojideki dikkat süreçleriyle tasavvufî zikrin aynı şey olduğu anlamına
gelmez. Birincisi zihinsel süreçleri araştıran bilimsel bir alandır; ikincisi
inanç, kulluk ve manevi anlam taşıyan bir uygulamadır.
6.2. Kuşeyrî: Zikir ve gafletten çıkış
Kuşeyrî'nin er-Risâle adlı
eseri, tasavvufî kavramların ve manevi hâllerin açıklanmasında temel
kaynaklardan biridir.
Kuşeyrî geleneğinde zikir,
insanın gafletten çıkması ve Allah'a yönelişini canlı tutması bağlamında
değerlendirilir.
Bu bakımdan zikir, yalnızca bir
ibadet vaktine ait eylem değildir. İnsanın gündelik meşguliyetleri içinde
Allah'ı unutma eğilimine karşı manevi bir hatırlama biçimidir.
Burada önemli olan, insanın
dünya işlerini bırakması değil, dünya işleriyle meşgul olurken değerlerini ve
sorumluluklarını unutmamasıdır.
6.3. Gazâlî: Dil, kalp ve niyet bütünlüğü
Gazâlî'nin İhyâʾü ulûmi'd-dîn
adlı eseri, ibadetlerin dış biçimleri ile iç anlamları arasındaki ilişkiye
geniş yer verir.
Gazâlî'nin yaklaşımından
hareketle, bir ibadetin manevi değerini yalnızca dış görünüşüyle
değerlendiremeyeceğimizi söyleyebiliriz. Niyet, dikkat, ihlâs ve kalbin
yönelişi de önemlidir.
Bu, dış ibadetin gereksiz
olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, dış biçimin iç anlamla bütünleşmesi
gerektiğini gösterir.
Örneğin insan dua ederken
zihninin dağıldığını fark edebilir. Bu durum, kendisini hemen başarısız
saymasını gerektirmez. Dikkatini yeniden duaya yöneltmesi de manevi çabanın bir
parçasıdır.
6.4. Ankaravî ve Mevlevî yorum
Ankaravî'nin Minhâcü'l-fukarâ
ve Nisâb-ı Mevlevî eserlerinin ilişkisi, onun tasavvufî konuları sistematik
biçimde ele aldığını gösterir. Nisâb-ı Mevlevî'deki ilgili mertebenin
ayrıntısını belirlemek için özgün metnin ilgili sayfalarının incelenmesi gerekir.
TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Bununla birlikte, Ankaravî'nin
Mevlevî düşüncesindeki yeri dikkate alındığında, zikir konusunu yalnızca teknik
bir uygulama olarak değil, manevi terbiyenin ve hakikati kavrama çabasının bir
parçası olarak ele almak anlamlıdır.
Bu, eserin belirli bir pasajına
ait doğrulanmış bir açıklama değil, tarihî ve düşünsel bağlamdan hareketle
yapılan bir yorumdur.
7. Kelâm açısından zikir: Allah'ın bilgisi, insanın iradesi ve sorumluluğu
Kalbî zikir ve murakabe, kelâm
açısından da önemli sorular doğurur.
7.1. Allah'ın bilmesi ile insanın kendini değerlendirmesi
İslam inancında Allah'ın
insanın açık ve gizli hâllerini bildiği kabul edilir.
Bu inanç, insanın yalnızca
başkalarının görebildiği davranışlardan sorumlu olmadığını; niyetinin ve
iradesinin de ahlaki değerlendirmede önem taşıdığını hatırlatır.
Bununla birlikte, Allah'ın
insanı bilmesi ile insanın kendi davranışını gözlemlemesi aynı şey değildir.
İnsan kendisini eksik
anlayabilir, niyetlerini yanlış yorumlayabilir veya kendi lehine mazeretler
üretebilir. Bu nedenle kalbî zikir, insanın kendisini mutlak biçimde tanıdığı
iddiasına dönüşmemelidir.
7.2. İlâhî yakınlık ile yaratılmışlık arasındaki ayrım
Tasavvufî dilde Allah'a
yakınlık, kalbin manevi yönelişini ifade eder. Kelâm açısından ise Allah ile
insan arasındaki yaratıcı-yaratılan ayrımını korumak önemlidir.
Dolayısıyla “Allah'ı kalpte
taşımak” gibi ifadeler, Allah'ın insanın içine fiziksel olarak yerleştiği
biçiminde anlaşılmamalıdır. Bu ifadeler, Allah'ı anmanın ve O'na yönelik
inancın insanın iç dünyasında merkezi bir yer tutmasını anlatan mecazi anlatımlardır.
Aynı şekilde, “hakîkî zikir”
ifadesi de insanın Allah'ın zatını bütünüyle kavradığı veya Allah'la
özdeşleştiği anlamında yorumlanmamalıdır.
7.3. Tevekkül ile sorumluluk
Allah'ı hatırlamak, insanın
kendi sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
Bir insanın doğru karar vermek
için düşünmesi, bilgi edinmesi, gerektiğinde danışması ve sonuçları
değerlendirmesi gerekir. Tevekkül, çabayı bırakmak değil, çaba gösterdikten
sonra insanın kendi kontrolünün sınırlarını kabul etmesidir.
Bu nedenle kalbî zikir ile akıl
yürütme, araştırma ve çalışma arasında zorunlu bir karşıtlık bulunmaz.
8. Ahlak felsefesi açısından: Zikir insanı nasıl dönüştürür?
Zikrin ahlaki boyutu, insanın
neye dikkat ettiğini ve hangi değerleri davranışlarında öncelikli hâle
getirdiğini düşünmemizi sağlar.
