Yine
görevimizin başındayız. İnşallah son nefesimize kadar da görevimizin başında
oluruz. Görevimiz yazmak ve konuşmaktır. Başka deyişle konuşur gibi yazmak veya
yazar gibi konuşmaktır.
Bugünkü
yani 26 Ağustos 2026 Çarşamba günkü konumuz, her zaman olduğu gibi
yaşamımızdandır. Ya günün hatırlattığını ele alıyoruz ya da olaylardan bir
kesit. Bazen korku iklimi romatizma ağrılarımızı artırıyor o zaman da bir
kavramı ele almak zorunda kalıyoruz.
Bugün
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın, tam 104 yıl önce 26 Ağustos 1922 sabahı,
Afyon Kocatepe’de Büyük Taarruz’u başlatmasının yıl dönümü. Ayrıca Malazgirt
Meydan Muharebesi Zaferi'nin 955. yıl dönümü.
…
“Başkan
Erdoğan, Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı alanında düzenlenen
Malazgirt Zaferi'nin 955. yıl dönümü kutlama programına katıldı.
“Tarihinize,
ruh köklerinize, ecdadın mukaddes emanetine sahip çıktığınız için; Alparslan'ın
ve gaza erlerinin o mübarek ruhlarını bugün bir kez daha şad ettiğiniz için; şu
muhteşem kardeşlik tablosu için sizleri yürekten tebrik ediyorum. Rabbim
sizleri korusun. Rabbim bu aziz millete, bu büyük devlete en güzel, en hayırlı
hizmetleri yapmayı siz gençlerimize nasip eylesin.
Bugün
aynı zamanda Anadolu'nun harim-i ismetine uzanan kirli elleri topraklarımızdan
söküp atmak üzere başlattığımız Büyük Taarruz'un 102'nci sene-i devriyesini
idrak ediyoruz. Bu vesileyle Millî Mücadele'de, bağımsızlığımız için bedel
ödeyen şehit ve gazilerimize de Allah'tan rahmet niyaz ediyorum.
Şunu
bilhassa ifade etmek isterim; sevgili gençler, biz Malazgirt'te ebedi yurt
kıldığımız bu cennet vatanı tam 850 sene sonra işgalcilere karşı canımız
pahasına savunmuş, bu uğurda can alıp can vermiş, istiklaline aşık bir
milletiz.” (Sabah, 26. 08. 2026)
Türkiye
Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan, sağ olsun iki cümleyle de
olsa söz etti Büyük Taarruzdan. Malazgirt’i Alpaslan’ı belirttiği gibi Afyon
Kocatepe’den ve Mustafa Kemal Atatürk’ten söz etseydi. Yanlış anlamalara sebep
olmazdı. Bu durumda, ne yanlış anlaması gölgelemek ve unutturmak istiyor,
diyenleri haklı çıkarıyor:
AKP
iktidarı, “Yeni Türkiye” adını verdiği yeni saray rejimine uygun yeni bir tarih
yazmak istiyor. Merkezinde Mustafa Kemal Atatürk’ün olduğu zaferler ya
küçümseniyor veya başka zaferlerle gölgelenmek isteniyor. Öyle ki, sonuçları
bakımından Anadolu Türk tarihinin en büyük zaferlerinden biri, hatta en büyüğü
durumundaki Büyük Zafer ya küçümsenmek isteniyor veya aynı döneme denk gelen
1071’deki Malazgirt Zaferiyle gölgelenmek isteniyor.
Geçmişi
de Kurtaran Zafer
“Başkomutan
Mustafa Kemal Paşa, tam 104 yıl önce bugün, 26 Ağustos 1922 sabahı, Afyon
Kocatepe’de Büyük Taarruz’u başlatmıştı. Mustafa Kemal Atatürk başta olmak
üzere Büyük Zafer’in tüm kahramanlarını saygıyla anıyorum.” (Sinan Meydan,
‘Geçmişi ve geleceği de kurtaran BÜYÜK ZAFER’, Cumhuriyet, 26.08.2026)
Büyük
Taarruz erteleniyor mu, gölgeleniyor mu? Zor bir soru. Çok hacimli de üstelik. Bu
ortamda buna gücümüz yetmez. Onun için erteleme kavramı üzerinde duracağız
sadece. Bu kavramı da ancak minnacık anlatabiliriz.
Konunun
sınırlarını belirtmek Karadeniz Bölgesinde tarlanın sınırlarını belirtmek kadar
önemlidir.
Efendim
Erteleme kavramı konusundan neyi anlatmayacağımızı veya anlatamayacağımızı
yazalım ilkin:
·
Her gecikme erteleme değildir.
·
Erteleme ile dinlenme arasındaki fark
·
Erteleme ile tembellik aynı şey değildir
·
Erteleme ile korku arasındaki ilişki
·
Erteleme ve mükemmeliyetçilik
·
Erteleme ile önceliklendirme arasındaki
fark
·
Ertelemeyi anlamanın temel soruları
·
Ertelemenin en geniş çerçevesi
·
“Hayırlı işlere/amel-i salihe bir an önce
yönelin” anlamını taşıyan hadis rivayetleri arasındaki fark
·
“Hayır işlerinde birbirinizle yarışın.”
Ayeti ile arasındaki fark
·
“Acele” kelimesini yanlış anlamamanın
gerektiği
·
Aileler, kurumlar, şirketler ve devletler
de sorunları erteleyebilir.
·
Siyasette ve yönetimde erteleme
·
Ertelemenin karşıtı nedir?
·
Zamanın değerini bilmekle arasındaki fark
·
Ertelemenin Başlıca Sebepleri
Başarısızlık
korkusu
Mükemmeliyetçilik
Kararsızlık
İşin
büyüklüğü
Dijital
dikkat dağınıklığı
·
Günümüzden
Erteleme Örnekleri
Öğrencinin sınava hazırlanmayı ertelemesi
Telefon kullanımının erteleme aracı olması
Sağlık kontrolünü erteleme
Özür dilemeyi erteleme
Yönetimde erteleme
·
Ertelemenin
Sonuçları
Zaman kaybı
Stres
Kaygı ve suçluluk
İş kalitesinin düşmesi
Fırsat kaybı
Güven kaybı
Özdisiplinin zayıflaması
·
Ertelemeyle
Mücadelede Temel İlkeler
Büyük işi küçültmek
Başlama zamanını belirlemek
İlk adımı belirlemek
Mükemmeliyetçiliği azaltmak
Dikkat dağıtıcıları azaltmak
İşe küçük bir süre ayırmak
İş bittikten sonra değerlendirmek
Hayret! Geriye ne kaldı anlatacak? Böylesi
görülmüş müdür?
