21 Ekim 2026 Çarşamba
Azim: Kalbin Karar Verdiği Yol
Azim
Azim – Kararlılık
-I-
42. Azim (عزم) – Kararlılık
Sözlük anlamı: Kesin karar, güçlü irade.
Tasavvufî anlamı: Kasıttan sonra gelen, yolun zorluklarını göze alma
cesaretidir.
🛡️ Azim, tevekkülden önce gelir; çünkü karar vermeden teslim olunmaz.
📖 “Bir işe azmedersen, Allah’a dayan.” (Âl-i İmrân, 3/159)
AZİM – AZM
(ﻋﺰﻡ)
i. (Ar.
‘azm)
1. Bir
işi yapmaya kesin karar verme, bir şeyi yapmak husûsunda büyük bir kararlılıkla
gayret gösterme.
2. Yola
çıkma, kesin karar vererek bir yere yönelme [Eskimiştir].
AZÎM
(ﻋﻈﻴﻢ)
sıf. (Ar.
‘aẓāmet “büyük ve ulu olmak”tan ‘aẓіm)
1. (Maddî
bakımdan) Büyük.
2. (Mânevî
bakımdan) Büyük, ulu, haşmetli.
3. (Tesir
bakımından) Çok şiddetli.
4. i.
“Aklın ve hayâlin alamayacağı, gözün göremeyeceği
kadar sonsuz büyük ve azametli” mânâsında esmâ-i hüsnâdan (Allah’ın en güzel
isimlerinden)dır.
● Azîme (ﻋﻈﻴﻤﻪ) sıf.
Azîm kelimesinin tamlamalarda ortaya çıkan aynı
mânâdaki müennes şekli:
“Felâket-i
azîme: Büyük felâket.” Bk. AZÎME
● Azîmü’ş-şan (ﻋﻈﻴﻢ ﺍﻟﺸﺎﻥ) birl.
sıf. (Ar. şe’n
> şān
ile) [Allah ve Kur’ân-ı Kerim için kullanılır]
Şânı yüce, pek değerli.
ÂZİM
(ﻋﺎﺯﻡ)
sıf. (Ar.
‘azm “niyet
etmek, karar vermek”ten ‘āzim)
1. Kararlı,
niyetli, azimli.
2. Yola
koyulan, giden, azîmet eden.
ѻ Âzim olmak:
1. Niyet
etmek, kesin karar vermek.
2. Yönelmek,
bir yere doğru gitmek, göçmek.
AZÎME
(ﻋﻈﻴﻤﻪ)
i. (Ar.
‘aẓіm “büyük,
ulu”dan ‘aẓіme)
Büyük ve fevkalâde iş, çok önemli mesele.
AZÎME – AZÎMET
( ﻋﺰﻳﻤﺖ–
ﻋﺰﻳﻤﻪ) i.
(Ar. ‘azіme
- ‘azіmet) Cinlerden, bir kısım hastalıklardan ve zararlı
şeylerden korunmak için okunan duâ, efsun.
ѻ Azîme
okumak: Korunmak veya cinleri dâvet etmek için azîme
duâsını okumak.
● Azîme-han (ﻋﺰﻳﻤﻪ ﺧﻮﺍﻥ) birl.
sıf. ve i. (Fars. ẖan
> ḫān
“okuyan” ile) Büyücü.
AZÎMET
Bk. AZÎME
AZÎMET
(ﻋﺰﻳﻤﺖ)
i. (Ar.
‘azіmet “kesin karar vermek”ten) 1. Gitme, gidiş, yola çıkma.
2. Sebat,
kararlılık.
3. din.
Kulun, Allah tarafından kendisine yüklenen
görevleri tam bir sebat ve azimle yerine getirmesi. Karşıtı: RUHSAT.
ѻ Azîmet etmek
(eylemek): Gitmek, yönelmek.
AZİMKÂR
(ﻋﺰﻣﻜﺎﺭ)
sıf. (Ar.
‘azm “niyet
etme, karar verme” ve Fars. -kār ekiyle ‘azm-kār) Gayretli, kararlı, irâdeli, azimli.
● Azimkârâne (ﻋﺰﻣﻜﺎﺭﺍﻧﻪ) sıf.
ve zf. (Fars. -āne
ekiyle) Azimkâr olan kimseye yakışır tarzda.
AZİMLİ
sıf. Kesin
karar verip karârında direnen, gayret gösteren, kararlı, azimkâr.
https://www.lugatim.com/s/Azim
*
azim, -zmi
Arapçaʿazm
İsim
1. Bir işteki engelleri yenme
kararlılığı.
o
"Bu engin
ruh, bu tükenmez azim, Türk milletinin varlık sebebidir." — Ruşen Eşref Ünaydın
Birleşik Kelimeler (2)
ListeAyrıntılı
azmetmekArapça + Türkçe
-e
1.
1
Bir işi yapmak için kararlılıkla gayret etmek, bir işte azim göstermek.
o "En azından yirmi beş yıl daha yaşamaya
azmettim." — Nâzım Hikmet
2.
2
ESKİMİŞ Bir yere gitmek için hareket
etmek.
azmettirmekArapça + Türkçe
-e, -i
1. Bir suçu işlemesine veya herhangi
bir işi kesinlikle yapmasına karar verdirmek.
o "Peki ya iyi planlanmış, akilane organize edilmiş
kimi cinayetlerin arkasında azmettiren dışında bir kadın tetikçi var
mıdır?" — Meriç Akus
https://sozluk.gov.tr/kelime/azim
*
AZİMET: Arapça, kastetme, karar verme, ihtiyat ve
ruhsatlardan uzak şer’i emirlerin ruhuna uygun yaşamak. Tasavvuf yolu. Mukabili
ruhsat (kolaylık) yoludur.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
*
|
AZÎMET nedir?
ne demektir? |
Kuvvetli irâde, istek, arzu.
Haramlardan, dinde yasak edilen şeylerden sakınmakla berâber, mümkün olduğu
kadar ruhsatlardan yâni dinde izin verilen kolaylıklardan uzak durup; evlâyı,
en iyi olduğu bildirilenleri, nefse zor gelenleri yapmak; takvâ yolu.
İslâmiyet'te ibâdetler için iki yol
vardır: Biri ruhsat yâni, İslâmiyet'in ibâdetlerde tanıdığı, izin verdiği
kolaylıklar, diğeri azîmettir. Azîmet ile amel etmek, ruhsat ile amel etmekten
daha kıymetlidir.
Hadîs-i şerîfte;
"Amellerin en fazîletlisi nefse en zor gelenidir" buyrulmaktadır.
(Harputlu İshâk Efendi)
Âlimler, sâlihler azîmet ve takvâ
ile hareket ettiklerinden; bir haram işlememek için helâlları, mubahları bile
terk ederlerdi. Ebû Bekr-i Sıddîk radıyallahü anh buyurdu ki: "Biz
bir harama düşmek korkusundan,
yetmiş helâli terk ederdik." (Seyyid Abdülhakîm Arvâsî)
Halkın incitmesine sabr etmelidir.
Onlara güzel davranmalıdır, bu azîmet yoludur. Onlardan kesilmek, uzak durmak
ise, ruhsat yoludur. (İmâm-ı Rabbânî)
Kuvvetli, hâli elverişli olanın,
azîmet olanı yapması efdaldir, daha iyidir. Güç olan işi yapmak nefse daha ağır
gelir. Nefsi daha çok ezer, zayıflatır.
İbâdetler de nefsi zayıflatmak,
kırmak için emrolunmuştur. Zayıf, hasta, sıkışık hâlde olan kimsenin azîmet
olanı yapamadığı için ibâdetlerini, işlerini terk etmemesi, ruhsat yolu ile
yapması lâzımdır. (Abdülganî Nablüsî)
Azîmeti yapmaktan âciz olan özürlü
kimsenin, ruhsat olanı, dinde izin verileni yapması câiz olur. Böyle kimsenin
ruhsat olanı yapması azîmetleri yapmış gibi çok sevâb olur. (Abdülvehhâb
Şa'rânî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/AZIMET/669
*
|
AZM ETMEK nedir? ne
demektir? |
Kalbde devamlı kalan ve
yapmaya kesin kararlı olunan düşünce, kasd, niyet, karar verme.
Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde
meâlen buyuruyor ki:
İşlerinde Eshâbın ile meşveret et.
Onlara danış. Bundan sonra bir işe azmettiğin zaman, Allahü teâlâya tevekkül
et, O'na güven. (Âl-i İmrân sûresi: 159)
Tövbe; haram işledikten sonra,
pişmân olup, Allahü teâlâdan korkmak, bir daha yapmamaya azm etmektir. (Hadîs-i şerîf-Berîka)
İnsan haram işlemeyi kalbinden
geçirir, azmederse, sonra da Allah'tan korkarak yapmazsa, günâh yazılmaz. Haram
işleyince bir günah yazılır.
(Hadîs-i şerîf-Berîka)
Tövbenin kabul edilmesi için dört
şart lâzımdır:
1) Günahı için istiğfârda bulunmak,
2) İşlediği günâhı terk etmek ve
pişmân olmak,
3) Bu günâhı tekrar işlememeye azm
etmek,
4) Günâh işlemeye sevk eden
şeylerden uzaklaşmak. (Ahmed Nâmık-ı Câmî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/AZM-ETMEK/672
*
-II-
Azim (عزم) – Kararlılık ve İradî Yönelim:
Ankaravî’den Günümüze Varoluşsal Bir Analiz
Azim (عزم); niyet ve kastın bir adım ötesine geçerek iradeyi tereddütsüz biçimde
eyleme dönüştürme kararlılığıdır. Azim, sâlikin (hakikat yolcusunun)
mazeretleri, içsel tereddütleri ve dışsal engelleri aşarak hedefe
kilitlenmesini sağlayan ruhsal ve zihinsel dinamizmdir.
1. Giriş ve Kavramsal Çerçeve
Sözlükte "bir
işe kesin karar vermek, niyet etmek, tereddüdü terk edip bir şeye sımsıkı
sarılmak ve sabırsızca hedefe yürümek" anlamlarına gelen azim (عزم); zihinsel bir tasavvur olarak başlayan
iradenin, tereddüt ve duraksama evrelerini geride bırakıp fiiliyata dökülme
noktasıdır.
Etimolojik olarak "kemiğin
sert ve sağlam kısmı" anlamına gelen azm (عظم) ile aynı
kökensel akrabalığa sahip olması, azim kavramının harici darbelere ve
esnemelere karşı sergilenen içsel sertliği, dayanıklılığı
ve omurgayı ifade ettiğini gösterir.
Tasavvuf düşüncesinde azim; dilek,
temenni (temennî) veya yüzeysel bir niyetten (kast) ayrılır. Niyet henüz zihindeki bir meyl iken;
azim, o meylin geri dönülmez biçimde eyleme adanması, gemilerin yakılması
halidir.
2. Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevî Metodolojisinde
Azim
Ankaravî, Nisâb-ı Mevlevî’de sâlikin katettiği sülûk konaklarını
yapılandırırken, ruhsal gelişimin tesadüflere veya heveslere bırakılamayacağını
vurgular. Bu bağlamda azim, sülûkun muharrik gücü (motor
kuvveti) konumundadır.
┌──────────────────────────────┐
│ Niyet / Kasat │
│ (Zihinsel Yönelim & Meyil)
│
└──────────────┬───────────────┘
│
▼
┌──────────────────────────────┐
│ AZİM │
│ (Kararlılık & Kesin Karar)
│
└──────────────┬───────────────┘
│
┌─────────────────┴─────────────────┐
▼
▼
┌─────────────────────────┐
┌─────────────────────────┐
│ Kattî Eylem │ │ Sabır │
│ (Fiile Dökülüş) │
│ (Süreçte Sebat Etme) │
└─────────────────────────┘
└─────────────────────────┘
Ankaravî’ye göre azim mertebesi:
1. Ataleti ve Tereddüdü Kıran Eşiktir: Hakikat yolcusunun "Yapsam mı, yapmasam
mı?" çelişkisini aşarak manevi disipline adım atmasını sağlar.
2. Ahde Vefadır: Sâlikin elest bezmindeki biatine ve şeyhine verdiği söze sadakat gösterme
iradesidir.
3. Mevlevî Âdabının Omurgasıdır: Mevlevîlikte çile, zikr, hizmet ve nevniyazlık
süreçleri yüksek bir disiplin gerektirir. Ankaravî, azmi olmayan bir müridin
sülûk çilesini tamamlayamayacağını, ilk çetin imtihanda pes edeceğini belirtir.