Burada üç ahlaki yaklaşım
özellikle önemlidir.
Birincisi, niyet ahlakıdır.
İnsan yalnızca dışarıdan iyi görünen bir davranışta bulunmakla yetinmemeli;
neden öyle davrandığını da değerlendirmelidir. İyilik, yalnızca övgü kazanmak
için mi yapılıyor, yoksa gerçekten doğru olduğuna inanıldığı için mi?
İkincisi, karakter ahlakıdır.
Aristoteles'in erdem anlayışında, iyi karakterin oluşması alışkanlıklarla
ilişkilidir. İnsan adil davranmayı tekrar ettikçe adaletli bir karakter
geliştirebilir. Bu yaklaşım, tasavvuftaki manevi eğitim ve nefsin terbiyesiyle
bazı açılardan karşılaştırılabilir; ancak iki geleneğin insan, erdem ve nihai
amaç anlayışları aynı değildir.
Üçüncüsü, sorumluluk ahlakıdır.
İnsan kendi çıkarı ile başkasının hakkı arasında seçim yapmak zorunda
kaldığında hangi ölçüye göre davranacaktır?
Allah'ı hatırlamak, inançlı
insan için bu sorunun cevabında etkili olabilir. İnsan, davranışının yalnızca
kısa vadeli kazancını değil, ahlaki anlamını da düşünür.
Böylece zikir, içsel bir ibadet
olmanın yanında, insanın ahlaki dikkatini canlı tutan bir unsur olarak da
yorumlanabilir.
9. Modern psikoloji açısından: Dikkat, alışkanlık ve farkındalık
Modern psikoloji, kalbî zikir
ve hakîkî zikir kavramlarını dinî veya metafizik gerçeklikler olarak
doğrulamaz. Bununla birlikte, bu kavramlarla bazı yönlerden
karşılaştırılabilecek zihinsel süreçleri araştırır.
Bu ayrımı korumak önemlidir:
Psikoloji, dikkat ve alışkanlık süreçlerini inceleyebilir; Allah'la manevi
yakınlığın hakikatini bilimsel yöntemle kanıtlamış olmaz.
9.1. Dikkat ve zihnin dağılması
İnsan zihni, dış uyaranlar ve
kendi düşünceleri arasında sürekli hareket eder. Bir işe odaklanırken
geçmişteki bir olayı hatırlayabilir, gelecekteki bir sorunu düşünebilir veya
çevresindeki seslere yönelebilir.
Kalbî zikir uygulamasında kişi,
Allah'ı anmaya niyet eder; dikkati dağıldığında bunu fark edip yeniden
yönelmeye çalışır.
Bu süreç, dikkat kontrolü ve
dikkatin yeniden yönlendirilmesi bakımından modern psikolojide incelenen bazı
mekanizmalarla karşılaştırılabilir.
Mindfulness ve dikkat üzerine
yayımlanan bir derleme, meditasyon eğitimlerinin dikkat üzerindeki etkilerine
ilişkin sonuçların umut verici olmakla birlikte çalışmalar arasında farklılık
gösterdiğini ve özellikle kontrollü araştırmalarda bulguların her zaman tutarlı
olmadığını bildirir. PMC+1
Bu nedenle zikir uygulamasının
her insanda aynı psikolojik sonucu doğuracağını ileri sürmek doğru olmaz.
9.2. Hatırlama alışkanlığı
Bir insan belirli bir değeri
düzenli olarak düşünürse, zamanla bu değeri ilgili durumlarda daha kolay
hatırlayabilir.
Örneğin gün içinde adaletli
davranmayı bilinçli bir ilke olarak hatırlayan kişi, karar verirken
başkalarının haklarını da düşünmeye daha fazla dikkat edebilir.
Bu, zikrin bütün manevi
boyutlarını açıklamaz; ancak zikrin gündelik davranışlara nasıl
bağlanabileceğini anlamaya yardımcı olan bir benzetmedir.
9.3. Duygularla ilişki
İnsan dua ederken korkusunu,
üzüntüsünü veya umudunu dile getirebilir. Bu, kişinin duygularını fark etmesine
ve onları anlamlandırmasına yardımcı olabilir.
Ancak dua sırasında rahatlama
yaşanmaması, kişinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, rahatlama
hissedilmesi de bütün sorunların çözüldüğünü göstermez.
Manevi uygulamalar ile
psikolojik destek birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Yoğun veya
sürekli sıkıntılar yaşayan bir insan, inancını sürdürürken uygun profesyonel
destek de alabilir.
9.4. Mindfulness ile kalbî zikir arasındaki fark
Mindfulness genellikle dikkatin
şimdiki deneyime yöneltilmesi ve deneyimin fark edilmesiyle ilişkilendirilir.
Kalbî zikir ise Allah'ı anma, O'na yönelme ve kulluk bilinci gibi açıkça dinî
anlamlar taşır.
İki yaklaşımda dikkat ve
farkındalık ortak bir unsur olabilir; ancak amaçları ve düşünsel temelleri
farklıdır.
Mindfulness uygulamasında kişi
düşüncelerini yargılamadan gözlemlemeye çalışabilir. Kalbî zikirde ise insan
yalnızca düşüncelerini gözlemlemekle kalmaz; Allah'a ilişkin inancını, niyetini
ve sorumluluğunu da hatırlar.
Dolayısıyla bu iki kavram
arasında karşılaştırma yapmak mümkündür, fakat onları eş anlamlı kabul etmek
doğru değildir.
10. Felsefe açısından: Hatırlamak, anlamak ve yaşamak
Zikir kavramının felsefi
boyutu, insanın bildiği hakikatlerle yaşadığı hayat arasında nasıl bir ilişki
kurduğu sorusunda ortaya çıkar.