Ne demek istiyorsunuz? İlla yukarıda sayılanları
mı öğrenmek istiyorsunuz? O zaman alt kata ininiz. Sabahın ışıkları arasında YZ’ya
hazırlattığım yazılara bakınız.
Sabahleyin… Aklıma gelen düşünceyi yazmadan önce
laptopun sağından bir pencere açıldı. Dinlenmeyi hak ettiniz, cümlesini okudum.
Zihniniz… derken pencere kapandı. Yani ben bu yazıyı sonraya bırakırsam bu bir
erteleme değil zorunluluktur.
Bende acayip bir huy daha var. Başladığım işi
bitirmeden kalkamıyorum. Birkaç sene öncesine kadar bir şey fark etmiyordu
ancak bugünler hayli yoruluyorum. Yazdıklarım da bu yorgunluğa değse bari.
Değse de değmese de, beğenilse de beğenilmese de işime devam. Ya, bu bir
inattır diyorum, ancak benlere anlatamıyorum.
Sabahleyin deyip nokta koymuştum. Evet, o zaman
gazeteleri henüz okumamıştım. Sözde erteleme ile ilgili eli yüzü düzgün bir
yazı yazmayı planlıyordum. Demek ki siyaset araya girince kafa ayarları da
bozuluyor.
Bozuk kafa ile yazmalı mıyız? Tartışılır elbet.
Ben yazmalı diyorum. Aklıma şu geldi: Bazı sitelere yorum yapmak istediğimiz
zaman bir pencere çıkıyordu. Robot olmadığını ispatla, deniliyordu. Bir iki
işaret, tamam. Şimdi de yapay zekânın yazmadığını ispatlıyoruz böylece.
“Erteleye erteleye düştük bu hallere.” diyebilir mi yapay zekâ? O donatıcıları
tarafından öyle donatılmış ki… Bizim basında da donatıcıları tarafından
donatılanlar çok fazla mı dersiniz?
Bendeki benlerden bir ben kükredi içimden: Kendine
Gel
Kendine gelmiş ancak bana kükrer.
Sözlerine
Dikkat Et Sen
Çizmeyi Aşıyorsun
Herkesin Bir Sabrı Var
Bardağı Taşırıyorsun
Sor Bir Bilene
Yürümez Bu Iş Böyle
Aldıkça Alttan Ben
Sen Geldin Hep Üstüme
Ağzından Çıkanı Duysun Kulağı
https://lyricstranslate.com/tr/yonca-evcimik-kendine-gel-lyrics.html
Malazgirtten söz ettim keşke etmez olaydım.
Donatılmış yazarlardan söz ettim. Etmez olaydım.
Yarın keşke diyecekseniz ertelemeyin.
Devletlerin ertelemeye aldığı işleri unutturma
olarak yorumlama haddimiz değil. Aklımız da ermez zaten. En iyisi kendimden
bildik ve tanıdık örnekler vererek yazıyı bitirelim:
12 sene kadar önce, doktorlarımızın ısrarla
tavsiyelerine rağmen yürüyüşü erteleyip durdum. Pazartesi başlayacağım,
diyordum çocuklara. Yine aynı şeyi söylüyorum: Pazartesi başlayacağım. Be
mübarek şu tarihteki Pazartesi deyiversene. Beyni şaşırtmasana.
Yine perhize başlayacağım, diyordum. Hâlâ
diyorum. Be mübarek Peygamber efendimizin bu konudaki hadisini yazıp
duruyorsun. Kendin de uygulasana.
“Âdemoğlu, midesinden daha kötü bir kap
doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Eğer mutlaka
daha fazla yiyecekse, midesinin üçte birini yemeğine, üçte birini içeceğine,
üçte birini de nefesine ayırsın.” (— Tirmizî, Zühd, 47; İbn Mâce, Et‘ime, 50.)
Yatsı namazından sonra yatacağım diyorum
senelerce. Yani uykuyu erteleme diyorum. Gel gör ki… Üstelik erken yatmanın
yararlarını anlatıp durduk:
“Erken yatmak, hem bedensel hem de zihinsel
sağlığımızı korumada kilit bir rol oynar. Biyolojik saatimizle (sirkadiyen
ritim) uyumlu bir uyku düzeni oluşturmanın sağladığı başlıca faydalar
şunlardır:
Beden ve Zihin Sağlığı İçin Erken Uykunun Rolü
• Hücresel
Onarım ve Bağışıklık
• Hormonal
Denge ve Metabolizma
• Zihinsel
Dinlenme ve Hafıza
• Kalp
ve Damar Sağlığı
• Duygusal
Denge
İpucu: Biyolojik ritmimizi desteklemek için her
gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya özen göstermek, uyku kalitesini
artıran en önemli adımlardan biridir. (GeminiYZ)
Şimdilerde tembellik de çıktı piyasaya. Her gün
sakal traşı olurdum. Büroyu kapattıktan sonra iki günde bir üç günde bir derken
tembellik dört gün diyor. Aslında bir ara sakal bırakmıştım ancak doktor
tavsiyesiyle kesiverdik sakalları. Sakal bir örnek günlük rütinlerde de
tembellik. Gerçi bu erteleme sayılmaz ancak devam ederse… Bende tembellik? Daha
ne göreceğiz Allah’ım. Büyük konuşmayalım. Tabii laga luga da yapmayalım…
Size gelince erteleme konusunda bir şey
anlamışsanız mesele yok. Az anlamışsanız alt kata buyurunuz.
Son söze gelince o da YZ’dan olsun:
“Erteleme, yalnızca bir işi sonraya bırakmak değildir; insanın sahip olduğu
zaman, imkân ve fırsatları geleceğe havale ederek bugünkü hayatının bir
bölümünü kullanmamayı tercih etmesidir.
Dolayısıyla
ertelemenin karşısına konulması gereken hayat ilkesi şudur:
“Hayrı fark et, doğru zamanı belirle, gereksiz yere bekleme ve ilk mümkün
adımı at.”
İnsanın
hayatındaki en önemli soru belki de:
“Bunu ne zaman yapacağım?”
değil;
“Bunu yapabilecek imkâna sahipken neden daha fazla bekliyorum?” sorusudur.
Çünkü zaman
geçer, şartlar değişir, fırsatlar kaybolabilir; fakat zamanında yapılmış küçük
bir iyilik, atılmış küçük bir adım veya başlanmış küçük bir çalışma, gelecekte
çok daha büyük sonuçların başlangıcı olabilir.”
Bu
çalışmamızın, küçük de olsa bir adım atılmasını dolayısıyla hayırlı sonuçlara
vesile olmasını dileriz.
