Merhaba,
Her
gün havadan sudan söz ederdik. Bugün de avizeden sözü açacağız. İnşallah
salonunuza avizeyi kurup aydınlatacağız.
Avizeler
çeşit çeşit ama benim avizem üç sarkıtlı. Göz önüne getirebilmeniz için
yazıyorum:
Tavana
monte edilen ve üç kıymetli metal boru ile aşağıya doğru sarkan armatürler ki rengârenk…
Kumandalı cinsleri de çıktı. Ama benimki
klâsik. Bildiğimiz elektrik düğmeleri (anahtarları)…
Bu
fiyatlılıkta elektrik mi yakılır? Sen avizeden söz ediyorsun. Üstelik üçlü
sarkıtlı, her sarkıtta lâmbalar… Olacak şey mi? Dur kardeşim, bu sadece bir benzetme. Biliyorum,
öyle olduk ki benzetmelere bile tahammül edemiyoruz. Ama başka çaresi yok. Öğrenmek
için katlanacağız.
Avizeyi
de Azize’yi de öğrenmek istemiyorum… Ekonomik durumdan sebep mi? Hem ondan hem
bundan. Ne demek o? Ya bu mülkün temeli battı batacak. Yeryüzünde adalet de
ahlak da vicdan da kalmayacak. Ya çıldıracağım. Aklımı yiyeceğim…
Sakin
ol. Nefes al. Ben de zaten adalet üzerine, ahlak üzerine yazacağım:
Dikkatli
oku. Prof. Dr. İsmail hakkı Aydın gözün kulağı var, diyor. “İsmail Hakkı Aydın
"Gözün kulağı var" derken bunu genellikle mecazi ve nörobilim temelli
bir ifadeyle kullanıyor. Vermek istediği temel mesaj şudur:
Göz
sadece görmez; bir bakıma "dinler" ve bilgi toplar. İnsan beyni,
gözden gelen görsel ipuçlarını öylesine ayrıntılı işler ki, bazen ses olmadan
bile anlam çıkarabilir.”
Yani
eğer beynimizi biz kullanıyorsak ipuçlarını bile ayrıntılı olarak anlamak ne
kelime… yeni düşünceler de üretebiliriz.
Besmeleyle
başlıyoruz:
Nefsin
güçleri konusundaki nazariyeler oldukça karışıktır. Geleneksel ahlak kitapları
yazanlar, genellikle Eflatun’dan veya Aristo’dan yararlanarak üçlü veya dörtlü
tasnifler yapmışlardır.
Üçlü
tasnife göre nefsin güçleri düşünce, öfke ve şehvet gücü olarak üçe ayrılır.
İnsanlar, birbirlerinden ayrı olan bu güçleri kullanmalarına göre iyi veya kötü
ahlaklı olarak vasıflandırırlar.
Düşünce
gücü diğer güçlere egemen olabilir ve ortada birleşme gerçekleştirilebilirse
Adalet erdemi ortaya çıkar. Nefsin güçleri adalet erdemiyle
yönlendirildiği takdirde düşünme gücü, hikmet erdemine, öfke gücü, şecaat /
cesaret erdemine ve şehvet / arzu gücü de iffet erdemine dönüşecektir.1
“İbn
Miskeveyh, Eflatun’un nefsin aydınlanmasını adalet erdemine bağladığını ifade
eder. Buna göre, nefsin aydınlanması, insanın adaleti gerçekleştirmesine
bağlıdır. Zira nefis, bütün erdemleri birleştirdiğinde, yükselir, kendine
has işini en iyi şekilde yapar. İbn Miskeveyh’e göre, adalet erdemi de tüm
bunları içine alır.2
Bu
üçlü tasnifi sevdim. Hikmet, cesaret ve iffet erdemlerinden biri bile olmazsa
adalet olmaz. Aralarındaki kabloda kesiklik olmayacak. Bu üçü uygun biçimde bir
araya gelirse işte o zaman adalet avize gibi demeyelim güneş gibi doğar. Demek
ki emanetleri ehline vereceksin. Dayının oğluma veya kaz getireceklerin
yakınlarına verirsen… Anladın… Pardon, anlatabildin mi?
Bütün
erdemler hikmet, cesaret ve iffet ana erdemlerinin alt erdemleridir.1
Amma
ve lakin İbn Miskeveyh dahil ahlakçılar dört ana erdemden söz ettiler. Yani Adaleti
hikmet, cesaret ve iffet üçlüsünün yanında anmaya başladılar.
Biliyorsunuz
ki bende azıcık da olsa vesvese var. Doktorların deyişiyle anksiyeteli/kaygılı
biriyim. Onun için sakın ha bu yazdıklarımı dikkate almayın:
Sultanların
ekmeği ile doyanlar adaleti büsbütün atmadılar da dördüncü olarak eklediler,
diyorum. Tövbe tövbe. Bu büyük bir bühtandır. Haddim mi bu. Allah (cc) korusun.
Hem böyle tövbe ediyorum hem vesveseye devam. Dedim ya anksiyete bu. Rahmetli Yaşar
Nuri Öztürk’ün bir yazısında okumuştum. Büyük âlim ve dehâ olarak kabul ettiği
Elmalı’nın bile bir ayeti biraz kısa açıkladığını. Sonra devletin bekası,
milletin bilmem neyini dikkate alanların fetvalarını duymuşuz… Olmaz böyle şey…
Adalet
adalet adalet… ya 4444 defa da adalet desen adalet olmaz. Hikmet, cesaret ve
iffet’in aralarındaki kabloların durumuna bakacaksın. Nasıl bakacağız? Ya, ben
elektrikçi miyim? Hem kablolar çok güzel metal borular içinde. Yani içişleri
önemlidir.
Peki, dışişleri daha az mı önemli. Bilmiyorum.
Elektrikler kesik. Yani? Yanisi mi? Hiçbir erdemde ışık yok. El düğmelerine
(anahtarlarına) bas. Bilmiyor musun bu avizenin kumandalı olduğunu. Son on
senedir her şey modern kumandalı. Kumanda kimdeyse mühür de ondadır. Mühür
kimdeyse…
Ah,
kelimeler… Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın diyor ki “Her bir vecizem bir kitap
olur. Benim de benim de… Her kelimem bir kitap olur.
Böyle
lâflar etmezdim. Ne oldu bana böyle? Bu son durakta, odamda yan gelip yatmak varken…
Öyle ya. Zerrece etkisi olmayan yazılar yazmaktansa… diyor içimdeki bir ben.
Başka ben de “Olur mu? Avize benzetmesini başka kim yaptı? Demek ki hocamız
bütün değerlerimizin aydınlanması yani aydınlık günlerimizin başlaması için
adaletin birinci şart olduğunu söylüyor. Herkes de söylüyor ama kumanda kimin
elinde?
Bir
gün de benzetmesiz bir yazı yazmak dileğiyle…
Sabahattin
Gencal, İstanbul, 03. 07. 2026
__________________________
1.
Gencal, Sabahattin, EVRENSEL Yüce Bir
AHLAH Üzere Olmalı, Cinius Yayınları, İstanbul,
2.
Mustafa Çağrıcı, Fazilet;
https://islamansiklopedisi.org.tr/fazilet