10.1. Bilgi ile varoluş arasındaki mesafe
Bir insan adaletin önemli
olduğunu bilir; ancak kendi çıkarı söz konusu olduğunda adaletsiz davranabilir.
Demek ki bir hakikati bilmek,
onu mutlaka yaşamak anlamına gelmez.
Kalbî zikir, bu mesafeyi
görünür kılar: İnsan neye inandığını ve neyi önemsediğini yalnızca sözleriyle
değil, kararlarıyla da göstermeye çalışır.
Hakîkî zikir yorumunda ise bu
mesafenin giderek azalması hedeflenir.
10.2. Kierkegaard ve içtenlik meselesi
Kierkegaard'ın düşüncesinde,
dinî varoluş yalnızca dışarıdan edinilen bilgiyle sınırlı değildir; kişinin
kendi varoluşuyla kurduğu ilişki de önemlidir.
Bu düşünce, kalbî zikrin
içtenlik boyutuyla karşılaştırılabilir. İnsan, başkalarının inançlı bulduğu
biri olmaktan ziyade, inancının kendi hayatındaki anlamını sorgulayabilir.
Ancak Kierkegaard'ın Hristiyan
varoluşçuluğu ile İslam tasavvufunu aynı öğreti saymamak gerekir. Buradaki
bağlantı, yalnızca kişinin inançla kişisel ve varoluşsal ilişkisi açısından
yapılan bir karşılaştırmadır.
10.3. Dikkat, değer ve insanın dünyası
İnsan dikkatini nereye
yöneltiyorsa, çoğu zaman dünyayı da o çerçevede deneyimler.
Sürekli kazanç ve rekabeti
düşünen biri, hayatı başarı ölçütleri üzerinden değerlendirebilir. Sürekli
başkalarının onayını arayan biri, kendi değerini başkalarının tepkilerine
bağlayabilir.
Allah'ı anmayı hayatının bir
parçası yapan insan ise olayları farklı bir değer çerçevesinde yorumlayabilir:
Şükür, sorumluluk, adalet, fanilik ve merhamet bu çerçevenin parçaları
olabilir.
Bu, herkesin aynı manevi
deneyimi yaşayacağı anlamına gelmez. Fakat zikir, insanın neyi önemli gördüğü
ve hayatını hangi değerlerle anlamlandırdığı sorularını gündeme getirir.
11. Günümüz hayatında sürekli farkındalık
Kalbî zikir ve hakîkî zikir
kavramlarının günümüzdeki önemini, insanın dikkatini ve zamanını nasıl
kullandığı üzerinden somutlaştırabiliriz.
Dijital hayat
İnsan telefonuna gelen her
bildirime yönelmek zorunda olmadığını fark edebilir. Belirli zamanlarda ekranı
bırakmak, dua etmek, düşünmek veya yaptığı işe dönmek için bilinçli tercihler
yapabilir.
Buradaki amaç teknolojiyi
bütünüyle reddetmek değil, dikkatin kontrolünü yeniden kazanmayı denemektir.
Eğitim ve öğretmenlik
Öğretmen, öğrenciyi yalnızca
notuyla değerlendirmek yerine onun koşullarını ve gelişme imkânlarını da
dikkate alabilir.
Allah'a karşı sorumluluk
bilinci, burada adalet ve merhamet bakımından bir iç ölçü olabilir.
İş ve geçim hayatı
İnsan kazanç elde etmeye
çalışırken doğruluğu ve başkalarının hakkını da gözetebilir. Kısa vadeli çıkar
ile uzun vadeli ahlaki sorumluluk arasında bir denge kurmaya çalışır.
Bu durumda zikir, işten kaçış
değil, işin nasıl yapılacağını etkileyen bir değer bilinci olabilir.
Aile ve insan ilişkileri
İnsan öfkelendiğinde hemen
tepki vermek yerine sözlerinin karşısındaki insanı nasıl etkileyeceğini
düşünebilir. Haksızlık ettiğinde özür dilemeye, anlaşmazlıkta karşısındakini
dinlemeye çalışabilir.
Manevi farkındalık, burada
duyguları yok etmek değil, davranışları daha bilinçli seçmeye yardımcı olmak
anlamına gelir.
Bu örneklerin ortak noktası,
zikrin yalnızca belirli bir mekânda veya zamanda gerçekleştirilen bir etkinlik
olarak kalmamasıdır. İnanç, insanın farklı hayat alanlarında kararlarını
etkileyen bir bilinç hâline gelebilir.
12. Kalbî zikirden hakîkî zikre: Uygulanabilir bir düşünme düzeni
Bu kavramı gündelik hayatla
ilişkilendirmek için aşağıdaki sade uygulama modelinden yararlanılabilir. Bu,
Ankaravî'nin eserinden alınmış bir yöntem değil; klasik zikir, murakabe ve
ahlaki muhasebe anlayışlarından hareketle hazırlanmış çağdaş bir öneridir.
1. Anlamı hatırla
Dua ederken veya Kur'an
okurken, söylediğin sözün ne anlama geldiğini düşün. Amaç yalnızca sözü
tekrarlamak değil, anlamına da yönelmektir.
2. Niyetini fark et
Kendine şu soruyu sor: “Şu anda
ne yapmaya çalışıyorum ve bunu hangi niyetle yapıyorum?”
3. Ahlaki ölçünü gözden geçir
Bir karar verirken doğruluk,
adalet ve merhamet bakımından neyin uygun olduğunu değerlendir.