Sabahattin
Gencal, Kuzuluk, 26. 08. 2026
__________________________________________
ERTELEME
Akla gelebilecek en geniş anlamıyla
ERTELEME kavramını tanımlayınız. Bu
tanımın sistematik olarak bol örneklerle açılımını yapınız.
ERTELEME KAVRAMI: EN GENİŞ
ANLAMIYLA TANIMI VE SİSTEMATİK AÇILIMI
1. Erteleme nedir?
Erteleme, yapılması
gereken, yapılması yararlı olan veya yapılmasına karar verilmiş bir işi,
davranışı, kararı, sorumluluğu ya da ihtiyacı şimdi gerçekleştirmek yerine
daha sonraki bir zamana bırakma eğilimidir.
Ancak
ertelemeyi yalnızca “işi sonraya bırakmak” şeklinde tanımlamak eksik olur.
Çünkü insan bazen bilinçli ve haklı bir sebeple erteler, bazen de korku,
tembellik, kararsızlık, mükemmeliyetçilik, isteksizlik, kaygı veya
sorumluluktan kaçma nedeniyle erteler.
Bu nedenle en
geniş anlamıyla şöyle tanımlayabiliriz:
Erteleme; insanın gerçekleştirmesi gereken veya gerçekleştirmeyi amaçladığı
bir işi, kararı, sorumluluğu, ihtiyacı ya da değişimi, çeşitli gerekçelerle
olması gereken zamandan daha sonraya bırakması; bu bırakmanın bazen bilinçli ve
yararlı bir zamanlama, bazen de kişinin kendisini ve hayatını olumsuz etkileyen
bir kaçınma davranışı olmasıdır.
Burada önemli
olan nokta şudur:
Her gecikme erteleme değildir.
Örneğin
ameliyatın, yağmur nedeniyle ertelenmesi ile öğrencinin ders çalışmayı sürekli
ertelemesi aynı şey değildir. Birincisinde zorunlu ve makul bir zamanlama
değişikliği, ikincisinde ise çoğu zaman kaçınma davranışı söz
konusudur.
2. Ertelemenin temel unsurları
Erteleme
kavramını daha iyi anlayabilmek için onu meydana getiren unsurlara
ayırabiliriz.
A. Yapılması gereken bir şey vardır
Öncelikle
ortada yapılması gereken bir iş bulunur.
Örneğin:
·
Ders çalışmak
·
Bir kitabı
okumak
·
Doktora gitmek
·
Bir rapor
hazırlamak
·
Fatura ödemek
·
Bir telefon
görüşmesi yapmak
·
Bir karar
vermek
·
Özür dilemek
·
Bir projeye
başlamak
·
Bir
alışkanlığı değiştirmek
B. Yapılabileceği hâlde yapılmaz
Ertelemenin
önemli özelliği budur.
Kişi çoğu
zaman işi yapabilecek durumdadır, fakat yapmayı tercih etmez.
Örneğin
öğrencinin sınava çalışmak için zamanı vardır. Fakat:
“Biraz sonra
başlarım.”
der.
Sonra:
“Akşam
çalışırım.”
der.
Akşam:
“Yarın daha
iyi çalışırım.”
der.
Böylece “sonra”
kelimesi, “hiçbir zaman”ın başlangıcı hâline gelebilir.
3. Ertelemenin üç temel zamanı
Erteleme
çoğunlukla üç zaman arasında ortaya çıkar:
Şimdi → Sonra → Daha sonra
Kişi şimdi
yapması gereken işi sonraya bırakır. Sonra geldiğinde ise aynı işi yeniden
erteler.
Örneğin:
Bugün kitap
okuyacağım.
→ Bugün okuyamadım, yarın okurum.
→ Yarın da okuyamadım, hafta sonu okurum.
→ Hafta sonu misafir geldi, gelecek hafta başlarım.
Burada dikkat
edilmesi gereken nokta şudur:
Ertelemenin asıl problemi zamanın geçmesi değil, zaman geçerken amacın
gerçekleşmemesidir.
4. Erteleme ile dinlenme arasındaki fark
İnsan her
zaman çalışamaz. Dinlenmeye de ihtiyacı vardır.
Dolayısıyla:
“Şimdi biraz
dinleneyim, sonra çalışacağım.”
demek tek
başına erteleme değildir.
Eğer kişi:
1.
Ne yapacağını
biliyorsa,
2.
Ne zaman
yapacağını belirliyorsa,
3.
Dinlenme
süresini kontrol edebiliyorsa,
4.
Daha sonra
gerçekten işe dönüyorsa,
burada planlı
dinlenme vardır.
Fakat:
“Beş dakika
telefona bakayım.”
deyip iki saat
sosyal medyada kalmak ve sonunda:
“Artık bugün
çalışılmaz, yarın başlarım.”
demek erteleme
davranışına dönüşebilir.
5. Erteleme ile tembellik aynı şey değildir
Bu ayrım
oldukça önemlidir.
Tembellik, kişinin bir
işi yapmaya karşı genel isteksizliği olabilir.
Erteleme ise kişi işi
yapmak istediği veya yapması gerektiğini bildiği hâlde onu başka bir zamana
bırakabilir.
Örneğin:
Bir öğrenci:
“Sınavı
kazanmak istiyorum.”
diyor fakat
ders çalışmaya başlamıyorsa burada yalnızca tembellikten söz etmek yeterli
değildir.
Belki:
·
başarısız
olmaktan korkuyordur,
·
konuları
anlamayacağından endişelidir,
·
nereden
başlayacağını bilmiyordur,
·
mükemmel
çalışmak istediği için başlayamıyordur,
·
çalışmayı
sıkıcı buluyordur.
Dolayısıyla
ertelemenin altında çoğu zaman duygusal ve zihinsel nedenler bulunur.
6. Erteleme ile korku arasındaki ilişki
İnsan bazen
yapacağı işten değil, işin sonucundan korktuğu için erteler.
Örneğin:
Bir öğrenci:
“Çalışacağım
ama başarısız olursam ne olacak?”
diye
düşünüyorsa çalışmaya başlamaktan kaçınabilir.
Bir yazar:
“Yazdığım yazı
beğenilmezse?”
diye düşünerek
yazmaya başlamayabilir.
Bir insan:
“Doktora
gidersem kötü bir sonuç öğrenebilirim.”
diye düşünerek
muayeneyi erteleyebilir.
Burada
erteleme, kişinin korkusunu geçici olarak azaltır.
Fakat sorun
ortadan kalkmaz.
Erteleme çoğu zaman problemi çözmez; yalnızca problemle karşılaşma zamanını
ileriye taşır.
7. Erteleme ve mükemmeliyetçilik
Ertelemenin en
dikkat çekici nedenlerinden biri mükemmeliyetçilik olabilir.
Kişi:
“Çok güzel
yapmalıyım.”
diye
düşündükçe işe başlayamaz.