3. Sistematik Metin ve İlim Analizi
Azim kavramı, İslam ilim ve düşünce
geleneğinde multi-disipliner bir metodolojiyle temellendirilmiştir:
3.1. Kur’an ve Hadis Zemininde Azim
- Nass-ı Celîl: Kur'an-ı
Kerim'de azim, hem peygamberlerin ortak vasfı hem de karara varıldıktan
sonra Allah'a güvenme ilkesi olarak beyan edilir:
"Bir kere de azmettin mi (karar verdin mi),
artık Allah’a tevekkül et. Şüphesiz Allah, kendisine tevekkül edenleri
sever." (Âl-i İmrân, 3/159)
"Peygamberlerden 'Ulü'l-Azm' (azim ve
kararlılık sahipleri) olanların sabrettiği gibi sen de sabret..." (el-Ahkâf, 46/35)
Âyet-i kerîmeler, azmin tevekkülle
çelişmediğini; aksine gerçek tevekkülün ancak azimle alınan net ve
sağlam bir karardan sonra başladığını ortaya koyar.
- Sünnet-i Seniyye: Hz.
Peygamber’in (s.a.v.) dualarında "Allah'ım, Senden
işimde sebatı ve doğrulukta azmi istiyorum" (Tirmizî,
Deavât, 23) niyazında bulunması, azmin sürekli beslenmesi gereken manevi
bir yeti olduğunu gösterir.
3.2. Klasik Tasavvuf Doktrini (Kuşeyrî, Gazâlî, İbnü'l-Arabî)
- Kuşeyrî (Risâle): Azmi,
"iradenin başlangıcı ve hakikat yoluna sarsılmaz bir adımla
girmek" olarak tanımlar. Azim sahibi olmayanın vuslata ermesi
imkânsızdır.
- İmam Gazâlî (İhyâ): Azmi,
sâlikin dünya sevgisi ve nefsani arzular karşısında sergilediği iradi
duruş olarak değerlendirir. Gazâlî'ye göre azim; zihinde beliren iyi bir
arzunun, nefsani engelleri yararak eyleme dönüşme safhasıdır.
- İbnü'l-Arabî: Azmi,
İlahî İrade'nin kulun kalbindeki tecellisi olarak görür. İnsandaki azim
gücü, Hak'kın "Mürîd" (dileyen) isminin insan aynasındaki
yansımasıdır.
3.3. Kelâm ve Ahlâk Düşüncesi
Kelâm ilminde azim, kesb (eylemi üstlenme) ve irade-i cüz'iyye
tartışmalarının odağında yer alır. Kulun sorumluluğu, niyetinin ötesinde eyleme
matuf azmiyle doğar. Ahlâk düşünürleri (örneğin Kınalızâde Ali Efendi) ise
azmi, "Şecaat" (cesaret) ve "İffet" erdemlerinin pratiğe aktarılmasını
sağlayan temel irade motoru kabul ederler.
4. Modern Psikoloji, Felsefe ve Günümüz Hayatı Açısından Azim
Azim kavramı, günümüz insanının
karşı karşıya kaldığı zihinsel ve ruhsal dağınıklıklara karşı en dinamik
cevaplardan birini sunmaktadır:
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ AZİM'İN BÜTÜNSEL
AÇILIMI │
├──────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────┤
│ Kelâm & Klasik Tasavvuf │ İrade-i Cüz'iyye, Ulü'l-Azm & Sülûk
Motoru │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Modern Psikoloji │ Azimlilik (Grit), Öz-Düzenleme &
Dayanıklılık│
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Felsefe │ Varoluşçu Kararlılık &
İrade Bütünlüğü │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Günümüz Hayatı │ Odaklanma Krizi, Disiplin &
Ertelemeye Şifa │
└──────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────┘
4.1. Modern Psikoloji: "Grit" (Azimlilik) ve Öz-Düzenleme (Self-Regulation)
Modern psikolojide Angela Duckworth
tarafından geliştirilen "Grit"
(Azimlilik/Tutkulu Kararlılık) teorisi, bireysel başarı ve esenliğin
en temel belirleyicisinin IQ değil; uzun vadeli hedeflere duyulan tutku ve azim
olduğunu ampirik olarak kanıtlamıştır.
- Tutku ve Sebat: Azim,
anlık motivasyon patlamaları değil; aylar, yıllar boyu aynı hedefe doğru
bıkmadan yürüyebilme kapasitesidir.
- Öz-Cezalandırmayan Disiplin:
Psikolojide azim, tükenmişliğe yol açan katı bir zorlama değil; değerler
doğrultusunda esnek ama tavizsiz bir ilerleyiştir.
4.2. Felsefi Boyut: Varoluşçu Kararlılık
Varoluşçu felsefede (Søren
Kierkegaard ve Martin Heidegger) insan, yaptığı seçimler ve bu seçimlerin
arkasında durma kararlılığı (Entschlossenheit)
oranında otantik bir varoluş kazanır. Kararsızlık ve erteleme, bireyin kendi
varoluşundan kaçışıdır. Azim ise, belirsizliğin göbeğinde sorumluluk alarak var
olma cesaretidir.
4.3. Günümüz İnsanı İçin Azim Ne İfade Etmektedir?
Çağdaş insan; dijital dikkat
dağınıklığı, anlık haz arayışı ve kronik erteleme hastalığı (procrastination) nedeniyle ciddi bir irade felci yaşamaktadır.
- Azim,
modern insanın zihnini kuşatan binlerce çeldiriciye karşı "hayır" diyebilme gücüdür.
- Bir eseri
nitelikle bitirmenin, bir ilkeyi sonuna kadar korumanın ve bir hayali
gerçeğe dönüştürmenin yegâne yoludur.
- Yalnızca
başlamak değil; tamamlamak erdemidir.
5. Değerlendirme ve Sonuç
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevî’sinde (Minhâcü’l-Fukarâ) yer alan Azim (عزم) mertebesi, ruhsal, zihinsel ve eylemsel
boyutları birleştiren varoluşsal bir köprüdür.
Azim;
- Bilişsel
düzeyde hedefin netleşmesi ve tereddüdün bitmesi,
- Duygusal
düzeyde korku ve atalete karşı cesaret,
- Eylemsel
düzeyde ise engeller ne olursa olsun yola kesintisiz
devam edebilme disiplinidir.
Ankaravî'nin Mevlevî geleneğinden
süzüp getirdiği bu hikmet; heveslerin gelip geçici olduğu bir dünyada, insanı
sabitkadem kılan, sözünü ve eylemini berekete dönüştüren en sağlam içsel
omurgadır.
-III-
Azim (عزم) – Kararlılık:
Kavramsal, Ahlâkî, Dinî, Tasavvufî
ve Psikolojik Bir İnceleme
Azim, insanın değerli ve
anlamlı bulduğu bir amacı gerçekleştirmek üzere iradesini ortaya koyması,
kararını eyleme dönüştürmesi ve karşılaştığı güçlükler karşısında uygun bir
süreklilik göstermesidir. Ancak azim yalnızca bir işi istemek, karar vermek veya
ne pahasına olursa olsun hedefe ulaşmaya çalışmak değildir. Gerçek anlamda
azim; bilinçli tercih, sabır, irade, sorumluluk, ahlâkî ölçü, yöntem seçimi ve
gerektiğinde yeniden değerlendirme yeteneğini bir araya getirir.
Bu makalede azim kavramı
dilsel, psikolojik, ahlâkî, dinî ve tasavvufî yönleriyle ele alınmakta; Kur’an
ve hadislerdeki karşılıkları, klasik İslâm düşüncesiyle ilişkisi, modern
psikolojide kararlılık ve öz düzenleme kavramlarıyla bağlantısı açıklanmaktadır.
Eğitimden aile hayatına, meslekten kişisel gelişime ve manevî yaşama kadar
çeşitli örneklerle azmin işleyişi incelenmekte; azim ile inat, sabır, sebat,
irade, tevekkül ve hedefe yönelme arasındaki farklar ortaya konulmaktadır.
İnsan hayatında bazı kararlar
kolaylıkla alınır; fakat bunları gerçekleştirmek uzun süreli emek, sabır ve
kararlılık gerektirir. Bir insan okumaya karar verebilir, fakat düzenli okuma
alışkanlığı kazanmak için çaba göstermelidir. Bir öğretmen öğrencilerinin
gelişimine katkıda bulunmayı isteyebilir, fakat bunun için yıllarca çalışması
gerekebilir. Bir kimse öfkesini kontrol etmeye karar verebilir, fakat bu
kararını gerçek anlaşmazlıklar sırasında uygulayabilmek için kendisini
eğitmelidir.
Bu örnekler, karar vermekle
kararı sürdürmek arasında önemli bir fark bulunduğunu gösterir. Karar, bir yön
seçmektir; azim ise seçilen yön doğrultusunda bilinçli ve sürdürülebilir bir
çaba göstermektir.
Bununla birlikte, azmi yalnızca
güçlükler karşısında vazgeçmemek şeklinde tanımlamak da yeterli değildir. Çünkü
her hedef değerli değildir ve her hedefe ulaşmak için gösterilen ısrar doğru
sayılamaz. İnsan bazen yanlış bir karardan vazgeçmeli, bazen yöntemini
değiştirmeli, bazen de kendi gücünün sınırlarını dikkate almalıdır.
Bu nedenle azim konusunda şu
temel soruların cevaplandırılması gerekir:
- Azim nedir ve hangi unsurlardan oluşur?
- Azim ile inat arasındaki fark nedir?
- Kur’an ve hadislerde azim nasıl ele alınır?
- Tasavvufta azmin irade, sabır ve sebatla ilişkisi nasıldır?
- Psikoloji, kararlılığın sürdürülmesini nasıl açıklar?
- Azim günlük hayatta nasıl geliştirilir?
- Hangi durumlarda ısrar etmek, hangi durumlarda yön değiştirmek daha
doğrudur?
Bu soruların sistematik biçimde
incelenmesi, azmi yalnızca bir kişilik özelliği olarak değil, insanın kendisini
geliştirmesine ve sorumlu bir hayat sürmesine katkı sağlayan çok boyutlu bir
yetkinlik olarak anlamamıza yardımcı olacaktır.
1. Azim kavramının tanımı ve temel özellikleri
1.1. Kelime anlamı ve kavramsal çerçevesi
Azim, Arapça عزم (ʿazm)
kelimesinden gelir. Genel olarak kesin karar verme, bir işe yönelme, iradeyi
belirli bir amaç üzerinde toplama ve kararında kararlılık gösterme anlamlarıyla
ilişkilidir.
Günlük Türkçede azim çoğunlukla
güçlükler karşısında yılmamak ve bir amacı gerçekleştirmek için çaba göstermeyi
sürdürmek anlamında kullanılır. Bu kullanım, kavramın önemli bir boyutunu
yansıtır; ancak azmin anlamını yalnızca dayanıklılığa indirgememek gerekir.
Azim aynı zamanda şu unsurları
içerir:
1. Bir amacı bilinçli biçimde belirlemek.
2. Bu amacın değerini ve sonuçlarını değerlendirmek.
3. Amaca ulaşmak için karar vermek.
4. Kararı uygulanabilir bir plana dönüştürmek.
5. Güçlükler karşısında çabayı sürdürmek.
6. Hatalardan öğrenmek ve gerektiğinde yöntem değiştirmek.
7. Hedefin ahlâkî uygunluğunu gözetmek.
Bu unsurlar birlikte
düşünüldüğünde azim, yalnızca güçlü bir arzu değil, iradenin anlamlı bir hedef
doğrultusunda düzenlenmesi ve davranışta süreklilik kazanmasıdır.
1.2. Azmin geniş anlamlı tanımı
Azmi en geniş anlamıyla şöyle
tanımlayabiliriz:
Azim; insanın bilinçli olarak
seçtiği, değerli ve meşru bulduğu bir hedefe ulaşmak için düşüncesini,
iradesini, zamanını, emeğini ve davranışlarını düzenlemesi; karşılaştığı
engeller karşısında sabır ve sebat göstermesi; başarısızlıklardan öğrenerek
uygun yöntemleri yenilemesi ve bütün bu süreçte ahlâkî sorumluluğunu
korumasıdır.
Bu tanımda azim, yalnızca
başlangıçtaki kararı değil, kararın gerçekleştirilmesi sürecini de kapsar.
Bununla birlikte azim, kişinin her şartta aynı yöntemi kullanmasını veya her
hedefte ısrar etmesini gerektirmez.