4. Dikkatin dağıldığında geri
dön
Zihnin dağıldığında kendini
suçlamak yerine, mümkün olduğunda dikkatini yeniden yaptığın işe, duaya veya
hatırlamak istediğin değere yönelt.
5. Gününü değerlendir
Gün sonunda şu soruyu düşün:
“Bugün inandığım hangi değeri davranışıma yansıtabildim? Yarın neyi daha iyi
yapabilirim?”
Bu uygulamanın amacı, kişinin
her an kendi iç dünyasını denetlemesi değildir. Aşırı öz-denetim ve sürekli
kendini yargılama, bazı insanlarda gereksiz bir yük oluşturabilir. Amaç,
farkındalığı sorumluluk ve içtenlikle birleştirmektir.
13. Hakîkî zikrin sınırları: Sürekli düşünmek mi, sürekli yönelmek mi?
Bu sorunun üzerinde özellikle
durmak gerekir.
“Sürekli farkındalık” ifadesi
yanlış anlaşılırsa insanın bütün gün bilinçli olarak Allah'ı düşünmesi
gerektiği, zihninin başka bir konuya yönelmesinin manevi bir kusur olduğu
sonucuna varılabilir.
Böyle bir yorum hem insanın
bilişsel yapısını hem de gündelik sorumluluklarını yeterince dikkate almaz.
İnsan yemek yaparken, kitap
okurken, bir hastaya yardım ederken, dinlenirken veya bir sorunu çözerken
dikkatini yaptığı işe vermelidir.
Bu nedenle sürekli farkındalık
kavramını iki düzeyde düşünmek daha yararlıdır:
- Kesintisiz zihinsel meşguliyet: İnsanın her saniye tek bir düşünceyi
bilinçli olarak aklında tutması. Bu, burada savunduğumuz anlam değildir.
- Süreklilik taşıyan manevi yöneliş: Allah'a ilişkin inancın ve bu
inançtan doğan değerlerin insanın hayatında yerleşik olması; gerektiğinde
hatırlanması ve kararları etkileyebilmesi.
İkinci anlam, gündelik hayatla
daha uyumludur.
İnsan zaman zaman
dalgınlaşabilir, hata yapabilir veya dua ederken dikkatini kaybedebilir. Önemli
olan, bu durumları manevi başarısızlığın kesin kanıtı saymamak ve yeniden
yönelmeye açık olmaktır.
Ayrıca hakîkî zikir, kişinin
kendisini sürekli gözlemleyerek her davranışında kusur araması anlamına da
gelmez. Murakabe ile aşırı öz-eleştiri birbirinden ayrılmalıdır. Murakabe,
sorumluluğu hatırlatırken insanın kendisine karşı ölçülü ve adil olmasını da
gerektirir.
14. Konu hakkındaki değerlendirmem
Benim değerlendirmeme göre
kalbî zikir ve hakîkî zikir, dinî bilgi ile yaşanan hayat arasındaki ilişkiyi
anlamak bakımından çok önemli iki kavramdır.
Bu konuyu beş temel düşünceyle
özetleyebilirim.
Birincisi, zikir insanın
dikkatini değerli bulduğu hakikatlere yöneltir. İnsan yalnızca ne bildiğiyle
değil, bildiklerinden hangilerini hatırladığı ve kararlarında hangilerine
öncelik verdiğiyle de şekillenir. Allah'ı anmak, inançlı insan için hayatını daha
geniş bir manevi ve ahlaki çerçevede değerlendirme imkânıdır.
İkincisi, kalbî zikir dış
ibadetin alternatifi değildir. Dil ile zikir, dua ve diğer ibadetler kalbin
yönelişini besleyebilir. Kalbin katılımı ise bu uygulamaların anlamını
derinleştirebilir. Birini diğerinin karşısına koymak yerine aralarındaki
bütünlüğü görmek daha isabetlidir.
Üçüncüsü, hakîkî zikir
iddiasının ahlaki bir karşılığı olmalıdır. Allah'ı anmak, insanın kendisini
başkalarından üstün görmesine değil, kendi davranışlarını daha dikkatli
değerlendirmesine katkıda bulunmalıdır. Doğruluk, adalet, merhamet ve tevazu bu
bakımdan önemlidir.
Dördüncüsü, sürekli farkındalık
kusursuz bir ruh hâli değildir. İnsan bazen dalgın, üzgün veya kararsız
olabilir. Manevi hayatın değerini yalnızca hissedilen huzurun yoğunluğuyla
ölçmek doğru olmaz. Süreklilik, gerektiğinde yeniden yönelmeyi de kapsar.
Beşincisi, tasavvufî dil ile
bilimsel dilin sınırları korunmalıdır. Modern psikoloji dikkat, alışkanlık ve
duyguların düzenlenmesini araştırabilir. Tasavvuf ise Allah'ı anmayı kulluk,
marifet ve manevi yakınlık çerçevesinde değerlendirir. İki alan arasında
anlamlı karşılaştırmalar yapılabilir; fakat birinin diğerini bütünüyle
kanıtladığı ileri sürülmemelidir.
Nisâb-ı Mevlevî bağlamında en
önemli araştırma sorusu da burada ortaya çıkar: Zikir, Mevlevî manevi
terbiyesinde insanın hangi içsel dönüşümünü ifade eder ve bu dönüşüm diğer
manevi mertebelerle nasıl ilişkilendirilir? Bu sorunun esere özgü kesin cevabı,
ilgili mertebenin özgün metninin ve bağlamının incelenmesini gerektirir.
15. Sonuç: Zikirden farkındalığa, farkındalıktan hakikate
Kalbî zikir, Allah'ı yalnızca
dil ile değil, kalbin yönelişiyle de anmayı ifade eder. Hakîkî zikir ise bu
anışın insanın iç dünyasında, niyetinde ve hayatında gerçek bir karşılık
bulması olarak yorumlanabilir.