Örneğin bir
öğrenci ödevini yapmak istemektedir fakat:
“Mükemmel bir
ödev hazırlamalıyım.”
düşüncesi
nedeniyle başlamayı sürekli erteler.
Oysa çoğu
zaman:
Eksik başlayabilmek, hiç başlamamaktan daha değerlidir.
Bir kitabın
ilk cümlesi kusursuz olmak zorunda değildir. Bir araştırmanın ilk taslağı
mükemmel olmak zorunda değildir.
Başlamak, mükemmelliğin değil gelişmenin başlangıcıdır.
8. Kararları erteleme
Erteleme
yalnızca fiziksel işler için değildir.
İnsan bazen karar
vermeyi de erteler.
Örneğin:
·
Hangi okula
gideceğine karar vermek,
·
Bir iş
teklifini değerlendirmek,
·
Bir sorun
hakkında konuşmak,
·
Bir özür
dilemek,
·
Bir projeye
başlamak,
·
Bir
alışkanlığı bırakmak.
Kişi:
“Biraz daha
düşüneyim.”
der.
Bu bazen
akıllıca olabilir.
Fakat
“düşünme” süreci sürekli uzuyorsa karar erteleme ortaya çıkabilir.
Burada önemli
soru şudur:
“Gerçekten daha fazla bilgiye mi ihtiyacım var, yoksa karar vermekten mi
kaçıyorum?”
9. Konuşmayı erteleme
Bazı insanlar
önemli konuşmaları sürekli erteler.
Örneğin:
Bir baba
çocuğunun bir problemi olduğunu fark eder fakat:
“Şimdi
konuşmayayım, sonra konuşurum.”
der.
Sonra:
“Bugün uygun
değil.”
der.
Daha sonra
sorun büyür.
Benzer
şekilde:
·
Öğretmenin
öğrenciyle konuşmayı ertelemesi,
·
Eşlerin bir
problemi konuşmaktan kaçınması,
·
Yöneticinin
çalışanıyla gerekli görüşmeyi yapmaması,
·
Arkadaşların
kırgınlıklarını konuşmaması
zaman içinde
küçük bir problemi büyük bir probleme dönüştürebilir.
Bu nedenle:
Konuşulması gereken bazı şeyleri zamanında konuşmamak da bir tür
ertelemedir.
10. Sağlık konusunda erteleme
Ertelemenin en
tehlikeli biçimlerinden biri sağlıkla ilgili olanıdır.
Örneğin kişi:
“Biraz daha
bekleyeyim, geçer.”
diyerek
gerekli sağlık kontrolünü sürekli erteleyebilir.
Burada insanın
zihnindeki mekanizma genellikle şöyledir:
Rahatsızlık → kaygı → doktora gitme düşüncesi → kaçınma → geçici rahatlama
Kişi doktora
gitmeyince kısa süreli olarak rahatlayabilir. Ancak asıl sorun devam edebilir.
Bu nedenle
sağlıkla ilgili gerekli kontrollerin makul gerekçeler olmadan ertelenmesi doğru
değildir.
11. Eğitimde erteleme
Ertelemenin en
çok görüldüğü alanlardan biri eğitimdir.
Öğrenci:
“Bugün
çalışmayayım, yarın iki kat çalışırım.”
der.
Fakat ertesi
gün:
“Bugün biraz
yorgunum.”
der.
Sonra:
“Hafta sonu
çalışırım.”
der.
Sınav
yaklaştığında ise:
“Keşke daha
önce başlasaydım.”
diye düşünür.
Bu durum son
dakika çalışma döngüsü meydana getirir.
Sağlıklı yaklaşım
Büyük işi
küçük parçalara ayırmaktır.
Örneğin:
“100 sayfa çalışacağım.”
yerine:
“Bugün 10 sayfa okuyacağım.”
demek
başlangıcı kolaylaştırabilir.
12. Yazmada erteleme
Yazarlarda ve
öğrencilerde de erteleme görülebilir.
Kişi:
“Önce bütün
araştırmayı tamamlayayım, sonra yazmaya başlarım.”
der.
Fakat
araştırmanın sonu gelmez.
Sonra:
“Biraz daha
okuyayım.”
der.
Sonuçta kişi
çok şey okur fakat yazmaya başlayamaz.
Oysa okumak
ve yazmak birbirinden tamamen ayrılmış aşamalar değildir.
Bazen yazmaya
başlamak, insanın neyi araştırması gerektiğini de gösterir.
13. Ertelemenin günlük hayattaki küçük biçimleri
Erteleme
sadece büyük meselelerde ortaya çıkmaz.
Örneğin:
·
Masayı
toplamayı ertelemek,
·
Bir kitabı
yerine koymayı ertelemek,
·
Bir telefon
görüşmesini ertelemek,
·
Çantayı
hazırlamayı ertelemek,
·
Bir belgeyi
dosyalamayı ertelemek,
·
Çamaşırları
katlamayı ertelemek,
·
Bir e-postayı
cevaplamayı ertelemek.
Tek tek
bakıldığında bunlar küçük görünür.
Fakat küçük
ertelemeler biriktiğinde insanın zihninde:
“Yapılacak işler yığını”
oluşabilir.
Bu da stres ve
zihinsel yorgunluğu artırabilir.
14. Ertelemenin toplumsal boyutu
Erteleme
yalnızca bireysel bir davranış değildir.
Aileler, kurumlar, şirketler ve devletler de sorunları erteleyebilir.
Örneğin bir
şehirde:
·
Deprem
riskinin yıllarca göz ardı edilmesi,
·
Altyapı
sorunlarının sürekli ertelenmesi,
·
Eğitimdeki
problemlerin zamanında ele alınmaması,
·
Çevre
sorunlarının ötelenmesi,
·
Trafik
problemlerinin sürekli ertelenmesi
toplumsal
erteleme örnekleridir.
Bireysel
ertelemede bir kişinin zamanı kaybolabilir.
Toplumsal
ertelemede ise milyonlarca insanın zamanı, parası, güvenliği ve geleceği
etkilenebilir.
15. Siyasette ve yönetimde erteleme
Yönetimde
erteleme daha da önemlidir.
Bir yönetici
problemi gördüğü hâlde:
“Şimdilik
böyle idare edelim.”
diyorsa kısa
vadede rahatlık sağlayabilir.
Fakat sorun
büyüyebilir.
Örneğin küçük
bir bakım masrafının ertelenmesi, daha sonra büyük bir onarım masrafına
dönüşebilir.
Bu nedenle
yönetim açısından:
Erken teşhis + zamanında müdahale = daha düşük maliyet
ilişkisi
önemlidir.
Buna karşılık:
Sorunu görmezden gelme + erteleme = büyüyen sorun
sonucunu
doğurabilir.