Örneğin bir öğrenci bir konuyu
anlamakta zorlanıyorsa aynı açıklamayı tekrar tekrar okumak yerine farklı bir
kaynak kullanabilir, bir öğretmenden yardım isteyebilir veya konuyu daha küçük
bölümlere ayırabilir. Öğrencinin yöntemi değişse de öğrenme amacı doğrultusundaki
kararlılığı devam eder.
Bu nedenle azmin temel ölçüsü,
bir yönteme körü körüne bağlılık değil, değerli bir amaç doğrultusunda bilinçli
çabayı sürdürmektir.
1.3. Azmin temel unsurları
1. Amaç bilinci
İnsan neyi, niçin yapmak
istediğini bilmelidir. Amaç belirsizse kararlılığı sürdürmek güçleşebilir.
2. İrade ve karar
Kişi seçenekleri
değerlendirdikten sonra bir yön seçer ve bu seçimin gerektirdiği sorumluluğu
üstlenir.
3. Eylem ve süreklilik
Kararlılık, davranışa
dönüşmediği sürece yalnızca bir istek veya temenni olarak kalır.
4. Öğrenme ve uyum
Kişi engelleri değerlendirir,
yanlışlarını düzeltir ve gerektiğinde yöntemini yeniler.
5. Ahlâkî sorumluluk
Hedefin meşru, yöntemin adil ve
çabanın başkalarının haklarına saygılı olması gerekir.
Bu unsurlardan biri eksik
olduğunda azim farklı bir niteliğe bürünebilir. Amaç bilinci bulunmadan
gösterilen çaba savrulmaya; irade olmadan kurulan plan temenniye; ahlâkî ölçü
olmadan sürdürülen ısrar ise zararlı bir inada dönüşebilir.
2. Kur’an’da azim: Kararlılık, sabır ve tevekkül
Azim kavramının İslâmî
çerçevesi incelendiğinde, onun yalnızca kişisel başarıya ulaşma arzusunu değil,
insanın doğru bildiği yolda sabırla ilerlemesini ve kararının sorumluluğunu
üstlenmesini de ifade ettiği görülür. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki “Azim” maddesinde
kelime; kesin karar, irade, ısrarla isteme ve sabır anlamlarıyla açıklanır.
Kur’an’da azim kökünden gelen ifadeler, bağlama göre hem kesin karar vermeyi
hem de iyilikte sebat ve kararlılığı anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi
2.1. Karar vermek ve Allah’a tevekkül etmek
Âl-i İmrân sûresinde şöyle
buyrulur:
“Kararını verdiğin zaman artık
Allah’a tevekkül et.” (Âl-i İmrân 3/159, mealen)
Bu ayet, karar ile tevekkül
arasında anlamlı bir ilişki kurar. İnsan önce istişare eder, değerlendirir ve
karar verir; ardından Allah’a güvenerek hareket eder. Tevekkül, hiçbir şey
yapmadan sonucu beklemek değildir. Aynı şekilde azim de insanın bütün sonuçları
kendi gücüyle belirleyebileceğini düşünmesi anlamına gelmez.
Örneğin bir öğretmen,
öğrencilerinin öğrenmesini geliştirmek için yeni bir yöntem uygulamaya karar
verebilir. Yöntemini hazırlar, uygular, sonuçları değerlendirir ve gereken
düzeltmeleri yapar. Öğrencilerin bütün tepkilerini kontrol edemese de kendi
sorumluluklarını yerine getirmeye çalışır.
Bu örnekte azim, çabayı
sürdürmek; tevekkül ise insanın kontrol edemediği sonuçlar karşısında ölçülü ve
güvene dayalı bir tutum geliştirmek olarak anlaşılabilir.
2.2. Güçlükler karşısında sabır ve azim
Lokmân sûresinde şöyle
buyrulur:
“Başına gelene sabret. Çünkü
bunlar azim gerektiren işlerdendir.” (Lokmân 31/17, mealen)
Bu ayet, sabır ile azim
arasındaki yakınlığı gösterir. Bazı sorumluluklar, yalnızca başlangıçta karar
vermeyi değil, güçlükler karşısında da doğru tutumu korumayı gerektirir.
Örneğin bir insan, aile içinde
daha adaletli ve anlayışlı davranmaya karar vermiş olabilir. Bu kararın gerçek
değeri, yalnızca huzurlu zamanlarda değil, anlaşmazlık anlarında da ölçülü
davranmaya çalışmasıyla ortaya çıkar.
Bununla birlikte sabır,
haksızlığa sessiz kalmak veya önlenebilir bir zarara katlanmak anlamına gelmez.
Bazen sabırla dayanmak gerekir; bazen de sorunu çözmek, yardım istemek veya
yanlış bir durumdan uzaklaşmak gerekir. Azim, bu ayrımı gözetebilen bir kararlılık
olmalıdır.
2.3. Peygamberlerin azmi ve sabrı
Ahkāf sûresinin 35. ayetinde
Hz. Muhammed’e, ülü’l-azm olarak anılan peygamberlerin sabrı gibi sabretmesi
tavsiye edilir. İslâmî literatürde ülü’l-azm, özellikle Hz. Nûh, Hz. İbrâhim,
Hz. Mûsâ, Hz. Îsâ ve Hz. Muhammed’i ifade etmek üzere kullanılan bir tabirdir.
Bu bağlamda azim; sabır, ağır sorumlulukları taşıma ve tebliğ görevinde sebat
etme kavramlarıyla birlikte ele alınır. TDV İslâm Ansiklopedisi
Buradan çıkarılabilecek ders,
azmin yalnızca kolaylık içinde ortaya çıkan bir istek olmadığıdır. İnsan,
anlamlı bir sorumluluğu yerine getirirken dirençle karşılaşabilir. Ancak bu
direnç karşısında kararlılık göstermek, başkalarına zarar vermeyi veya her
koşulda aynı yöntemi kullanmayı gerektirmez.
2.4. Kur’an’daki azim anlayışının temel ilkeleri
Kur’an’daki ilgili ayetler
birlikte değerlendirildiğinde şu ilkeler öne çıkar:
- Karar: Ne yapılacağı konusunda bilinçli bir yön belirlemek.
- Sabır: Güçlükler karşısında ölçülü biçimde dayanmak.
- Sorumluluk: Üstlenilen görevin gereklerini yerine getirmeye çalışmak.
- Tevekkül: Çaba gösterdikten sonra insanın kontrolü dışında kalan
sonuçlar karşısında Allah’a güvenmek.
- Ahlâkî yöneliş: Kararlılığı iyilik, adalet ve doğru davranışla
ilişkilendirmek.
Bu ilkeler, azmin yalnızca
psikolojik bir güç değil, aynı zamanda ahlâkî ve manevî bir tutum olarak
değerlendirilmesine imkân verir.
3. Hadislerde azim ve kararlılık
İslâmî kaynaklarda azim, sabır,
gayret ve sorumlulukla ilişkili olarak ele alınır. Bu konuda özellikle iki
hadis, kararlılığın niteliğini anlamaya yardımcı olur.
3.1. Faydalı olanı istemek ve Allah’tan yardım dilemek
Hz. Peygamber’den nakledilen
bir hadiste, insanın kendisine fayda veren şeylere yönelmesi, Allah’tan yardım
dilemesi ve acizlik içinde kalmaması tavsiye edilir. Aynı rivayette, bir olay
meydana geldikten sonra “Keşke şöyle yapsaydım” düşüncesiyle geçmişe takılıp
kalmak yerine, Allah’ın takdirini hatırlamak ve yaşananları bu çerçevede
değerlendirmek öğütlenir. Hadis, Sahîh-i Müslim’de kader bölümünde yer alır.⁵
Bu hadis, azim açısından üç
önemli ilkeye işaret eder:
1.
Faydalı hedefleri belirlemek.
2.
Hedef doğrultusunda çaba gösterirken yardım
istemekten çekinmemek.
3.
Geçmişteki hatalardan ders alırken pişmanlığın
içinde sürekli kalmamak.
Örneğin bir kişi bir sınavda
istediği sonucu alamadığında, yalnızca kendisini suçlamakla yetinmeyebilir.
Hangi konularda eksik kaldığını belirleyebilir, çalışma yöntemini
değiştirebilir ve yeni bir plan yapabilir. Böylece geçmiş deneyim, kararlılığı
zayıflatan bir yük olmaktan çıkarak öğrenmenin kaynağına dönüşebilir.
3.2. Yumuşaklık, ölçülülük ve süreklilik
Hz. Peygamber’in hadislerinde
ibadet ve iyiliklerde aşırılıktan kaçınma, insanın gücünün yettiği ölçüde
devamlılık göstermesi ve kendisine gereksiz yere ağır yükler yüklememesi
yönünde öğütler de bulunmaktadır.
Bu çerçeve, azmin sürekli
kendini zorlamakla aynı şey olmadığını gösterir. Kararlılık, insanın
kapasitesini, sorumluluklarını ve dinlenme ihtiyacını hesaba katmalıdır.
Örneğin öğrenmek istediği bir
konu için kendisine çok ağır bir günlük program hazırlayan kişi, bir süre sonra
yorulup çalışmayı tamamen bırakabilir. Buna karşılık daha gerçekçi bir program
belirleyip düzenli biçimde ilerlemesi, uzun vadede daha yararlı olabilir.
Buradaki temel düşünce şudur:
Azim, kendini tüketmek değil, değerli bir amaç uğrunda gücü bilinçli ve dengeli
kullanmaktır.
4. Tasavvuf açısından azim: İrade terbiyesi ve sebat
Tasavvuf geleneğinde insanın
manevî gelişimi, yalnızca bazı bilgileri öğrenmesi veya belirli duyguları
yaşamasıyla sınırlı değildir. İnsanın niyetini arındırması, davranışlarını
düzeltmesi, nefsânî eğilimlerini tanıması ve doğru bildiği yolda sebat göstermesi
de önemlidir.
Bu çerçevede azim; niyet,
irade, sabır, mücahede, sebat ve tevekkülle birlikte ele alınabilir. Bununla
birlikte, bu kavramların her biri farklı bir yönü ifade eder.
4.1. Azim ve niyet
Niyet, insanın bir işi hangi
amaçla yapmak istediğini gösterir. Azim ise bu niyetin kararlı bir yönelişe ve
sürdürülebilir davranışa dönüşmesini ifade eder.
Örneğin bir insan daha
merhametli olmak istediğini söyleyebilir. Bu, olumlu bir niyettir. Ancak
merhamet, günlük hayatta sabırsızlık, öfke veya anlaşmazlıklarla
karşılaşıldığında da korunmaya çalışılmalıdır.
Burada süreç şu şekilde işler:
- Niyet: Daha merhametli bir insan olmak istiyorum.
- Azim: Bu amaç doğrultusunda davranışlarımı değiştirmeye karar
veriyorum.
- Uygulama: İnsanları dinlemeye, acele hüküm vermemeye ve gerektiğinde
özür dilemeye çalışıyorum.
- Muhasebe: Hangi durumlarda başarılı olduğumu, hangi durumlarda
zorlandığımı değerlendiriyorum.
Bu örnek, azmin yalnızca büyük
kararlarla değil, küçük davranışların düzenli biçimde geliştirilmesiyle de
ilgili olduğunu gösterir.
4.2. Azim ve mücahede
Tasavvuf literatüründe
mücahede, kişinin ahlâkî ve manevî gelişimini engelleyen eğilimlerle mücadele
etmesi, nefsini terbiye etmeye çalışması anlamında kullanılır.
Bu mücadele, insanın kendi
doğasını düşman olarak görmesi değil; öfke, kibir, kıskançlık, gösteriş veya
bencillik gibi eğilimlerini fark ederek bunların davranışlarını yönetmesine
engel olmasını önlemeye çalışmasıdır.
Örneğin bir kişi,
eleştirildiğinde hemen savunmaya geçme alışkanlığını fark edebilir. Bu
alışkanlığı değiştirmek için önce eleştiriyi dinlemeyi, sonra haklı ve haksız
yönlerini değerlendirmeyi deneyebilir. İlk denemelerde başarılı olamaması,
gelişme ihtimalinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Bu süreçte azim, değişim
isteğini canlı tutar; mücahede ise değişimin gerektirdiği içsel çabayı ifade
eder.
4.3. Azim ve sebat
Sebat, bir davranışta veya
doğru kabul edilen bir tutumda devamlılık göstermektir. Azim çoğu zaman kararın
kesinleşmesi ve iradenin ortaya konmasıyla öne çıkarken sebat, bu yönelişin
zaman içinde korunmasını vurgular.