Kur'an, Allah'ı çokça anmayı,
O'nu içtenlikle hatırlamayı ve zikrin kalple ilişkisini vurgular. Hadislerde
ihsan ve devamlılık ilkeleri, bu yönelişin niteliği ve sürekliliği bakımından
önemlidir. Klasik tasavvuf kaynakları, zikri gafletten çıkış, kalbin uyanıklığı
ve murakabe ile ilişkilendirir. Kelâm ve ahlak düşüncesi, Allah'ın bilgisi
karşısındaki sorumluluğu; modern psikoloji ise dikkat, hatırlama ve alışkanlık
süreçlerini anlamamıza yardımcı olur.
Bütün bu yaklaşımları birbirine
karıştırmadan birlikte değerlendirdiğimizde şu sonuca ulaşabiliriz:
Zikrin derinliği, yalnızca kaç
defa tekrar edildiğiyle değil; anlamının ne ölçüde kavrandığı, kalpte nasıl yer
edindiği ve insanın hayatına nasıl yansıdığıyla da ilgilidir.
Bu sonuç, Nisâb-ı Mevlevî'nin
özgün mertebe sıralamasının yerine geçen bir metin iddiası değildir; zikir
kavramının daha geniş düşünsel ve manevi bağlamını açıklayan bir sentezdir.
Son bir cümleyle ifade etmek
gerekirse:
Kalbî zikir, Allah'ı gönülden
anmaktır; hakîkî zikir ise bu anışın insanın niyetine, ahlakına ve hayat
anlayışına yerleşmesidir. Sürekli farkındalık da her an aynı şeyi düşünmek
değil, insanın Allah'a ilişkin inancını ve bu inançtan doğan sorumluluğunu hayatın
akışı içinde yeniden hatırlayabilmesidir.
Başvurulabilecek temel kaynaklar
- İsmâil Rüsûhî Ankaravî, Nisâb-ı Mevlevî — eserin yazma nüshaları için
Süleymaniye Kütüphanesi ve Türkiye Yazma Eserler Kurumu katalogları. portal.yek.gov.tr+1
- İsmâil Rüsûhî Ankaravî, Minhâcü'l-fukarâ.
- Ebû Nasr es-Serrâc, el-Lüma‘.
- Abdülkerîm el-Kuşeyrî, er-Risâle.
- Ebû Hâmid el-Gazâlî, İhyâʾü ulûmi'd-dîn.
- Kur'an-ı Kerîm: A‘râf 7/205, Ra‘d 13/28, Ahzâb 33/41-42.
- Sahîh-i Müslim, Kitâbü'l-Îmân — ihsan hadisi.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Zikir” ve “Murakabe” maddeleri. TDV İslâm
Ansiklopedisi+1
- Mindfulness and Attention: Current State-of-Affairs and Future
Considerations — dikkat ve mindfulness araştırmalarını değerlendiren
bilimsel derleme.PMC
Metne ilişkin son not: Eğer
elinizde Nisâb-ı Mevlevî'nin kalbî zikir ve hakîkî zikir mertebelerini içeren
sayfası veya ilgili bölümün fotoğrafı varsa, onu inceleyerek bu genel
açıklamayı Ankaravî'nin özgün ifadeleri, mertebenin tam yeri, önceki ve sonraki
mertebeler ve metnin tasavvufî bağlamı üzerinden daha kesin bir eser
incelemesine dönüştürebiliriz.
-III-
Kalbî Zikir ve Hakîkî Zikir: Sürekli Farkındalık Bağlamında Tasavvufî ve
Psiko-Spiritual Bir İnceleme
Öz
Tasavvufî epistemoloji ve psikoloji geleneğinde zikir,
basit bir lisanî tekrardan öte, insanın varoluşsal kökeniyle kurduğu ontolojik
bağın ve sürekli bir farkındalık hâlinin (mürâkabe) merkezinde yer alır. Dilin
ötesinde bir şuur hâli olan kalbî zikir ve kulun bütün ahlâkî, zihnî ve
amelî varlığıyla hakikate uymasını ifade eden hakîkî zikir, bireyin
içsel bütünlüğünü ve uyanıklığını sağlayan dinamik birer mekanizmadır. Bu
makale; kalbî ve hakîkî zikir kavramlarını klasik İslâmî ilimler, tasavvuf
metinleri ve çağdaş bilinç/farkındalık (mindfulness) yaklaşımları
çerçevesinde inceleyerek, bu iki kavramın insan ruh sağlığı ve sürekli
farkındalık tecrübesindeki karşılığını akademik bir perspektifle ele
almaktadır.
1. Giriş: Zikrin Ontolojik Boyutu ve Farkındalık Kavramı
İnsan bilincinin en temel meselelerinden biri,
dikkatini dağıtan dış uyaranlar karşısında öz benliğini ve hakikatle olan
bağını koruyabilmesidir. Modern psikolojide "mindfulness" (bilinçli
farkındalık) olarak kavramsallaştırılan anı yaşama, dikkati şimdiki zamana
odaklama ve zihinsel otomatik pilotu kırma çabası, İslâm tasavvuf geleneğinde
asırlar boyu zikir ve mürâkabe kavramları etrafında pratik ve
nazari bir zemine oturtulmuştur.