16. Ertelemenin psikolojik döngüsü
Erteleme çoğu
zaman şöyle işler:
İş → Zorluk/rahatsızlık → Kaçınma → Geçici rahatlama → Suçluluk → Kaygı →
İşin daha da zorlaşması → Yeniden kaçınma
Örneğin:
Sınav
yaklaşıyor.
↓
Öğrenci çalışmayı zor buluyor.
↓
Telefona bakıyor.
↓
Geçici olarak rahatlıyor.
↓
Zaman geçiyor.
↓
Kaygısı artıyor.
↓
Ders daha büyük bir yük hâline geliyor.
↓
Yeniden kaçıyor.
Bu nedenle
ertelemenin yalnızca zaman yönetimi problemi olduğunu söylemek
yetersizdir.
Çoğu zaman
aynı zamanda bir duygu yönetimi problemidir.
17. Ertelemenin görünmeyen maliyetleri
Ertelemenin
bedeli yalnızca kaybedilen zaman değildir.
1. Zaman kaybı
İş daha uzun
sürede tamamlanır.
2. Enerji kaybı
İnsan
yapmadığı işi bile zihninde taşır.
3. Stres
“Yapmam
gereken bir şey var.” düşüncesi sürekli zihni meşgul eder.
4. Suçluluk
Kişi:
“Yine
yapamadım.”
diye kendisini
eleştirebilir.
5. Fırsat kaybı
Zamanında
yapılmayan iş bazı fırsatların kaçmasına neden olabilir.
6. Güven kaybı
Kişi kendisine
verdiği sözleri sürekli tutmazsa öz-yeterlik duygusu zayıflayabilir.
7. İlişki sorunları
Verilen
sözlerin tutulmaması başkalarının güvenini de azaltabilir.
18. Her erteleme kötü müdür?
Hayır.
Bu ayrım çok
önemlidir.
Bazen erteleme
akıllı bir karar olabilir.
Örneğin:
·
Yeterli bilgi
toplanması için kararın ertelenmesi,
·
Daha uygun
şartların beklenmesi,
·
Acil bir iş
nedeniyle önceliğin değiştirilmesi,
·
Dinlenme
ihtiyacı nedeniyle çalışmanın başka zamana alınması,
·
Bir
tartışmanın öfke geçtikten sonra yapılmasının tercih edilmesi.
Bunlarda amaç
sorumluluktan kaçmak değil, daha doğru zamanı seçmektir.
Dolayısıyla:
Ertelemenin niteliğini belirleyen yalnızca “ne kadar geciktiği” değil;
“neden ertelendiği, ne kadar ertelendiği ve bu ertelemenin sonucunun ne
olduğudur.”
19. Ertelemenin olumlu ve olumsuz biçimleri
|
Erteleme türü
|
Özelliği
|
Örnek
|
|
Planlı erteleme
|
Bilinçli zamanlama
|
“Bu kararı cuma günü vereceğim.”
|
|
Zorunlu erteleme
|
Dış şartlar nedeniyle
|
Uçağın hava şartları nedeniyle ertelenmesi
|
|
Stratejik erteleme
|
Daha doğru zaman için
|
Öfkeli iken tartışmayı sonraya bırakmak
|
|
Kaçınma ertelemesi
|
Rahatsızlıktan kaçmak
|
Zor ödevi sürekli bırakmak
|
|
Korku kaynaklı erteleme
|
Sonuçtan korkmak
|
Doktora gitmeyi sürekli geciktirmek
|
|
Mükemmeliyetçi erteleme
|
Kusursuzluk beklentisi
|
Yazıya başlayamamak
|
|
Kararsızlık ertelemesi
|
Karar verememek
|
Sürekli seçenek değiştirmek
|
|
Alışkanlık hâline gelmiş erteleme
|
Sürekli tekrar
|
Her işi son güne bırakmak
|
20. “Sonra yaparım” düşüncesinin tehlikesi
Ertelemenin en
güçlü cümlelerinden biri:
“Sonra yaparım.”
cümlesidir.
Çünkü
“sonra”nın belirli bir tarihi yoksa insan kendisini kolayca kandırabilir.
Bunun yerine:
“Sonra
yapacağım.”
demek yerine:
“Çarşamba günü saat 10.00'da başlayacağım.”
demek çok daha
somuttur.
Burada “sonra”
takvime dönüşmektedir.
21. Ertelemenin karşıtı nedir?
Ertelemenin
karşıtı yalnızca “hemen yapmak” değildir.
Asıl karşıtı:
Zamanında, bilinçli, planlı ve sorumlu davranmaktır.
Çünkü her şeyi
hemen yapmak da doğru değildir.
Önemli olan:
Doğru iş + doğru zaman + doğru ölçü + doğru öncelik
dengesini
kurabilmektir.
22. Erteleme ile önceliklendirme arasındaki fark
Bir insanın
aynı anda on işi olabilir.
Bunların
hepsini aynı anda yapması mümkün değildir.
Örneğin:
1.
Acil sağlık
problemi,
2.
Yarınki sınav,
3.
Gelecek ay
teslim edilecek proje,
4.
Kitap okuma,
5.
Odayı
düzenleme.
Burada kişi
önce sınava hazırlanmayı seçerse diğer işleri sonraya bırakması erteleme
değil, önceliklendirme olabilir.
Dolayısıyla:
Bir işi daha önemli bir iş uğruna sonraya bırakmak ile bir işi
sorumluluktan kaçmak için sürekli geciktirmek aynı şey değildir.
23. Erteleme ve insanın kendisiyle ilişkisi
Ertelemenin
belki de en derin boyutu insanın kendi iradesiyle ilişkisidir.
İnsan:
“Bunu
yapacağım.”
der.
Fakat yapmaz.
Bir süre sonra
insanın kendi kendisine verdiği sözlerle davranışları arasındaki mesafe açılır.
Bu nedenle
erteleme yalnızca:
“İşi geciktirmek”
değil, bazı
durumlarda:
“İnsanın kendi niyeti ile davranışı arasındaki mesafenin büyümesi”
olarak da
görülebilir.
Bu açıdan
bakıldığında erteleme, insanın irade, özdisiplin, sorumluluk, zaman bilinci
ve özfarkındalığı ile yakından ilişkilidir.