Örneğin bir insan dürüst olmaya
karar verdiğinde azim gösterir. Çıkarına aykırı durumlarda da dürüst davranmayı
sürdürdüğünde sebatını ortaya koyar.
Bununla birlikte sebatın
değerli olması, bağlı kalınan şeyin doğruluğuna bağlıdır. Yanlış bir düşüncede
veya zararlı bir davranışta ısrar etmek de süreklilik gösterebilir; fakat bu
durum ahlâkî anlamda övülecek bir sebat değildir.
4.4. Azim ve ihlâs
İhlâs, yapılan işte samimiyeti
ve içtenliği gözetmektir. Azim ise samimiyetle benimsenen amacın
gerçekleştirilmesi için çaba göstermeyi kapsar.
Örneğin bir kişi insanlara
faydalı olmak amacıyla bilgi edinmeye karar verebilir. Bu amacı, takdir
kazanamadığında da sürdürmesi niyetindeki samimiyetin bir göstergesi olabilir.
Ancak insanın zaman zaman takdir edilmek istemesi, yaptığı her işi otomatik olarak
değersiz kılmaz. Önemli olan, gösteriş arzusunun asıl amacı gölgeleyip
gölgelemediğini fark edebilmektir.
Tasavvufî açıdan azmin
olgunlaşması, insanın yalnızca neyi başarmak istediğini değil, bunu hangi içsel
yönelişle yaptığını da sorgulamasıyla mümkündür.
5. Azim ile ilişkili kavramlar
Azmi doğru anlamak için ona
yakın görünen kavramlarla arasındaki farkları belirlemek gerekir.
|
Kavram |
Temel anlamı |
Azimle
ilişkisi |
|
İrade |
Seçme ve tercih edilen
davranışa yönelme gücü |
Azmin temel
dayanaklarındandır. |
|
Niyet |
Bir davranışın içsel amacı |
Azmin yönünü ve anlamını
belirler. |
|
Sabır |
Güçlükler karşısında kendini
koruyarak dayanma |
Azmin sürdürülmesine yardım
eder. |
|
Sebat |
Bir tutum veya davranışta
devamlılık |
Azmin zaman içindeki
görünümüdür. |
|
Gayret |
Bir işi gerçekleştirmek için
harcanan çaba |
Azmi fiile dönüştürür. |
|
Tevekkül |
Allah’a güvenerek
sorumluluğunu yerine getirme |
Çaba ile sonuç üzerindeki
sınırlı kontrolü dengeler. |
|
İnat |
Karşıt kanıtlara veya haklı
gerekçelere rağmen ısrar etme |
Azimden farklı olarak
muhakemeyi ve esnekliği dışlayabilir. |
|
Hırs |
Bir şeyi güçlü biçimde elde
etme arzusu |
Azimle birleşebilir; fakat
ölçüsüzleşirse zarar doğurabilir. |
|
Metanet |
Güçlükler karşısında ruhsal
ve davranışsal dayanıklılık |
Azmin zor koşullardaki
destekleyici niteliğidir. |
5.1. Azim ile inat arasındaki fark
Bu ayrım özellikle önemlidir.
Azimli insan bir hedefe bağlıdır; fakat hedefin doğruluğunu, yönteminin
uygunluğunu ve sonuçlarını değerlendirmeye devam eder. İnatçı insan ise bazen
haklı gerekçeler ortaya çıksa bile kendi kararını değiştirmeyi reddeder.
Örneğin bir öğrenci matematikte
başarılı olmak istiyor ve bir yöntemin işe yaramadığını fark ediyorsa başka bir
yöntem denemesi azimsizlik değildir. Tam tersine, amacını korurken yöntemini
değiştirebilmesi bilinçli kararlılığını gösterir.
Buna karşılık aynı yöntemin işe
yaramadığını bildiği hâlde başka seçenekleri değerlendirmeyi reddetmesi,
kararlılıktan çok katılığa dönüşebilir.
Azim, hedefe bağlılıkla
birlikte aklın ve tecrübenin rehberliğini kabul eder; inat ise hedefi veya
yöntemi sorgulamayı güçleştirebilir.
5.2. Azim ile hırs arasındaki fark
Hırs, bir şeyi elde etme
arzusunun yoğunluğunu anlatır. Azim ise arzu edilen hedef doğrultusunda kararlı
ve düzenli çaba göstermeyi ifade eder.
Bir insan çok başarılı olmak
isteyebilir; ancak bu isteğini planlı çalışmaya, öğrenmeye ve sorumluluk almaya
dönüştürmüyorsa hırsı azimle desteklenmemiş olabilir.
Ayrıca hırs, başkalarını geçme
veya üstünlük kurma isteğine dönüşebilir. Azmin ahlâkî niteliği ise yalnızca
başarıya değil, başarının hangi yollarla elde edildiğine de bağlıdır.
5.3. Azim ile tevekkül arasındaki denge
Tevekkül, çabanın karşıtı
değildir. İnsan kendi sorumluluğunu yerine getirirken bütün sonuçların kendi
kontrolünde olmadığını kabul edebilir.
Örneğin bir kişi iş başvurusu
için gerekli hazırlıkları yapar, başvurusunu tamamlar ve kendisini geliştirmeyi
sürdürür. Buna rağmen işe kabul edilmeyebilir. Bu durumda başarısızlığı
değerlendirip yeni seçeneklere yönelmesi, hem kararlılıkla hem de gerçekçi bir
tutumla bağdaşır.
Azim, kişinin kendi
sorumluluğunu üstlenmesini; tevekkül ise kontrol edemediği sonuçlar karşısında
aşırı bir denetim arzusuna kapılmamasını destekler.
6. Modern psikoloji açısından azim
Modern psikolojide azimle
ilişkili konular; hedefe bağlılık, motivasyon, öz düzenleme, sebat, alışkanlık
oluşumu ve başarısızlık sonrasında yeniden çaba gösterme gibi başlıklar altında
incelenir.
Burada önemli bir ayrım yapmak
gerekir: Günlük dildeki azim, psikolojideki tek bir kavramla bütünüyle
örtüşmez. Bu nedenle azmi psikolojik araştırmalarla ilişkilendirirken farklı
kavramların benzer ve farklı yönlerini gözetmek gerekir.
6.1. Hedefe bağlılık ve uygulama planı
Bir hedefi güçlü biçimde
istemek, onu gerçekleştirmek için yeterli olmayabilir. Peter Gollwitzer ve
Paschal Sheeran'ın 2006 tarihli meta-analizi, kişinin hedefini ne zaman, nerede
ve nasıl uygulayacağını önceden belirlemesinin hedefe ulaşmayı destekleyebildiğini
göstermiştir. Araştırmacılar, 94 bağımsız testi değerlendirmiş ve bu tür
uygulama niyetlerinin hedefe ulaşma üzerinde orta ile büyük aralığında bir etki
bildirmiştir.¹ ScienceDirect
Bu bulguyu günlük hayata şöyle
aktarabiliriz:
- Genel hedef: Daha düzenli okuyacağım.
- Uygulama planı: Uygun olduğum günlerde, akşam yemeğinden sonra
belirlediğim bir süreyi okumaya ayıracağım.
- Engel planı: O gün okuyamazsam ilk uygun fırsatta yeniden
başlayacağım.
Bu yaklaşım, azmi yalnızca
güçlü hissetmeye bağlamaz; davranışın gerçekleşmesini kolaylaştıran koşulları
önceden düzenlemeyi de içerir.
6.2. Azim ve öz düzenleme
Öz düzenleme, kişinin
dikkatini, davranışlarını, zamanını ve duygusal tepkilerini hedefleriyle uyumlu
biçimde yönetebilmesidir.
Örneğin bir insan yazı yazmak
istiyor fakat sık sık başka işlere yöneliyorsa çalışma ortamını düzenleyebilir,
dikkat dağıtıcı unsurları azaltabilir ve işini küçük bölümlere ayırabilir.
Burada azim, sürekli olarak
kendini zorlamak anlamına gelmez. Bazen kişinin iradesini daha az zorlayacak
bir çevre ve alışkanlık düzeni oluşturması daha yararlıdır.
6.3. Başarısızlıktan öğrenme
Azimli insan hiç başarısız
olmayan kişi değildir. Başarısızlığı değerlendirebilen, gerekli dersleri
çıkarabilen ve yeniden deneyebilen kişi de azimli olabilir.
Örneğin bir öğrenci bir konuda
zorlandığında şu soruları sorabilir:
- Konuyu yeterince anlayabildim mi?
- Çalışma yöntemim bana uygun muydu?
- Yardım almam gereken bir nokta var mı?
- Hedefim gerçekçi miydi?
- Bir sonraki denemede neyi değiştirebilirim?
Bu sorular, başarısızlığı
yalnızca kişisel yetersizliğin kanıtı olarak görmek yerine öğrenme sürecinin
bir parçası olarak değerlendirmeyi sağlar.
Ancak her başarısızlığın
yalnızca daha fazla çaba gösterilerek aşılabileceği de söylenemez. Bazen
kaynaklar yetersiz olabilir, koşullar değişebilir veya hedef yeniden
değerlendirilmelidir. Gerçekçi azim, bu ihtimalleri de hesaba katar.
7. Azmin günlük hayatın farklı alanlarındaki görünümü
7.1. Eğitim ve öğrenmede azim
Bir öğrenci yabancı dil
öğrenmek istiyor olsun. Başlangıçta kelimeleri hatırlamakta zorlanabilir,
okuduğunu anlamayabilir veya konuşurken çekinebilir.
Azimli bir yaklaşım şu adımları
içerebilir:
1. Ulaşılabilir bir öğrenme hedefi belirlemek.
2. Düzenli fakat gerçekçi bir çalışma planı hazırlamak.
3. Yanlışları öğrenme fırsatı olarak görmek.
4. Gerektiğinde öğretmen veya arkadaş desteği almak.
5. İlerlemesini belirli aralıklarla değerlendirmek.
Burada azim, her gün kusursuz
çalışmak değil; öğrenme sürecini sürdürmek ve gerektiğinde yöntemini
yenilemektir.
7.2. Aile hayatında azim
Bir insan aile ilişkilerinde
daha anlayışlı olmak isteyebilir. Bu amaca ulaşmak, yalnızca bir kez karar
vermekle gerçekleşmez. Günlük konuşmalarda dinlemek, yanlış anlaşılmaları
gidermek, özür dilemek ve gerektiğinde sınır koymak gerekir.
Azim burada ilişkileri ne
pahasına olursa olsun sürdürmek anlamına gelmez. Sağlıklı ilişkiler karşılıklı
saygı ve güven gerektirir. Sürekli zarar veren bir ilişki karşısında güvenilir
kişilerden yardım istemek veya uygun sınırlar koymak da bilinçli bir tutum
olabilir.
7.3. Meslek hayatında azim
Bir öğretmen, araştırmacı veya
başka bir meslek sahibi, yaptığı işi daha iyi gerçekleştirmeyi amaçlayabilir.
Bu amaç, bilgi ve becerilerini geliştirmeyi, eleştirileri değerlendirmeyi ve
yaptığı işin sonuçlarından sorumluluk almayı gerektirir.
Örneğin bir öğretmenin
geliştirdiği ders yöntemi beklediği sonucu vermeyebilir. Azim, aynı yöntemi
zorla sürdürmek yerine öğrencilerin ihtiyaçlarını yeniden incelemeyi ve farklı
yollar denemeyi de kapsar.
7.4. Ahlâkî gelişimde azim
İnsan dürüstlük, sabır, tevazu
veya merhamet gibi değerleri hayatında daha belirgin hâle getirmeyi
amaçlayabilir.
Bu hedeflerin gerçekleşmesi,
gündelik davranışların gözden geçirilmesini gerektirir. Örneğin öfkesini
kontrol etmek isteyen kişi, öfkelendiğinde hangi durumlarda acele tepki
verdiğini fark edebilir ve daha sakin cevap vermeyi öğrenebilir.
Burada azim, hiç hata yapmamak
değil; hatasını kabul etmek, gerektiğinde telafi etmek ve daha iyi davranmaya
devam etmektir.
7.5. Manevî hayatta azim
Manevî hayatında daha bilinçli
olmak isteyen bir kişi, ibadetlerinde, ahlâkında ve insanlarla ilişkilerinde
sürekliliğe önem verebilir.
Bu süreçte azim, yalnızca belli
uygulamaları yerine getirmekle sınırlı değildir. Kişinin davranışlarının
samimiyetini, başkalarının haklarına saygısını ve günlük sorumluluklarını da
gözetmesi gerekir.