Lügat anlamı "hatırlamak",
"anmak" ve "unutmamak" olan zikir, Kur'ân-ı Kerîm'de geniş
bir semantik alana sahiptir. Ancak kelimenin dilî boyutundan ziyade kalbe
inmesi ve tüm varlığı kuşatması, onu kalbî zikir ve hakîkî zikir
mertebelerine taşır. Bu çalışma, zikrin yalnızca ritüelistik bir tekrardan
ibaret olmadığını, aksine kulun her an Hak ile beraber olduğu şuurunu (maiyyet)
diri tutan sürekli bir farkındalık disiplini olduğunu incelemeyi
amaçlamaktadır.
2. Lisanî Zikirden Kalbî Zikre Geçiş
Zikrin ilk mertebesi dille yapılan anıştır (zikr-i
lisanî). Ancak dilin zikri, kalbin iştiraki olmadıkça mekanik bir düzeyde
kalmaya mahkûmdur. Tasavvufî düşüncede asıl olan, dilin telaffuz ettiği
hakikatin kalbe kök salması ve kalbin uyanık hâle gelmesidir.
Kalbî Zikir Nedir?
Kalbî zikir (ذكر قلبي), dilin hareketine ihtiyaç
duymmaksızın, kalbin (şuur merkezi) ilâhî huzurda olduğu bilinciyle daima
uyanık kalmasıdır. Gazâlî’nin İhyâü Ulûmi'd-Din adlı eserinde belirttiği
üzere, kalp aynasının dünya meşgalelerinden arındırılarak İlâhî tecellilere
açık hâle getirilmesi ancak kalbî zikirle mümkündür.
- Zihinsel Dağınıklığın Giderilmesi: İnsan zihni sürekli bir düşünce akışı (hatır) içerisindedir.
Kalbî zikir, bu dağınık akışı tek bir odak noktasında, yani mutlak
hakikatte toplar.
- İçsel Sessizlik ve Huzur: Kur'ân'daki "Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur
bulur" (Ra'd, 28) ifadesi, kalbî zikrin psikolojik ve ruhî bir
sükûnet sağladığını açıkça ortaya koyar. Bu sükûnet, modern farkındalık
çalışmalarında aranan içsel denge ile epistemolojik bir paralellik
gösterir.
3. Hakîkî Zikir: Bütünsel Varlık ve Sürekli Farkındalık
Zikrin en kapsamlı ve derin boyutu hakîkî
zikirdir (ذكر حقيقي). Sadece dilin veya kalbin anmasıyla sınırlı kalmayan
bu mertebe; insanın uzuvlarıyla, ahlâkıyla, niyetleriyle ve her an yaptığı
eylemlerle ilâhî ölçüye ve hakikate boyun eğmesini, ahlâklanmasını ifade eder.
Hakîkî Zikrin Unsurları
1. Amelî Boyut (Ahlâkî Farkındalık): Hakîkî zikir sahibi bir kimse, haramdan sakındığı,
adaleti gözetip merhametle hareket ettiği her an zikir halindedir. Zira ahlâkî
bir eylem esnasında ilâhî denetim altında (ihsan) olduğunu bilmek, en
yüksek zikir biçimidir.
2. Sürekli Farkındalık (Dâimî Huzur): Tasavvufta "dâimî zikir" olarak da
adlandırılan bu hâl, kulun uykuda dahi ilâhî bilincin ve uyanıklığın kopmadığı
bir şuur düzeyine ulaşmasıdır. İbnü'l-Arâvî ve benzeri sûfî âlimlerin
eserlerinde, hakîkî zikrin gafleti tamamen ortadan kaldıran bir farkındalık
kalkanı olduğu vurgulanır.
3. Kâinatı Okuma Bilinci: Hakîkî zikir, kulun sadece kendi iç dünyasını değil,
dış dünyadaki varlık tablosunu da birer âyet (işaret) olarak okumasını sağlar.
Âlimlerin ve ariflerin kâinattaki düzeni izlerken yaşadığı hayret ve idrak,
hakîkî zikrinkozmik boyutudur.
4. Sürekli Farkındalık (Mindfulness)
Bağlamında Mukayeseli Bir Bakış
Günümüzde psikoterapi ve stres yönetimi
alanlarında sıklıkla kullanılan bilinçli farkındalık (mindfulness),
zihni şimdiki ana getirmeyi, yargılamadan gözlemlemeyi hedefler. Ancak bu
seküler yaklaşım genellikle "şimdi ve burada" kalma pratiğiyle
sınırlıyken, kalbî ve hakîkî zikir yaklaşımı bu farkındalığı aşkın bir merkeze
(Mutlak Hakikat) bağlar.
- Odak ve Yönelim: Seküler farkındahlıkta odak bireyin kendi nefesi, beden duyumları
veya anlık düşünceleriyken; kalbî zikirde odak, kalbin derinliklerindeki
ilâhî huzur ve maiyyet bilincidir.
- Süreklilik: Seküler pratikler genellikle
belirli seanslar veya günlük kısa egzersizler şeklinde uygulanırken,
hakîkî zikir 7/24 kesintisiz bir karakter arz eder; hayatın akışı içindeki
her eylem bir farkındalık vesilesine dönüşür.
5. Sonuç
Kalbî zikir ve hakîkî zikir; insanın modern
dünyanın getirdiği dikkat dağınıklığı, anlam krizleri ve ruhsal yorgunluklar
karşısında sığınabileceği en köklü içsel limanlardan biridir. Dilin ötesinde
bir kalp uyanıklığı olan kalbî zikir, bireyin iç dünyasını arındırırken; bütün
hayatı hakikat bilinciyle kuşatan hakîkî zikir, insanı ahlâkî ve ontolojik bir
bütünlüğe ulaştırır. Bu bağlamda zikir, yalnızca dar anlamda tarihî bir ibadet
formu değil, insanın kendi özüne ve hakikate yabancılaşmasını önleyen evrensel
ve dâimî bir farkındalık metodolojisidir.