24. Ertelemenin en geniş çerçevesi
Ertelemeyi bir
bütün olarak düşündüğümüzde şu alanlarla ilişkili olduğunu görürüz:
ERTELEME
→ zaman
yönetimi
→ irade
→ özdisiplin
→ motivasyon
→ korku
→ kaygı
→ mükemmeliyetçilik
→ kararsızlık
→ alışkanlıklar
→ sorumluluk
→ önceliklendirme
→ karar verme
→ çalışma
→ eğitim
→ sağlık
→ ilişkiler
→ aile
→ yönetim
→ toplum
→ gelecek tasavvuru
Dolayısıyla
erteleme, hayatın yalnızca bir köşesinde bulunan küçük bir davranış değildir. İnsanın
zamanla, sorumlulukla, iradeyle ve gelecekle kurduğu ilişkinin önemli
göstergelerinden biridir.
25. Ertelemeyi anlamanın temel soruları
Bir işi
ertelediğimizde kendimize şu soruları sormak faydalı olabilir:
1.
Neyi
erteliyorum?
2.
Neden
erteliyorum?
3.
Gerçekten
zamanım mı yok, yoksa yapmak mı istemiyorum?
4.
Bu işi
yapmaktan mı, sonucundan mı korkuyorum?
5.
Mükemmel yapma
isteğim beni başlamaktan alıkoyuyor mu?
6.
Bu işi daha
önemli başka bir iş nedeniyle mi erteliyorum?
7.
Ertelemenin
bana kısa vadede ne faydası var?
8.
Uzun vadede
bana ne zararı olabilir?
9.
Eğer şimdi
başlamazsam bir hafta sonra ne olur?
10.
Bu işi küçük
bir parçaya bölerek başlayabilir miyim?
Bu sorular,
ertelemenin görünen davranışının arkasındaki görünmeyen nedeni ortaya
çıkarabilir.
Sonuç
Erteleme, insan hayatının kaçınılmaz bir parçası olabilen; fakat alışkanlık
hâline geldiğinde kişinin zamanını, enerjisini, huzurunu, ilişkilerini,
başarısını ve geleceğe ilişkin imkânlarını olumsuz etkileyebilen bir davranış
biçimidir.
Ancak
ertelemeyi bütünüyle kötü görmek de doğru değildir. Planlı, gerekçeli ve
stratejik olarak yapılan geciktirme, bazen sağlıklı bir karar verme
biçimidir. Problem, kişinin yapması gereken işi gerçek bir gerekçe
olmaksızın sürekli olarak daha sonraya bırakmasıdır.
Bu nedenle
ertelemenin özünü şu formülle özetleyebiliriz:
ERTELEME = Yapılması gereken iş + şimdi yapabilecek durumda olma + daha
sonraya bırakma + çoğu zaman geçici rahatlama + uzun vadede maliyet
Buna karşılık
sağlıklı zaman kullanımı:
FARKINDALIK → ÖNCELİKLENDİRME → PLANLAMA → BAŞLAMA → SÜRDÜRME → TAMAMLAMA →
DEĞERLENDİRME
şeklinde
düşünülebilir.
Sonuçta mesele
yalnızca “İşi ne zaman yapacağım?” sorusu değildir. Daha derindeki soru
şudur:
“Hayatımı şimdi mi yaşayacağım, yoksa hayatımın önemli bir bölümünü sürekli
‘sonra’ diyerek mi geçireceğim?”
Erteleme
kavramının insan hayatındaki en önemli felsefî boyutu da burada ortaya çıkar: İnsan
zamanı ertelediğini sanırken aslında çoğu zaman kendi hayatının bir parçasını
ertelemektedir.
Chat GPT
***
“Hayırlı
işlerde acele ediniz.” Sözü hadis midir? Hadisse doğru ifadesini örneklerle ve
sistematik olarak açıklayınız.
Evet; ancak
burada önemli bir hadis kaynaklandırma ayrımı yapmak gerekir. Halk
arasında “Hayırlı işlerde acele ediniz” şeklinde söylenen ifade, bu
şekliyle Hz. Peygamber’in sahih hadislerinden biri olarak doğrudan
aktarılmamalıdır. Buna karşılık, “Hayırlı işlere/amel-i salihe bir an önce
yönelin” anlamını taşıyan hadis rivayetleri vardır.
Özellikle Ebû
Hüreyre’den rivayet edilen ve Tirmizî, Zühd, 3, hadis no. 2306’da geçen
şu rivayet önemlidir:
بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا...
“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”
Tirmizî bu
rivayeti “hasen garîb” olarak değerlendirmiştir. (Diyanet Dijital) Ancak hadis isnadı hakkında sonraki bazı
muhaddisler eleştirilerde bulunmuş ve rivayeti zayıf kabul edenler de
olmuştur. Bu sebeple ilmî bir metinde ihtiyatlı ifade kullanmak gerekir. (dorar.net)
1. Hadisin daha doğru ifadesi
Rivayetin baş
tarafı:
«بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا»
şeklindedir.
Buradaki “bâdirû”
(بادِروا) fiili; acele etmek, öne geçmek, fırsatı kaçırmadan işe
koyulmak, bir işi geciktirmeden yapmak anlamlarına gelir.
Dolayısıyla
Türkçeye:
“Yedi şey gelmeden önce hayırlı amelleri yapmaya koşun/iyi amelleri
yapmakta acele edin.”
şeklinde
aktarılabilir. (Diyanet Dijital)
Fakat “Hayırlı
işlerde acele ediniz” cümlesi, bu hadisin birebir Türkçe lafzı değil,
anlamının kısaltılmış bir ifadesidir.
2. Hadisin tamamının ana fikri
Rivayette
insanın iyi amelleri ertelemesinin önüne geçmek için yedi engel zikredilir:
1.
Unutturucu
fakirlik
2.
Azdırıcı
zenginlik
3.
Bozucu
hastalık
4.
İnsanı güçsüz
bırakan ihtiyarlık
5.
Ansızın gelen
ölüm
6.
Deccâl
7.
Kıyamet
Tirmizî'deki
rivayette bu unsurlar sıralanarak, insanın gelecekte bunlardan biriyle
karşılaşabileceği ve dolayısıyla iyi amelleri geciktirmemesi gerektiği
anlatılır. (Diyanet Dijital)
Buradaki temel
mesaj şudur:
“İyilik yapmaya elverişli olduğun zamanı, iyilik yapmak için kullan; çünkü
şartların her zaman aynı kalacağının garantisi yoktur.”
3. “Acele” kelimesini yanlış anlamamak gerekir
Hadisteki acele,
düşünmeden, ölçüsüz ve plansız hareket etmek anlamına gelmez.
Örneğin:
·
Düşünmeden
yardım etmek,
·
Araştırmadan
karar vermek,
·
Sonuçlarını
değerlendirmeden bir işe girişmek,
·
Başkasının
hakkını ihlal etmek
“hayırda
acele” değildir.
Buradaki
acele:
Hayrı gereksiz yere geciktirmemek
anlamındadır.
Dolayısıyla:
Acelecilik ≠ Hayırda sürat
demek gerekir.