Örneğin düzenli dua etmeye
çalışan bir kişi, dua ile hayatındaki ahlâkî davranışlar arasında bağ kurmaya
da gayret edebilir. Manevî yönelişinin merhamet, doğruluk ve sorumlulukla
desteklenmesi, bu yönelişin günlük hayattaki karşılığını güçlendirir.
8. Azim nasıl geliştirilir? Sistematik bir yöntem
Azim doğuştan gelen,
değiştirilemez bir özellik olarak düşünülmemelidir. İnsan, uygun hedefler
belirleyerek, davranışlarını düzenleyerek, destek alarak ve deneyimlerinden
öğrenerek kararlılığını geliştirebilir.
Aşağıdaki yöntem, azmi günlük
hayatta uygulamaya yardımcı olabilir.
1
Hedefi açıkça belirleyin.
“Daha iyi olacağım” gibi geniş
bir isteği, gerçekleştirebileceğiniz somut bir davranışa dönüştürün.
2
Amacın değerini sorgulayın.
Bu hedefin sizin için neden
önemli olduğunu ve başkalarına karşı sorumluluklarınızla uyumlu olup olmadığını
düşünün.
3
Küçük ve uygulanabilir adımlar
seçin.
Çok büyük bir başlangıç yapmak
yerine, sürdürebileceğiniz bir davranış belirleyin.
4
Engelleri önceden düşünün.
Hangi durumlarda
zorlanabileceğinizi belirleyin ve bu durumlarda ne yapacağınıza karar verin.
5
İlerlemeyi değerlendirin.
Yalnızca hedefe ulaşıp
ulaşmadığınıza değil, neler öğrendiğinize ve hangi adımların işe yaradığına da
bakın.
6
Gerektiğinde yöntem değiştirin.
Yöntem işe yaramıyorsa hedefi
hemen terk etmek yerine alternatifleri değerlendirin. Hedefin kendisi zararlı
veya gerçek dışıysa onu da yeniden gözden geçirin.
Örnek uygulama: Düzenli okuma alışkanlığı
Bir kişi kitap okuma
alışkanlığı kazanmak istiyor. Bu amaç için aşağıdaki planı uygulayabilir:
|
Aşama |
Uygulama |
|
Amaç |
Bilgi ve anlayışını
geliştirmek |
|
Hedef |
Kendisine uygun bir kitabı
düzenli olarak okumak |
|
Plan |
Uygun günlerde belirli bir
zaman dilimini okumaya ayırmak |
|
Engel |
Yorgunluk, dikkat dağınıklığı
veya zaman yetersizliği |
|
Çözüm |
Daha uygun bir zaman seçmek,
okumayı küçük bölümlere ayırmak |
|
Değerlendirme |
Okuduklarını anlayıp
anlamadığını ve planın sürdürülebilirliğini gözden geçirmek |
Bu örnekte azim, belirli bir
sayfa sayısını her koşulda tamamlamak değil, öğrenme amacını koruyarak gerçekçi
bir düzen kurmaktır.
9. Azmin sınırları: Her ısrar değerli midir?
Azim olumlu bir özellik olarak
görülse de her koşulda ısrar etmek doğru değildir. Bu nedenle kararlılık,
muhakeme ve ahlâkî sorumlulukla birlikte değerlendirilmelidir.
9.1. Yanlış hedefte ısrar etmek
Bir kişi yanlış bilgiye dayanan
bir hedef belirlemiş olabilir. Yeni kanıtlar ortaya çıktığında hedefini yeniden
değerlendirmesi, kararsızlık değil, öğrenmeye açıklık göstergesidir.
9.2. Başkalarının haklarını göz ardı etmek
Kişisel başarı arzusuyla
başkalarına haksızlık etmek, azmin ahlâkî sınırlarını aşar. Bir hedefin
gerçekleştirilmesi, adalet ve sorumluluk ilkelerini ortadan kaldırmaz.
9.3. Kendini tüketmek
Dinlenme, yardım alma ve
gerektiğinde mola verme, azimle çelişmez. Uzun vadeli hedeflerde insanın
fiziksel ve zihinsel kapasitesini gözetmesi önemlidir. Sürekli aşırı zorlanmak,
çabanın sürdürülebilirliğini azaltabilir.
9.4. Sonucu bütünüyle kontrol etmeye çalışmak
İnsan çabasını, kararlarını ve
yöntemlerini belli ölçüde yönetebilir; ancak bütün dış koşulları kontrol
edemez. Bu nedenle sonucu bütünüyle kendi iradesine bağlamak, gereksiz suçluluk
veya aşırı beklenti doğurabilir.
Olgun azim, sorumluluktan
kaçmadan sınırları tanımak; gerektiğinde yardım almak ve koşullara uygun
biçimde yeniden yönelmektir.
10. Azim konusunda kişisel değerlendirmem
Benim değerlendirmeme göre
azim, insanın hayatını anlamlı bir yön doğrultusunda düzenleyebilmesini
sağlayan önemli bir erdemdir. Ancak azmi yalnızca güçlü irade veya vazgeçmeme
şeklinde tanımlamak eksik kalır.
Gerçek azim, üç dengeyi
gerektirir.
Birincisi, kararlılık ile
muhakeme arasındaki denge. İnsan kararını kolayca değiştirmemeli; fakat yeni
bilgiler karşısında düşünmeyi de bırakmamalıdır. Bir hedefe bağlı olmak, hatayı
savunmayı gerektirmez.
İkincisi, çaba ile tevekkül
arasındaki denge. İnsan sorumluluklarını yerine getirmek için çalışmalı; ancak
bütün sonuçları kontrol edemeyeceğini de kabul etmelidir. Bu anlayış, hem
çabayı hem de gerçekçi bir bakışı korumaya yardımcı olur.
Üçüncüsü, kişisel başarı ile
ahlâkî sorumluluk arasındaki denge. İnsan hedeflerine ulaşmak isteyebilir;
fakat bunu dürüstlük, adalet, merhamet ve başkalarının haklarına saygı
çerçevesinde yapmalıdır.
Azmin değerini yalnızca ne
kadar uzun süre mücadele edildiğiyle ölçmek de doğru değildir. Bazen yıllarca
süren bir çaba anlamlıdır; bazen de zararlı bir hedefi zamanında terk etmek
daha bilgece bir davranıştır. Bu nedenle azim, körü körüne ısrar değil, doğru
amacı koruyan, yöntemini değerlendiren ve sorumluluğunu sürdüren bir kararlılık
olarak anlaşılmalıdır.
Bana göre azimli insan, hiç
yorulmayan veya hiç başarısız olmayan insan değildir. Zorlandığında durumunu
değerlendirebilen, gerektiğinde yardım isteyebilen, hatalarından öğrenebilen ve
değerli amaçlarına uygun biçimde yeniden yönelme gücü gösterebilen insandır.
Sonuç
Azim, insanın bilinçli biçimde
benimsediği bir hedef doğrultusunda iradesini ortaya koyması, kararını
davranışa dönüştürmesi ve güçlükler karşısında uygun bir süreklilik
göstermesidir. Bu yönüyle azim; niyet, irade, sabır, sebat, gayret, öz
düzenleme ve sorumlulukla yakından ilişkilidir.
Kur’an’da azim, kesin karar
vermenin yanı sıra sabır ve sebatla da ilişkilendirilir. Tevekkül ile birlikte
değerlendirildiğinde, insanın kendi sorumluluğunu yerine getirmesi ve kontrol
edemediği sonuçlar karşısında ölçülü bir tutum benimsemesi önem kazanır.
Tasavvuf açısından azim, niyetin samimiyetle davranışa dönüşmesi ve ahlâkî
gelişimin sürdürülmesiyle bağlantılıdır. Modern psikoloji ise hedefe ulaşmanın
yalnızca güçlü bir istekle sağlanmadığını; planlama, öz düzenleme ve engellerle
başa çıkma becerilerinin de önemli olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu incelemeden çıkarılabilecek
temel sonuçlar şunlardır:
1. Azim, yalnızca karar vermek değil, kararı uygulanabilir davranışlara
dönüştürmektir.
2. Azim ile inat aynı değildir; azim muhakemeye ve öğrenmeye açık olmalıdır.
3. Sabır ve sebat, azmin sürdürülmesine yardımcı olur; fakat yanlış bir
hedefte ısrar etmeyi gerektirmez.
4. Tevekkül, çabasızlık değil, sorumluluğunu yerine getirirken sonuçların
tamamını kontrol edemeyeceğini kabul etmektir.
5. İyi bir hedef, dürüst ve adil yöntemlerle izlenmelidir.
6. Başarısızlık, uygun biçimde değerlendirildiğinde öğrenmenin ve yeni bir
başlangıcın vesilesi olabilir.
7. Dinlenmek, yardım istemek veya yöntem değiştirmek her zaman azimsizlik
anlamına gelmez.
Sonuç olarak azim, insanın
yalnızca bir hedefe ulaşmasını sağlayan güç değil, o hedefe hangi yoldan, hangi
değerlerle ve nasıl bir tutumla ilerleyeceğini de belirleyen bir kararlılık
biçimidir. Azmin olgunluğu, vazgeçmemekte olduğu kadar neye bağlı kalacağını
bilmekte; çabayı sürdürmek kadar gerektiğinde doğru değişikliği
yapabilmektedir.
Dipnotlar
1. Peter M. Gollwitzer ve
Paschal Sheeran, “Implementation Intentions and Goal Achievement: A
Meta-Analysis of Effects and Processes,” Advances in Experimental Social
Psychology 38 (2006): 69–119, https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1. ScienceDirect
2. Mustafa Çağrıcı, “Azim,” TDV
İslâm Ansiklopedisi (1991; güncelleme 27 Mayıs 2020). TDV İslâm Ansiklopedisi
3. Muhammed Aruçi, “Ülü’l-Azm,”
TDV İslâm Ansiklopedisi (2012). TDV İslâm Ansiklopedisi
Kaynakça
Aruçi, Muhammed. “Ülü’l-Azm.”
TDV İslâm Ansiklopedisi. 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/ulul-azm.
Buhârî, Muhammed b. İsmâil.
Ṣaḥîḥü’l-Buhârî. İlgili hadis bölümleri.
Gollwitzer, Peter M., ve
Paschal Sheeran. “Implementation Intentions and Goal Achievement: A
Meta-Analysis of Effects and Processes.” Advances in Experimental Social
Psychology 38 (2006): 69–119. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1.
Kur’an-ı Kerîm.
Müslim b. Haccâc. Ṣaḥîḥü
Müslim. “Kader” bölümü.
Çağrıcı, Mustafa. “Azim.” TDV
İslâm Ansiklopedisi. 1991. Güncelleme 27 Mayıs 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/azim.
-IV-
Azm (عزم):
Tasavvufta Kararlılık ve İradenin
Kesinleşmesi
Bu çalışmada Temel savımız
şudur: Klasik düşüncede azm, iradenin yalnızca “güçlü” olması değil, bilgiye
dayanması, tevekkülle dengelenmesi ve ahlâkî bir hedefe yönelmesi gereken
bir kesinleşme anıdır. Bu nitelik, azmi hem inattan hem de modern kültürün
“azim” (grit) idealinden ayırır. Çalışma ayrıca azmin sağlıklı biçimleri ile
sapmalarını (inat, takıntı, tükenmişlik) ayırmaya yönelik ölçütler
önermektedir.
1. Giriş
İnsan çoğu zaman ne yapması
gerektiğini bilir ve ister. Asıl güçlük, bilgi ve istek ile eylem arasındaki
boşluktadır. Yılbaşı kararları, ertelenen tövbeler, yarım kalan projeler bu
boşluğun gündelik görünümleridir. Tasavvuf ve ahlâk gelenekleri bu boşluğu azm
kavramıyla adlandırır: Niyetin ve isteğin, geri dönüşü zor bir karara dönüştüğü
an.
Azm, ilk bakışta basit bir
“güçlü irade” gibi görünür. Ancak klasik kaynaklar onu daha ince bir yapı
olarak ele alır. Kur’ân, azmi bir yandan peygamberlik erdemleri arasında över,
öte yandan “azmettin mi Allah’a tevekkül et” diyerek sınırlar. Bu gerilim,
kavramın anlaşılması için anahtardır: Azm, insanın kendi gücünün ifadesidir,
ama o güç mutlak değildir.