-IV-
Kur’an’da Zikir Kavramı
Kur’an’da
zikr ve türevlerinin geçtiği ayetlere baktığımız zaman, şu ifadeler karşımıza
çıkmaktadır: Allah’ın bizlere verdiği nimetleri ve değerlerini bilmek ve
şükrünü getirmek, tefekkürle birlikte hatıra getirmek, çokca hatırlamak ve
hatırlatmak, itiraf etmek,6 Allah’ın ayetlerini tezekkür ve tefekkür etmek,
Kur’an ayetlerinden ders almak,7 Kur’an okumak, Allah’ı bütün noksan
sıfatlardan tenzih edip en mükemmel sıfatlarla tesbih etmek, Allah’ı yüceltmek,
dua etmek, şükür etmek,8 mutlak anlamda Allah’a itaat etmek,9 ayakta, oturarak,
yatarak, kısaca bütün hallerinde Allah'ı saygıyla anmak, ibâdet, iman, itaat
etmek, kulluk yapmak, Allah’ı rahmet ve mağfiretiyle hatırlamak, Allah’ın emir
ve yasaklarına itaat etmek,10 geçmiş peygamberlere gönderilen ilâhî mesajlar,
ilahi kitaplar, vahiy, Tevrat, Kur’an,11 peygamberler,12 tevhid,13 Allah’ın
yardımına güvenmek, namaz kılmak, dua etmek, tekbir getirmek, telbiyede
bulunmak ve ibadet etmek, 14 tenkit etmek, kınamak15 zamanı geldiğinde gerçeği
anlamak,16 Allah’ın hükümlerini benimseyerek yaşamak, övmek, şükrünü edâ etmek,
onlarla amel etmek ve gafil davranmamak,17 Allah’ın ayetleriyle insanları
uyarmak, nasihat etmek,18 kıssa, haber,19 şeref verici, nasihat ve düşünceye
sevkedici husus, güzel hatıra, ikaz, delil, hatırlamaya (ibrete) sevkeden vaaz
ve öğüt,20 tezekkür edip ibret alma, öğüt alma, söyleme, uyarı,21 Allah’ı
hatırlatan güzel şeyler,22 hak ile batılı ayırıcı, aydınlatıcı, öğüt verici ve
yol gösterici kitap...23 Bu anlamların tümünü ihtiva eden zikir kavramının, hiç
de azımsanmayacak oranda geniş bir muhtevaya sahip olduğunu görmekteyiz.24 Daha
genel bir ifadeyle, Allah’ı anmak üzere söylenmesi ve yapılması tavsiye edilen,
sözlü ve ameli eylemleri kapsayan davranışların tümüdür.25
Zikrin
sözlük anlamı ile Kur’an’daki anlamları arasında genelde bir uyum söz
konusudur. Ancak Kur’an, bu kavramın anlam alanını daha da genişleterek özel
anlamlar da kazandırmıştır. Şöyle ki zikir, unutmamak, unutmamak üzere
hatırında tutmak gibi sözlük anlamlarını ifade ederken, Kur’an’da Allah’ı,
O’nun emirlerini, yasaklarını, mesaj ve uyarılarını unutmamayı ve onlarla
bütünleşerek yaşamayı ifade etmektedir. Genel olarak Allah’ın tüm mesajlarına,
özelde de Kur’an’a “ez-Zikr” denilmesi, vahyin, ilahi mesajların, insanlara
sürekli Allah’ı hatırlatıcı hususları ihtiva etmelerindedir.26
Çok
geniş bir anlam alanına sahip olan zikir kavramının manası, günümüzde
daraltılmış ve sadece Allah'ın adını dil ile anmakla sınırlandırılmıştır. Oysa
“zikir”, insana sevap kazandıran her türlü amelin genel adıdır.27 Çünkü
“zikir”, Allah’ı unutmamak, O’ndan gafil bulunmamak ve O’na itaat etmektir.
Bütün ibâdetlerin gayesi, özü ve aslı, Allah Teâlâ’yı hatırlamak ve O’na itaat
etmektir. Allah’a itaat ise, Kur’an veya hadislerde yer alan bir takım güzel
sözleri sadece söylemek veya tekrarlamak değil; bilakis her halükârda Allah’a
kulluk şuuru içerisinde bulunmak ve tam bir teslimiyet göstermek, her hal ve
şartta O’nun sürekli bizi gözetlediğini zihnimize yerleştirmektir. Bu şekildeki
bir inanç ve davranış tarzı, dinin ve ibadetin özü niteliğindedir.
_____________________
6
Bakara, 2/40; En'âm, 6/69; A'râf, 7/201; Ra'd, 13/19; İbrâhim, 14/5; Kehf,
18/63; Meryem, 19/16
7
Bakara, 2/269; Âl-i İmrân, 3/7, İsrâ, 17/41
8
İbn Manzûr, 4/308
9
ez-Zemahşerî, Mahmud b. Ömer, el-Keşşaf an Hakaiki Ğavâmidi't Tenzîl ve
‘Uyuni’l- Ekavîl fi Vucuhi’t-Te’vîl (Tefsiru'l-Keşşâf), Neşru'l-Belağa, Kum,
1413/1992, 1/206; el-Kurtubî, Ebu Abdillah, el-Camiu li Ahkâmi'l-Kur'ân
(Tefsiru'l-Kurtubî), (baskı yeri ve tarihi yok), 2/166; İbn Manzûr, 4/308; Ebu’s-Suud,
Muhammed b. Muhammed el-İmadî, İrşadu’l Akli’s-Selim ila
Mezaya’l-Kur’ani’l-Kerim, Daru İhyai’t-Turasi’l-Arabi, Beyrut, 1990; 1/1799
10
Bakara, 2/151-153, 238-239; Âl-i İmrân, 3/191; Enfâl, 8/2; Yûsuf, 12/42; Tâhâ,
20/14 En'âm, 6/118; Ra'd, 13/28; İsrâ, 17/46; Tâhâ, 20/14, 33-34; Mü'minûn,
23/110; Nûr, 24/37; Sâffât, 37/3 Bakara, 2/63; A'râf, 7/130; Tevbe, 9/126;
Ra'd, 13/28; Tâhâ, 20/33-34, 43-44; Mü'minûn, 23/110; Nûr, 24/37; et-Taberi,
Ebu Cafer Muhammed b. Cerir, Camiu'l-Beyan an Te‘vili Ayi’l-Kur'ân, tah: M.