4. Birinci boyut: İyiliği ertelememek
Bir insanın
önünde bir iyilik fırsatı çıktığında:
“Daha sonra
yaparım.”
demesi,
fırsatın kaybolmasına yol açabilir.
Örneğin yaşlı
bir insanın taşımasına yardım etmek için fırsat doğmuştur.
Kişi:
“Biraz sonra
yardım ederim.”
der.
Fakat o sırada
başka biri yardım eder veya kişi ortamdan ayrılır.
Burada
kaçırılan şey yalnızca bir yardım fırsatı değil, bir iyilik fırsatıdır.
5. İkinci boyut: Sadaka ve yardımı geciktirmemek
Maddi imkânı
olan bir insan ihtiyaç sahibini gördüğünde:
“Sonra yardım
ederim.”
diyebilir.
Fakat
“sonra”nın ne zaman geleceği belli değildir.
Burada önemli
olan kişinin imkânı ölçüsünde ve isabetli biçimde yardım etmesidir.
Örneğin:
·
Bir ihtiyaç
sahibine destek olmak,
·
Bir öğrencinin
eğitimine katkıda bulunmak,
·
Bir
depremzedeye yardım ulaştırmak,
·
Bir hastaya
destek olmak
gibi
davranışlar hayırlı işlere örnektir.
6. Üçüncü boyut: Anne-babaya iyilik
Hayırlı
işlerde acele etmenin en anlamlı alanlarından biri anne-babaya iyilik
meselesidir.
Bir insan:
“Babamla sonra
konuşurum.”
“Annemi sonra
ararım.”
diyebilir.
Fakat insanın
hayatındaki bazı fırsatlar tekrar gelmeyebilir.
Bu nedenle
sevgi, saygı ve teşekkürün zamanında ifade edilmesi önemlidir.
Örneğin:
“Anne, senin
benim için yaptıklarını takdir ediyorum.”
demek için
özel bir gün beklemek gerekmeyebilir.
7. Dördüncü boyut: Özür dilemeyi ertelememek
İnsan hata
yaptığında:
“Sonra özür
dilerim.”
diyebilir.
Fakat zaman
geçtikçe kırgınlık büyüyebilir.
Örneğin iki
arkadaş arasında bir yanlış anlaşılma meydana gelmiş olsun.
Bir taraf
hatasını fark ediyor fakat özür dilemiyor.
Aradan günler
geçiyor.
Küçük bir
mesele büyük bir kırgınlığa dönüşebiliyor.
Burada hayırlı
davranış:
Hatasını fark eden kişinin gereksiz yere özrünü geciktirmemesidir.
8. Beşinci boyut: Barışmayı ertelememek
Benzer şekilde
küslüklerin gereksiz yere uzatılması da insan ilişkilerini yıpratır.
İki kardeş
düşünelim.
Küçük bir
tartışma yaşarlar.
Her ikisi de:
“Önce o
gelsin.”
diye bekler.
Günler
haftalara dönüşür.
Oysa
taraflardan biri:
“Aramızdaki
meseleyi konuşup çözelim.”
dese sorun
büyümeden çözülebilir.
Buradaki
“acele”, haklı-haksız ayrımını ortadan kaldırmak değil, barışma fırsatını
gereksiz yere kaybetmemektir.
9. Altıncı boyut: Tövbe ve yanlış davranışı
düzeltme
İnsan hata
yaptığında:
“Daha sonra
düzeltirim.”
diyebilir.
Fakat
alışkanlık hâline gelen yanlış davranışların değiştirilmesi zamanla daha zor
olabilir.
Örneğin bir
öğrenci:
“Bugün
çalışmayayım.”
demeye alışır.
Bir süre
sonra:
“Yarın
başlarım.”
der.
Bu
tekrarlandıkça erteleme alışkanlık hâline gelebilir.
Aynı şekilde
insanın yanlış bir davranışı varsa, onu düzeltmeye mümkün olduğu kadar erken
başlaması daha anlamlıdır.
10. Yedinci boyut: İlmi ve faydalı bilgiyi
değerlendirmek
“Hayırlı iş”
yalnızca maddi yardım değildir.
Bir insan:
·
Kitap
okuyabilir,
·
Bilgi
öğrenebilir,
·
Öğrendiğini
başkasına aktarabilir,
·
Bir öğrencinin
sorusunu cevaplayabilir,
·
Faydalı bir
araştırma yapabilir.
Örneğin:
“Bu kitabı
emeklilikte okurum.”
diyerek
yıllarca beklemek yerine, bugün birkaç sayfa okumaya başlamak bile bir
başlangıçtır.
Burada az
ama sürekli yapılan çalışma, hiç başlanmayan büyük projeden daha
değerlidir.
11. Sekizinci boyut: Hayırda süreklilik
Hadisin
mesajını yalnızca:
“İyiliği hemen
yap.”
şeklinde
anlamak eksik olur.
Bir başka
boyut da:
“İyiliği hayat tarzına dönüştür.”
anlayışıdır.
Örneğin:
Bir gün çok yardım etmek yerine,
her hafta düzenli olarak imkân ölçüsünde yardım etmek
daha
sürdürülebilir olabilir.
Aynı durum:
·
Kur'an okumak,
·
kitap okumak,
·
ilim öğrenmek,
·
insanlara
faydalı olmak,
·
çevreyi
korumak,
·
gönül almak
için de
geçerlidir.
12. “Sonra” kelimesinin tehlikesi
Bu hadis
açısından üzerinde özellikle durulabilecek kelimelerden biri **“sonra”**dır.
İnsan:
“Sonra yardım
ederim.”
“Sonra özür
dilerim.”
“Sonra
okurum.”
“Sonra
öğrenirim.”
“Sonra tövbe
ederim.”
“Sonra ailemle
ilgilenirim.”
der.
Fakat insanın
geleceği kesin değildir.
Hadisin insanı
uyarmak istediği temel gerçeklerden biri budur:
İyilik yapabilecek imkânın bulunduğu zaman, iyilik için en değerli
zamandır.
13. Kur'an'daki anlayışla ilişkisi
Bu düşünce
Kur'an'ın genel ruhuyla da uyumludur.
Kur'an'da:
“Hayır işlerinde birbirinizle yarışın.”
anlamındaki “فَاسْتَبِقُوا
الْخَيْرَاتِ” ifadesi yer alır. (Diyanet Dijital)
Bu anlayışta
hayır, sadece yapılması gereken bir görev değil; aynı zamanda yarışılması
gereken bir alan olarak görülür.
Başka bir
ifadeyle:
“İyilik yapacağım.”
demek başka,
“İyiliği fırsat bulduğumda gerçekleştireceğim.”
demek
başkadır.