Çalışmanın sınırı şudur: Azmin
Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevî’sindeki yerini ve eserin kendi ifadelerini
metne dayanarak veremiyoruz. Kaynakların aktardığına göre Nisâb, Minhâcü’l-fukarâ’nın
Farsça özetidir ve terim dizisi büyük ölçüde Herevî’nin Menâzilü’s-sâirîn’ine
dayanır. Menâzil geleneğinde kasd, azm ve irade komşu terimler olarak anılır.
Bu nedenle burada geliştirilen çerçeve, Nisâb’ın dayandığı klasik gelenekten
hareket eder.
2. Kavramsal Çerçeve
2.1. Sözlük anlamı
Arapça ع-ز-م kökü “bir
işi kesin olarak kararlaştırmak, sağlam karar vermek” anlamındadır. Aynı kökten
azîmet (kesin karar; fıkıhta asıl hüküm) ve azîm (büyük) türese
de ikisi birbirinin köken akrabası olarak kesin kabul edilmez. Türkçede “azim”
hem “kararlılık” hem “sebat” anlamında kullanılır. Kelime, “bağlamak,
düğümlemek” fikriyle de ilişkilendirilir: Karar, kalbin bir şeye düğümlenmesidir.
2.2. Yakın kavramlarla ilişki
|
Kavram |
Anlam |
Azmle
ilişkisi |
|
Niyet |
Bir işi bir maksatla yapmaya
yönelme |
Azmin zeminidir; azm niyetin
sağlamlaşmış hâlidir. |
|
Kasd |
Hedefe yönelme |
Yönün seçilmesi; azm bu yönün
kesinleşmesidir. |
|
İrade |
Dileme ve seçme gücü |
Azm iradenin “karar
noktası”dır. |
|
Hemm |
Bir şeye eğilim, meyil |
Kesinleşmemiş eğilim; azm
ondan sonra gelir. |
|
Sabır |
Zorlukta tutunmak |
Azmin süreklilik boyutu. |
|
Sebat |
Yolda devam etmek |
Azmin zaman içindeki devamı. |
|
Tevekkül |
Sebeplere sarılıp sonucu
bırakmak |
Azmin sonuç kaygısına
dönüşmesini engeller. |
2.3. Azîmet ve ruhsat
Fıkıhta azîmet, ibadetin
asıl, kolaylaştırılmamış hükmüdür. Ruhsat ise özür hâlinde tanınan
kolaylıktır. Hadis kaynaklarında Allah’ın ruhsatlarının kabul edilmesini
sevdiği bildirilir. Bu ayrım, azmin “her zaman en zoru seçmek” anlamına
gelmediğini gösterir. Kararlılık, zorluğu aramak değil, hükme ve hedefe
sadık kalmaktır. Sağlıklı azm, ruhsatı bilerek ve gerektiğinde kullanarak
da sürdürülebilir.
3. Kur’ân ve Hadis Temeli
3.1. Kur’ân’da azm
|
Eksen |
Âyet
(anlamıyla) |
|
Azim ve
tevekkül |
“Azmettin mi Allah’a tevekkül
et.” (Âl-i İmrân 3/159) |
|
Peygamberlik
erdemi |
“Peygamberlerden azim
sahipleri (ülü’l-azm) sabrettiği gibi sen de sabret.” (Ahkâf 46/35) |
|
Âdem kıssası |
“Âdem’e daha önce ahit
vermiştik, unuttu; onda bir azim bulamadık.” (Tâhâ 20/115) |
|
Sabır ve
azim |
“Eğer sabreder ve takvaya
sarılırsanız, bu azmedilmeye değer işlerdendir.” (Âl-i İmrân 3/186) |
|
“Kim sabreder ve bağışlarsa,
bu azmedilmeye değer işlerdendir.” (Şûrâ 42/43) |
|
|
Lokmân’ın oğluna öğüdü
(Lokmân 31/17) |
|
|
Karar anı |
“İş azmedilince
(kesinleşince)…” (Muhammed 47/21) |
|
Hukukî azm |
Boşanmaya azmetmek (Bakara
2/227); nikâh akdine azmetmemek (Bakara 2/235) |
Bu âyetlerden birkaç sonuç
çıkar:
1. Azm, sabırla iç içedir. “Azmedilmeye değer işler”
ifadesi, âyetlerde genellikle sabır, bağışlama ve takva gibi ahlâkî
davranışlara bağlanır. Azm burada saldırgan bir kararlılık değil, zor olanı
doğru yapma kararlılığıdır.
2. Ülü’l-azm peygamberler. Şûrâ 13 ve Ahzâb 7 âyetlerinde
birlikte anılan Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed çoğunlukla bu grup olarak
anlaşılır. Ancak liste konusunda müfessirler arasında farklı görüşler vardır.
3. Âdem kıssası. Tâhâ 115’teki ifade, müfessirlerce farklı
yorumlanmıştır: İradede sebat, sabır ya da kararlılık eksikliği olarak. Kıssa,
azmin zayıflığının mutlaka kötülük anlamına gelmediğini, ama sonuç doğurduğunu
gösterir. Tövbe ve hidayetle sonuçlanan hikâye, azmin eksikliğinin kapanamaz
bir kusur olmadığına da işaret eder.
4. Âl-i İmrân 159’un yapısı (önce azm,
sonra tevekkül), klasik tevekkül anlayışının temelidir: Karar bizim, sonuç
O’nun.
3.2. Hadislerde azm ve ilgili öğretiler
- “Kuvvetli mümin, zayıf müminden daha hayırlı ve Allah’a daha
sevimlidir. İkisinde de hayır vardır. Sana yararlı olana hırs göster,
Allah’tan yardım iste, acizliğe düşme. Başına bir şey gelirse ‘şöyle
yapsaydım’ deme; ‘Allah’ın takdiridir, dilediğini yapmıştır’ de.” (Müslim, Kader). Bu hadis azm, tevekkül ve rıza zincirini tek metinde
birleştirir: Çalış, yardım iste, acizlik gösterme, sonuçta kabul et.
- Şeddâd b. Evs’e nispet edilen dua:
“Allah’ım, senden işte sebat ve doğru yolda azim (azîmet) isterim.”
(Tirmizî, Nesâî) Burada azm, kulun kendi başına sağlayacağı bir şey olarak
değil, Allah’tan talep edilen bir nimet olarak sunulur.
- İstihâre geleneği:
Kararsızlık hâlinde Allah’tan hayır ve hidayet dileme sünneti, azmin
bilgi, danışma ve duayla beslenmesi gerektiğini gösterir. Bu, Âl-i İmrân
159’daki “danış, sonra azmet” sıralamasıyla uyumludur (aynı âyet danışmayı
da emreder).
- Hemm ve azm ayrımı: Hadiste
iyiliğe niyet edip yapamayana iyilik yazılacağı, kötülüğe niyet edip
vazgeçene ise günah yazılmayacağı (hatta Allah için vazgeçerse iyilik
yazılacağı) bildirilir (Buhârî, Müslim). Âlimler, geçici bir eğilim (hemm)
ile kesinleşmiş karar (azm) arasında ayrım yapar. Kötülüğe yönelik
kesin karar konusunda görüşler farklıdır, bazılarına göre azm düzeyine
varan niyet de sorumluluk doğurur.
- Tebük hadisi: Mazereti
yüzünden sefere çıkamayanların sevaba ortak olduğu bildirilir (Buhârî).
Azim, fiilî eylem imkânsız olduğunda da bir değer taşıyabilir.
4. Klasik Tasavvuf, Kelâm ve Ahlâk Düşüncesi
4.1. Kelâm: İradenin kesinleşmesi
Eş’arî ve Mâtürîdî kelâmında
insan fiilleri kesb kavramıyla açıklanır: Yaratan Allah, fiili irade ve
kasdederek kazanan kuldur. Bu çerçevede azm, iradenin bir kesinleşme anı
olarak yorumlanır. Kelâm ve usûl-i fıkıh literatüründe “azm-i musammem” (kesin
karar) ifadesi, hukukî ve ahlâkî sorumluluğun bu kesinleşme düzeyiyle ilişkili
olduğunu gösterir. İnsan eylemlerinde hâtır, meyil, hemm ve azm gibi dereceler
ayrılır. Bu dereceler, günlük deneyimdeki “aklıma geldi, istedim, karar verdim,
yaptım” sıralamasına karşılık gelir.
Kelâmî açıdan ikinci kritik
nokta, azmin gücünün kaynağı sorusudur. Azmi tamamen kula bağlayan görüş
cebir karşıtı insan sorumluluğunu güçlendirir. Azmi tamamen Allah’a bağlayan
görüş ise tevekkülü öne çıkarır. Ehl-i sünnet kelâmı bu iki ucu dengelemeye
çalışır: Kulun kararı gerçektir ve sorumluluğu taşır, ama gücü ve başarısı
Allah’ın yardımına bağlıdır. “Allah’ım senden azimet isterim” duası bu dengeyi
hâl diliyle ifade eder.
4.2. Gazâlî ve ahlâk geleneği
Gazâlî, İhyâ’da eylemin
oluşum aşamalarını işlerken hâtır, meyl, hükm (inanç) ve hemm/azm gibi
dereceleri ayırır (aşamaların adlandırılması müellife ve esere göre
değişebilir). Önemli olan, azmin ilim ve iradeden doğmasıdır. Bilgisiz
azim körlüktür. Gazâlî’nin ahlâk öğretisi, nefsin şehvet ve gazap güçlerini
akıl ve şeriat ölçüsünde terbiye etmeyi hedefler. Azm, bu terbiyenin eyleme
dökülmesidir. Gazâlî’nin sabır ve mücâhede anlayışında, kararlılığın süreklilik
içinde sınanması ve nefsin “yarın” diyerek ertelemesine karşı uyanık olunması
önemli bir yer tutar.
Aristocu etkiyle gelişen İslâm
ahlâk felsefesinde (İbn Miskeveyh, Kınalızâde Ali Efendi), azim ve sebat, şecâat
(cesaret) ve sabır erdemleriyle ilişkilendirilir. Erdem, ifrat ve tefrit
arasındaki orta yoldur. Azmin ifratı inat ve gaddarlık, tefriti ise gevşeklik
ve karasızlıktır.
4.3. Sûfî gelenek: Azmden mücâhedeye
Tasavvuf, yolculuğun başında
azmi vazgeçilmez bir ilke olarak görür. Sûfî terminolojide tövbe,
tövbenin gerçek olması için azm, nedamet ve terk
unsurlarını gerektirir: Günahı bırakma ve bir daha dönmeme kararlılığı olmayan
tövbe eksik kabul edilir. Bu nedenle azm, tövbenin iç omurgasıdır. Menâzil
geleneğinde kasd, azm ve irade komşu basamaklar olarak anılır. Önceki
çalışmamızda işlediğimiz kasd, yöneliş ve hedefi seçer. Azm, bu yönelişi
sabitler. İrade ise yolcunun bu yola kalbini adamasıdır.
Sûfîlerin ortak uyarısı şudur: Azm,
nefsin gücüne güvenmeye dönüşmemelidir. “Bu sefer kesinlikle yapacağım”
cümlesi, nefsin hafif bir kibirle karışık hâlidir. Bu nedenle sûfî terbiyede
azm, daima dua ve tevekkülle birlikte yürür. Kişi azmeder, ama başarısını
Allah’tan ister. Bu, sûfîlerin “bozulan azimler” üzerine ortak gözlemleriyle de
örtüşür: İnsan sık sık azmettiği şeyi bozar. Bu bozulma, azmin tövbe ve
yenilenmeyle sürdürülmesi gerektiğini gösterir.
4.4. Mevlevî gelenekte azm
Mevlevîlikte yola giriş niyâz
ve ardından çile ile ilerler. Çile, 1001 gün süren bir terbiye dönemidir
ve dervişin yola bağlılığını sınar. Burada azm, bireysel bir irade gösterisi
değil, kendini bir terbiye düzenine adamak ve orada kalmaktır.
Mevlânâ’da sabır ve talep, olgunlaşmanın temel unsurlarıdır. Aşkın ateşi
yolcuyu yola iter ve sebat ettirir. Mevlevî anlayışta azm, tek başına “irade
gücü” değil, sevgiden doğan sebattır. Bu yorum Mevlevî edebiyatının
genel temalarına dayanır ve belirli bir metne bağlı değildir.
5. Azmin Sistematik Tipolojisi
Aşağıdaki sınıflama, klasik
kaynaklardaki dağınık malzemenin çalışmamız tarafından yapılmış bir sentezidir.
5.1. Konusuna göre
1. Tövbe ve ıslah azmi: Günahı bırakma, ahlâkî
dönüşüm.