Muhamed Şakir, Daru'l-Maarif, Kahire, 1119, 2/39
11
Âl-i İmrân, 3/58; A'râf, 7/63; Hicr, 15/6, 9; Nahl, 16/44; Kehf, 18/28; Enbiyâ,
21/24-25; Furkan, 25/29- 30; En'âm, 6/68; Ra'd, 13/19; Halil b. Ahmed, 5/246;
et-Taberî, 7/586; el-Beydavî, Kadı, Abdullah, Envaru’t-Tenzil ve
Esraru’t-Te’vîl, Dersaadet Yay. İst. tsz., 2/70
12
Talak, 65/9-10; et-Taberî, 12/143; İbnu’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Abdurrahman,
Zadu’l-Mesîr fi İlmi’tTefsîr, el-Mektebetü’l-İslamî, Beyrut, 3. baskı, 1404,
8/298; el-İsfehanî, s. 328; el-Beydavî, 2/70
13
Enbiya, 21/36; el-Beydavî, 2/70
14
Bakara, 2/198; A’râf, 7/205; Enfal, 8/45; Hûd, 11/30,Hud, 11/114; Nûr, 24/36;
Ankebût, 29/45; Cum’a, 62/9; Halil b. Ahmed, 5/246; İbn Manzur, 4/308
15
Enbiyâ, 21/36, 60; et-Taberi, 9/26; Ebu’s-Suud, 6/66; İbnu’l-Cevzî, 5/350; İbn
Manzûr, 4/308
16
Mü'min, 40/44; et-Taberî, 11/65; el-Kurtubî, 15/278
17 Bakara, 2/63; Âl-i İmrân, 3/41; A'râf,
7/69; Nûr, 24/27 et-Taberî, 1/365
18
Yûnus, 10/71; Furkan, 25/73; Sâd, 38/49; et-Taberî, 6/594
19
Kehf, 18/83; İbnu’l-Cevzî, 5/184
20
Enbiyâ, 21/10; Mü'minûn, 23/71; Sâd, 38/1, 46, 49; İnşirâh, 94/4; et-Taberî,
9/8; el-Kurtubi, 15/127; ez-Zemahşeri, 3/104; Elmalılı, Hamdi Yazır, Hak Dini
Kur'ân Dili, Eser Kitabevi, İst, 1971, 3. b., 5/3341
21
A'râf, 7/57, 130; Enfâl, 8/57; Sâd, 38/43; Bakara, 2/221; Mâide, 5/14; En'âm,
6/44; Hûd, 11/120; Yûsuf, 12/104; Nûr, 24/1; Kaf, 50/37, 45; Zâriyât, 51/55
22
Sâd, 38/32
23
Enbiyâ, 21/48; ez-Zemahşerî, 3/104
24
Zikrin Kur’an’daki anlamlarıyla ilgili geniş bilgi için bkz. Kahveci, İhsan,
Kur’an’da Zikir Kavramı ve Boyutları, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara
Ü. Sos. Bil. Ens., İst., 1995, s. 30-50; Karagöz, İsmail, Kur’an’da Zikir
Kavramı ve Allah’ı Zikir, DİB. Yay., Ankara, 2002, s. 14-21; Yıldız, Mehmet,
Kur’an-ı Kerim’de Zikir Kavramı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Erciyes Ü.
Sos. Bil. Ens., Kayseri, 1995, s. 45-55; Çoban, İsmail, Kur’an ve Hadis’e Göre
Zikir Kavramı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Selçuk Ü. Sos. Bil. Ens. Konya,
1998, s. 13-32; Varıcı, Adem, Kur’an’da Zikir Kavramı, (Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi), Ankara Ü. Sos. Bil. Ens., Ankara, 2000, s. 52-68
25
Elmalılı, 1/540-543.
26
es-Sealibî, Abdurrahman, el-Cevahiru’l-Hisan fi Tefsiri’l-Kur’an
(Tefsiru’s-Sealibî), Müessesetü’lE’lamî li’l-Matbuat, Beyrut, tsz., 3/49
27
Elmalılı, 1/540-543
Rabbimiz,
peygamberlere gönderilen ilâhî mesaj ve kitapları, zikir olarak
nitelendirmektedir. Genel olarak Allah’ın tüm mesajlarına, özelde de Kur’an’a
“ezZikr” denilmesi, vahyin/ilahi mesajların, insanlara sürekli Allah’ı
hatırlatıcı hususları ihtiva etmelerindedir.
(Yrd.
Doç. Dr. Musa BİLGİZ, KUR’AN’DA ZİKİR KAVRAMININ ANLAM ALANI, Atatürk
Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 25, Erzurum, 2006)
*
Derleyip
düzenleyerek sunan
Sabahattin
Gencal, Çekmeköy, 27. 10.2026
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)