2. İbadet ve taat azmi: Düzenli ibadet, öğrenme,
riyâzat.
3. Mücâhede azmi: Nefsin arzularına karşı direniş.
4. Toplumsal azim: Adalet, hizmet, ıslah mücadelesi.
5. Hayat projesi azmi: Meslek, ilim, aile kurma gibi
uzun vadeli hedefler.
5.2. Yapısına göre
|
Tür |
Özellik |
|
İlme dayalı
azm |
Hedefin ve yöntemin
bilinmesine dayanır |
|
Tevekkülle
dengelenmiş azm |
Sonuca bağlanmaz, süreci
sürdürür |
|
Nefsânî azm |
Gurur, rekabet, kendini ispat
gibi saiklerle beslenir |
|
Kör azm
(inat) |
Hedefin doğruluğunu
sorgulamaz |
5.3. Zamanına göre
Anlık karar (azm anı), süreç
içinde yenilenen karar (sebat) ve ömür boyu istikamet. Klasik anlayışta azm bir
kez alınıp biten bir olay değil, sürekli yenilenen bir karardır.
6. Azm, Sabır ve Tevekkül: Üçlü Denge
Bu serideki önceki kavramlarla
bağ kurulduğunda azmin yeri belirginleşir:
- Kasd: Yönü seçer.
- Azm: Seçilen yönde kesin karar verir.
- Sabır: Yolda dağılmadan devam eder.
- Tevekkül: Sebepleri kullanıp sonucu bırakır.
- Rıza: Sonuçta kalbin yatışmasını sağlar.
Âl-i İmrân 159’daki “azmettin
mi tevekkül et” emri bu dizilişin Kur’ânî kaynağıdır. Azmin tevekkülsüz hâli
kaygı, baskı ve tükenmişlik üretir. Tevekkülün azimsiz hâli ise tembelliktir.
Sabır, azmin zaman içindeki ömrünü uzatır. Rıza ise azmin sonuçla barışmasını
sağlar. Müslim’deki “kuvvetli mümin” hadisi bu zinciri tek metinde toplar.
7. Modern Psikoloji ile Karşılaştırmalı Okuma
Tasavvufî azmi modern
kavramlarla eşleştirmek metodolojik dikkat gerektirir. Çünkü klasik kavram bir
ahlâkî ve dinî çerçeve içinde anlam kazanır. Yine de kesişim noktaları
öğreticidir.
|
Psikolojik
yaklaşım |
Azmle
ilişkisi ve notlar |
|
Grit
(Duckworth ve ark., 2007) |
Uzun vadeli hedeflere tutku
ve sebat. Kavram popülerleşmiş, ancak sonraki meta-analizler (ör. Credé ve
ark., 2017) grit’in büyük ölçüde sorumluluk (conscientiousness) kişilik
özelliğiyle örtüştüğünü ve başarıyı öngörmedeki katkısının sınırlı olduğunu
bildirmiştir. |
|
Uygulama
niyetleri (Gollwitzer, 1999) |
“Eğer X olursa Y yapacağım”
biçimindeki somut planlar, niyetin eyleme dönüşme oranını artırır. Azmin
bilgiyle ve plan ile beslenmesi fikrine paralel. |
|
Rubicon
modeli (Heckhausen ve Gollwitzer) |
Karar öncesi (düşünme) ve
karar sonrası (uygulama) zihin durumlarını ayırır. Karar sonrası zihin daha
kararlı ve daha az eleştireldir. Klasik “önce danış, sonra azmet” sırasıyla
yapısal benzerlik taşır. |
|
Öz-yeterlik
(Bandura) |
Kişinin bir işi
başarabileceğine dair inancı, kararlılığı ve çabayı etkiler. |
|
Hedef
belirleme kuramı (Locke ve Latham) |
Net ve zorlayıcı hedefler
performansı artırır. |
|
Öz-belirleme
kuramı (Deci ve Ryan) |
İçsel motivasyon, dışsal
baskıdan daha sürdürülebilir bir kararlılık sağlar. Nefsânî ve ihlâslı azm
ayrımıyla ilginç bir paralellik taşır. |
|
Hedeften
vazgeçme (Wrosch ve ark., 2003) |
Ulaşılamaz hedeflerden
yeniden yönelme, ruh sağlığı için koruyucu olabilir. Azmin her koşulda
sürdürülmesi gerekmediğini gösterir. |
|
Batık
maliyet ve taahhüdün tırmanması (Staw, 1976) |
İnsanlar, yatırım yaptıkları
yanlış bir yolda ısrar edebilir. İnat ile azmin ayrımının psikolojik
karşılığı. |
|
Ego
tükenmesi (Baumeister) |
“İrade bir kas gibi yorulur”
fikri, sonraki çok merkezli replikasyonlarda (ör. Hagger ve ark., 2016) güçlü
destek bulamamıştır. Bu nedenle iradeyi sınırlı bir yakıt olarak betimlemek
temkinli yapılmalıdır. |
Bu bulgular birlikte
okunduğunda üç sonuç öne çıkar:
1. Azm, plan ve ortam olmadan zayıf kalır. Klasik
“sebeplere sarılma” ilkesinin psikolojik karşılığıdır.
2. Azm, vazgeçmeyi bilmeyi de içerir. Sağlıklı
kararlılık, doğru hedeften ayrılmamak kadar, yanlış veya imkânsız hedeften
onurlu biçimde çekilebilmeyi de kapsar. Klasik anlamda bu, azmin ilim ve
istişare ile birlikte işlemesi demektir.
3. Azmi yalnızca kişiliğe yüklemek yanıltıcıdır. Modern araştırmalar, ortam, destek ve kaynakların da kararlılığın
sürdürülmesinde belirleyici olduğunu gösterir. Bu, klasik gelenekteki cemaat ve
rehber vurgusuyla örtüşür.
8. Felsefî Bağlantılar
- Aristoteles: Akrasia (irade zayıflığı) ve enkrateia
(kendine hâkimiyet) ayrımı. Kişi neyin iyi olduğunu bilir ama onu yapamaz.
Azm, bilgi ile eylem arasındaki boşluğu kapatan unsurdur.
- Kierkegaard: “Kalbin saflığı tek bir şeyi istemektir”
fikri, azmin bölünmemiş yönelimini vurgular. Bu, ihlâsla da yakın bir
akrabalıktır.
- William James: Principles
of Psychology’de irade, bir seçeneğe dikkati tutma ve kararı sürdürme
çabası olarak ele alınır.
- Frankfurt: Birinci ve ikinci derece arzular ayrımı.
Kişinin “neyi istemeyi istediği” sorusu. Azm, bu ikinci derece istemenin
eyleme güç vermesidir.
- Stoacılık: Kontrol edebileceğimiz alanda (niyet, çaba)
kararlılık, edemeyeceğimiz alanda (sonuç) kabul. Tevekkül ve rıza ile
paralel bir yapı.
- Nietzsche ve Sartre: İradenin
kendini yaratıcı biçimde ortaya koyması. Klasik tasavvuftan farkı, bu
yaklaşımların azmi bir Rab–kul ilişkisinden bağımsız konumlandırmasıdır.
9. Azmin Sapmaları ve Sağlıklı Ölçütler
9.1. Sapma biçimleri
|
Biçim |
Açıklama |
|
Gevşeklik ve
erteleme |
“Yarın başlarım”, azmin hiç
kesinleşmemesi |
|
İnat |
Yanlış olduğu belli bir yolda
ısrar |
|
Nefsânî azim |
Kendini ispat, rekabet ve
gösteriş saikiyle sürdürülen çaba |
|
Takıntılı
azim |
Esnekliğini kaybeden, ilişki
ve sağlığı ezen kararlılık |
|
Aşırı
katılık (teşeddüd) |
Dinî ve ahlâkî alanda kendine
ve başkalarına aşırı yük bindirme |
|
Sonuca bağlı
azim |
Tevekkülsüz, başarısızlıkta
yıkılan kararlılık |
Hadislerde dinde aşırılığa
girmenin sakındırılması ve ibadette sürekli olan küçük amelin sevilmesi
(Buhârî, Müslim), azmin ölçüsünü belirleyen önemli bir ilkedir. Burada vurgu
şiddetten çok süreklilik ve ölçüye yapılır.
9.2. Sağlıklı azmin ölçütleri
Klasik ve modern kaynakları
birlikte değerlendiren bir çerçeve olarak şu sorular önerilebilir:
1. Hedef doğru mu? Ahlâkî ve gerçekçi bir temele dayanıyor mu?
2. Bilgi ve danışma var mı? Karar,
istişare ve araştırmayla besleniyor mu?
3. Saik arınıyor mu? Gösteriş, korku veya kibir mi, anlam ve
sorumluluk mu itici güç?
4. Esneklik korunuyor mu? Gerekirse yöntemi ve hatta
hedefi gözden geçirebilir miyim?
5. Tevekkül ve rıza eşlik ediyor mu? Sonuç
beklentim beni kırılgan mı yapıyor?
6. Bedel kabul edilebilir mi? Sağlığım,
ilişkilerim ve sorumluluklarım korunuyor mu?
10. Günümüzde Azm
Dikkat
ekonomisi. Sürekli bildirim ve hızlı ödül kültürü,
kararlılığı aşındırır. Azmin bugünkü karşılığı, çoğu zaman büyük bir
kahramanlık değil, küçük ve sürdürülebilir düzenlemelerdir: Ortamı
değiştirmek, erteleme tetikleyicilerini azaltmak, belirli saatleri korumak.
“Hustle”
kültürü ve tükenmişlik. Modern kültür azmi sık sık
sınırsız çalışma ile özdeşleştirir. Klasik gelenekte azm, ölçü, ibadet ve
dinlenme dengesi ile birlikte düşünülür. Tükenmişlik, azmin başarısı değil,
tevekkül ve ölçü eksikliğinin sonucudur.
Bağımlılık ve
alışkanlık değişimi. Tövbede azmin merkezî rolü, modern alışkanlık
değişimi çalışmalarındaki “değişim kararı” ve tekrarlanan denemeler fikriyle
örtüşür. Nüksetme, çoğu durumda başarısızlığın kesin işareti değil, sürecin
parçası olarak değerlendirilir. Bu, klasik gelenekte tövbenin yenilenmesine
verilen önemle paraleldir. Ancak ciddi bağımlılık durumlarında yalnızca irade
gücü beklemek yanlıştır. Profesyonel tedavi ve destek, azmin yerine geçmez, onu
güçlendirir.
Ruh sağlığı
bağlamı. Depresyon ve benzeri durumlarda motivasyon ve
karar verme güçlüğü klinik bir belirti olabilir. Bu durumda “yeterince
azmetmiyorsun” yargısı hem yanlış hem incitici olur. Klasik gelenek de hâlin
yorumunda ehil bir rehbere başvurmayı öğütler. Günümüzde buna ruh sağlığı
uzmanı da eklenmelidir.
Toplumsal
düzey. Adalet, eğitim ve ıslah işleri uzun soluklu azim
ister. Âl-i İmrân 186 ve Şûrâ 43’teki “azmedilmeye değer işler” ifadesi,
toplumsal ahlâk alanında bağışlamak ve sabretmek gibi zor ahlâkî tercihleri
de kapsar.
11. Tartışma
Çalışmanın ortaya koyduğu
birkaç gerilim, kavramın bugün de canlı olduğunu gösterir.
Birincisi, azm
ile tevekkül arasındaki gerilim. Modern kültür
bu ikisini çoğu zaman çelişkili görür: Ya “her şey elindedir” ya da “bırak
gitsin”. Klasik formül, ikisini aynı cümlede tutar: Azmet ve tevekkül et. Bu,
belirsizlik altında hareket etmenin olgun bir biçimidir.
İkincisi, azm
ile esneklik arasındaki gerilim. Klasik
kaynaklar ruhsat ve ölçü öğretileriyle esnekliğe yer açar, modern psikoloji
hedeften vazgeçme çalışmalarıyla benzer bir sonuca varır. Azim, katılık
değildir.
Üçüncüsü,
bireysel irade ile toplumsal destek arasındaki gerilim. Klasik tasavvuf azmi çoğunlukla bir rehber ve cemaat içinde kurar. Modern
araştırmalar da ortamın belirleyiciliğini vurgular. Bu nedenle azmi yalnızca
bireysel bir erdem olarak kurgulamak eksik kalır.
Dördüncüsü,
yöntemsel sınırlar. Bu çalışma klasik terimleri modern psikolojik
kavramlarla karşılaştırırken, birebir eşdeğerlik iddia etmemektedir. Ayrıca Nisâb-ı
Mevlevî’nin kendi metnine doğrudan başvurulamadığından, eserdeki özgün
formülasyon ayrı bir inceleme gerektirir.
12. Sonuç
Azm, klasik düşüncede iradenin
kesinleşme anıdır. Bu çalışmada şu sonuçlara varılmıştır:
1.
Azm, niyet ve kasdın üzerine kurulan, geri dönüşü
zor bir karar hâlidir. Sabır onun zaman içindeki devamı, tevekkül ise sonuç
kaygısına karşı dengesidir.
2.
Kur’ân’da azm, ağırlıklı olarak sabır, bağışlama
ve takva gibi ahlâkî davranışlarla ilişkilendirilir. Bu, onu salt bir
performans erdeminden ayırır.
3.
Klasik kaynaklar azmin bilgiye, istişareye ve
duaya dayanmasını ister. Azmi Allah’tan talep etmek (azîmet duası), kulun
gücünün sınırlılığını bilen bir tevazu ifadesidir.
4.
Modern psikoloji, uygulama planlarının, ortamın
ve esnek hedef yönetiminin önemini gösterir. Bu bulgular, klasik “sebeplere
sarılma” ve “ölçü” ilkeleriyle uyumludur. Grit ve ego tükenmesi gibi popüler
kavramlar ise temkinle ele alınmalıdır.
5.
Sağlıklı azmi inat, takıntı ve tükenmişlikten
ayıran temel ölçütler hedefin doğruluğu, saikin arınması, esneklik ve
tevekkülün varlığıdır.
Sonuç olarak azm, “her ne
pahasına olursa olsun ısrar” değil, doğru bir yöne, bilerek, ölçüyle ve
güvenle bağlanmaktır. Gelecek çalışmalar için öneriler: (a) Nisâb-ı
Mevlevî ve Minhâcü’l-fukarâ’da kasd–azm–irade terimlerinin metin
karşılaştırması, (b) tövbe öğretisinde azmin rolünün sistematik incelenmesi,
(c) klasik azm öğretisi ile alışkanlık değişimi ve hedeften vazgeçme
literatürünün nitel karşılaştırması.
Kaynakça (seçme)
Not: Aşağıdaki
liste yönlendirici bir seçmedir. Atıf yapılacak baskı, cilt ve sayfa bilgileri
nihai metinde birincil kaynaklardan doğrulanmalıdır.
Birincil ve
klasik kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm
- Buhârî, es-Sahîh; Müslim, es-Sahîh (Kader, Îmân ve
ilgili bölümler)
- Tirmizî ve Nesâî, Sünen (Şeddâd b. Evs duası)
- Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn
- Herevî, Menâzilü’s-sâirîn
- İbn Miskeveyh, Tehzîbü’l-ahlâk
- Kınalızâde Ali Efendi, Ahlâk-ı Alâî
- Mevlânâ, Mesnevî
- İsmâil Rusûhî Ankaravî, Minhâcü’l-fukarâ; Nisâb-ı Mevlevî;
Şerh-i Mesnevî
İkincil
kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Azm”, “Azîmet”, “Niyet”, “Ankaravî, İsmâil
Rusûhî” maddeleri
- Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü
- Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam
Psikoloji ve
felsefe
- Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control
- Credé, M., Tynan, M. C. & Harms, P. D. (2017). “Much ado about
grit: A meta-analytic synthesis of the grit literature.” Journal of
Personality and Social Psychology, 113(3)
- Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D. & Kelly, D. R.
(2007). “Grit: Perseverance and passion for long-term goals.” Journal
of Personality and Social Psychology, 92(6)
- Gollwitzer, P. M. (1999). “Implementation intentions: Strong effects
of simple plans.” American Psychologist, 54(7)
- Hagger, M. S. ve ark. (2016). “A multilab preregistered replication of
the ego-depletion effect.” Perspectives on Psychological Science,
11(4)
- Heckhausen, H. & Gollwitzer, P. M. (1987). “Thought contents and
cognitive functioning in motivational versus volitional states of mind.” Motivation
and Emotion, 11
- James, W. (1890). The Principles of Psychology
- Locke, E. A. & Latham, G. P. (2002). “Building a practically
useful theory of goal setting and task motivation.” American
Psychologist, 57(9)
- Staw, B. M. (1976). “Knee-deep in the big muddy.” Organizational
Behavior and Human Performance, 16
- Wrosch, C., Scheier, M. F., Carver, C. S. & Schulz, R. (2003).
“The importance of goal disengagement in adaptive self-regulation.” Self
and Identity, 2
- Aristoteles, Nikomakhos’a Etik (VII. kitap); Kierkegaard, Purity
of Heart Is to Will One Thing; Frankfurt, H. (1971). “Freedom of the
will and the concept of a person.” Journal of Philosophy, 68
-V-
Azim ne
demek?
Tarih: 28.08.2026
Cevap
Değerli kardeşimiz,
Azim, bir fiili işlemek yahut
işlememek konusunda kesinleşmiş karar veya iradedir.
Sözlükte “ısrarla istemek,
kastetmek, kesin karar vermek; kesin karar, irade, sabır” gibi manalara gelen
azim (azm) Kur’ân-ı Kerîm’de,
beş âyette (bk. Âl-i İmrân
3/186; Tâhâ 20/115; Lokmân 31/17; eş-Şûrâ 42/43; el-Ahkāf 46/35) “iyilikte
sebat ve kararlılık”,
dört âyette de (el-Bakara
2/227, 235; Âl-i İmrân 3/159; Muhammed 47/21) fiil şekliyle “kesin karar
vermek” anlamında olmak üzere dokuz yerde geçmekte, bunlardan birinde
(el-Ahkāf 46/35) Hz. Peygamber’e “azimli peygamberler” gibi sabırlı olması,
acelecilikten sakınması emredilmektedir (bk. ÜLÜ’l-AZM).
Hadislerde azim ve bundan
türemiş fiillerle “azme”, “azîme” veya “azâim” gibi müştakları “kararlılık,
sabır, niyet, hayırlı iş, farz” gibi mânalarda kullanılmıştır (bk. Lisânü’l-ʿArab,
“ʿazm” md.; Wensinck, el-Muʿcem, “ʿazm” md.).
Bir işin yapılmasından önceki
aklî teemmüllerle psikolojik arzu ve eğilimlerin doğurduğu tereddüt döneminden
sonra o işi şu veya bu şekilde yapmak hususunda bir tercihe ulaşılırsa bundan
azim, ulaşılmazsa tereddüt ve şaşkınlık hali (tahayyür) doğar. İslâm
düşünürleri dinî ve ahlâkî davranışlar için, zihinde tasavvur edilmelerinden
başlamak üzere, fiilen gerçekleşinceye kadar birtakım safhalar kabul ederler.
Gazzâlî bunları hadîs-i nefs
(fiilin zihinde doğması), tabii ilgi, hüküm, azim veya kasıt, amel şeklinde
sıralamış ve incelemiştir (İḥyâʾ, III, 41).
İlk üç safhada henüz kesin bir
karar ve niyet bulunmadığı ve bunlar irade dışı olduğu için insan bu safhalarda
sorumlu tutulamaz. Azim aynı zamanda niyet ve kasıt safhası olduğundan insanın
sorumluluğu bu noktada başlar. Buna göre kötü bir işe azmetmekle birlikte iyi
niyete dayanmayan bir sebeple bu işi yapmayan veya yapamayan kişi azminden
dolayı sorumludur. Ancak Allah korkusu, günah endişesi gibi dinî ve ahlâkî
faktörlerle kötülük yapma kararından dönmek de yeni bir azimdir ve böyle bir
kimse önceki azminden dolayı sorumlu değildir.
Nazzâm, Allâf, Ca‘fer b. Hâris
gibi bazı Mu‘tezile bilginleri iradeyi azim ve kasıt olmak üzere iki mertebede
değerlendirmişlerdir. Azim ile fiil arasında az çok bir zaman farkı bulunabilir
ve kişinin bu zaman içinde azminden dönmesi muhtemeldir. Kasıt fiilin yapıldığı
zamana tekabül ettiğinden (iktiran), kasıt halindeki irade fiilin meydana
gelmesini gerektirir; böylece insan fiilin “icat edicisi” olur. Buna karşılık
özellikle müteahhir Mâtüridî kelâmcıları bu mânadaki iradeyi “azm-i musammem”
diye adlandırmışlar ve bunun Eş‘arîler’in kullandığı kesb kavramı ile aynı şey
olduğunu belirtmişlerdir. Onlara göre azm-i musammem “kulun kudretinin tesir
alanı”dır. İhtiyar, kudret, meyil gibi mânevî âmiller (ef‘âlü’n-nüfûs) ile
hâricî faaliyetlerden (ef‘âlü’l-cevârih) hiçbiri insan gücünün tesir sahasına
girmezken azim insanın hâdis kudretinin eseridir (İbnü’l-Hümâm, s. 111-112).
Böylece fiiller yaratma açısından Allah’a, karar açısından insana nisbet
edilir; bu suretle dinî ve ahlâkî yükümlülük ve sorumluluklar geçerlilik
kazanır. Gerçi şeytanın, bencil arzu ve ihtirasların etkisinde kalan kula,
iyilik yönünde kesin karara ulaşabilmesi için Allah tarafından hemen her zaman
bir yardım söz konusudur, fakat bu yardım asla cebrî bir müdahale anlamına
gelmez; dolayısıyla kul için ilâhî bir lutuf olan tevfîkın bulunmaması, onu
azm-i musammemden mahrum bırakmaz; böylece fâsıkların Allah’ın kazâ ve kaderini
günahlarına mazeret göstermelerinin de anlamı kalmaz (İbnü’l-Hümâm, s. 133).
https://sorularlaislamiyet.com/azim-ne-demek
*
Azm, Sabır ve Tevekkül: Üçlü Denge
Bu serideki önceki kavramlarla
bağ kurulduğunda azmin yeri belirginleşir:
- Kasd: Yönü seçer.
- Azm: Seçilen yönde kesin karar verir.
- Sabır: Yolda dağılmadan devam eder.
- Tevekkül: Sebepleri kullanıp sonucu bırakır.
- Rıza: Sonuçta kalbin yatışmasını sağlar.
Âl-i İmrân 159’daki “azmettin
mi tevekkül et” emri bu dizilişin Kur’ânî kaynağıdır.
Azmin tevekkülsüz hâli kaygı,
baskı ve tükenmişlik üretir. Tevekkülün azimsiz hâli ise tembelliktir.
Sabır, azmin zaman içindeki
ömrünü uzatır.
Rıza ise azmin sonuçla
barışmasını sağlar.
Müslim’deki “kuvvetli mümin”
hadisi bu zinciri tek metinde toplar.
Hadisin Türkçe Anlamı
“Kuvvetli
mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir.
(Bununla
beraber) her ikisinde de hayır vardır.
Sen, sana
fayda verecek şeyleri elde etmeye çalış, Allah’tan yardım dile ve asla acizlik
gösterme!
Başına bir
musibet gelirse, ‘Eğer şöyle yapsaydım, şöyle olurdu’ diye hayıflanıp durma.
‘Allah’ın takdiri bu, O ne dilerse yapar’ de. Zira ‘eğer’ sözü, şeytanın
ameline (vesvesesine) kapı açar.” (Müslim,
Kader, 34)
Azim
sahibi olmak, tembellikten kurtulmak ve işlerde sebat etmek için Hz. Muhammed
(s.a.v.) tarafından sıkça okunan ve tavsiye edilen en güçlü dualar; sığınma
(istiâze) duaları ile azim ve kararlılık dualarıdır.
"Allah'ım!
Âcizlikten, tembellikten, korkaklıktan, ihtiyarlayıp ele avuca düşmekten ve
cimrilikten sana sığınırım. Kabir azabından sana sığınırım. Hayat ve ölüm
fitnesinden sana sığınırım." Facebook·Kurra Hafiz Mustafa Özdemir Hoca
Efendi - isirli Hoca
"Allah'ım!
Senden işlerde sebat etmeyi, doğruluğa ve hakka azmetmeyi istiyorum. Nimetine
şükretmeyi, sana güzelce ibadet etmeyi diliyorum. Senden doğru söyleyen bir dil
ve saf (selim) bir kalp istiyorum. (Anadolu Gençlik Dergisi)
*
Derleyip
düzenlediklerimin yararlı olması dileğiyle…
Sabahattin
Gencal, Çekmeköy, 21. 10. 2026
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)