14. Çok önemli bir denge: Hayırda acele, kararda
teenni
Burada İslam
ahlâkının önemli bir dengesi ortaya çıkar:
Hayırlı işin kendisinde:
Gereksiz gecikme olmamalıdır.
Hayırlı işi belirlemede:
Düşünmek, araştırmak ve danışmak gerekir.
Örneğin:
Bir öğrenci
bursunu ihtiyaç sahibine vermek istiyor.
Önce gerçekten
ihtiyacı olan kişiyi araştırması gerekir.
Bu araştırma hayrı
ertelemek değildir.
Ancak kişi:
“Kime yardım
edeceğimi araştırıyorum.”
diyerek
aylarca hiçbir şey yapmıyorsa, bu kez araştırma erteleme bahanesine
dönüşebilir.
15. Hadisin günümüze bakan yönü
Bugün bu
hadisin mesajını çok geniş bir alana uygulayabiliriz.
Eğitimde:
“Bugün öğrenmeye başla.”
Ailede:
“Sevgini zamanında göster.”
Dostlukta:
“Kırgınlığı gereksiz yere büyütme.”
İş hayatında:
“Gerekli işi son güne bırakma.”
Toplum hayatında:
“Gördüğün problemi büyümeden çözmeye çalış.”
İbadette:
“İyiliği geleceğe havale etme.”
Kişisel gelişimde:
“Değişimi sürekli yarına bırakma.”
Böylece hadis,
insanı “gelecekteki ideal insan” olmaktan çıkarıp “bugünkü sorumlu insan”
olmaya davet eder.
16. “Hayırlı işlerde acele ediniz” sözünün en
güzel yorumu
Kanaatimce bu
sözün özünü şu cümleyle ifade etmek mümkündür:
“İyilik yapma imkânını bulduğunuzda onu gereksiz yere ertelemeyiniz; çünkü
insanın imkânları, sağlığı, zamanı ve hayatı sürekli aynı durumda kalmaz.”
Burada acele, şuurun
düşmanı değil, tembelliğin düşmanıdır.
Dolayısıyla:
Düşünmeden hareket etmek → acelecilik
Düşünüp doğru olanı gereksiz yere geciktirmemek → hayırda acele
şeklinde bir
ayrım yapılabilir.
17. Sonuç
“Hayırlı
işlerde acele ediniz” sözü, bu şekliyle Hz. Peygamber'in birebir hadis lafzı
olarak gösterilmemelidir. Bununla birlikte, Hz. Peygamber'e nispet edilen “بادروا
بالأعمال سبعًا” — “Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin” rivayeti
Tirmizî'de bulunmaktadır. Tirmizî rivayeti hasen garîb olarak
değerlendirmiş; bazı sonraki hadis âlimleri ise isnadı sebebiyle zayıf
kabul etmiştir. Bu nedenle ilmî yazımda bu ihtilafın belirtilmesi en doğru
yoldur. (Diyanet Dijital)
Bununla
beraber iyiliği geciktirmemek, hayırlı işlerde yarışmak ve fırsatları
değerlendirmek Kur'an ve sünnetin genel ahlâkî öğretisiyle uyumludur.
Bütün meseleyi
şu formülle özetleyebiliriz:
FIRSAT → FARKINDALIK → DOĞRU DEĞERLENDİRME → HAYIRLI NİYET → GEREKSİZ
GECİKMEDEN EYLEM → SÜREKLİLİK
Ve belki de
sözün insana verdiği en önemli ders şudur:
“İyilik yapmak için mükemmel zamanı bekleme; doğru olanı yapabileceğin
makul zaman, çoğu zaman bugündür.”
ChatGPT
***
ERTELEME Kavramı üzerinde varsa ayet,
hadis, vecize, atasözü vb. yazınız.
Elbette. “Erteleme”
kavramını doğrudan veya dolaylı biçimde ele alan çok sayıda âyet, hadis,
vecize ve atasözü bulunmaktadır. Bunların bir kısmı “erteleme” kelimesini
doğrudan kullanmaz; fakat hayrı geciktirmeme, fırsatı değerlendirme, ölüm
gelmeden hazırlanma, zamanı iyi kullanma ve işi sürüncemede bırakmama
düşüncesini işler.
1. Kur’an-ı Kerîm’den örnekler
1.1. “Hayırlarda yarışın”
Erteleme
konusuyla en doğrudan ilişkilendirilebilecek âyetlerden biri Bakara 2/148'dir:
“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”
Ayetin Arapça
ifadesindeki “فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ (festebikû'l-hayrât)”, hayırlı
işlerde birbirini geçmeye çalışma, iyilik yapmak için öne geçme anlamı taşır. (Diyanet Kuranı)
Bu âyet,
ertelemenin karşısına şu anlayışı koymaktadır:
“İyilik yapma fırsatı doğduğunda onu gereksiz yere sonraya bırakma.”
Örneğin:
·
Bir ihtiyaç
sahibine yardım edebiliyorsan yardım et.
·
Bir insanın
gönlünü alabiliyorsan al.
·
Öğrenmen
gereken faydalı bir bilgi varsa öğren.
·
Yapılması
gereken güzel bir iş varsa uygun zamanda başla.
Buradaki “koşmak”,
düşünmeden hareket etmek değil; hayrı geciktirmemek ve hayırda gayret
göstermek demektir.
1.2. Mâide 5/48: “Hayırlı işlerde yarışın”
Mâide sûresi
48. âyette de:
“Öyleyse iyi işlerde birbirinizle yarışın.”
buyurulur.
Diyanet'in Kur'an Yolu tefsirinde de âyetin, insanların erdemli bir hayat
sürdürme konusunda birbirleriyle yarışacak şekilde gayret etmelerine işaret
ettiği açıklanmaktadır. (Diyanet Kuranı)
Bu âyet
açısından erteleme şöyle değerlendirilebilir:
Hayırlı iş → fırsat → değerlendirme → eylem
yerine,
Hayırlı iş → fırsat → “sonra yaparım” → fırsatın kaybolması
şeklindeki
davranış, âyetin “hayırlarda yarışma” ruhuyla bağdaşmaz.
1.3. Asr sûresi: Zamanın değerini bilmek
Erteleme
kavramıyla ilişkilendirilebilecek en önemli sûrelerden biri Asr sûresidir.
Sûre:
“Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyan içindedir.”
diye başlar.
Ardından
kurtuluşun iman, salih amel, hakkı ve sabrı tavsiye etmekle mümkün olduğunu
bildirir.
Burada
doğrudan “erteleme” kelimesi geçmez. Fakat sûrenin bütününde zamanın boşa
geçirilmemesi ve insanın hayatını anlamlı eylemlerle değerlendirmesi
konusunda güçlü bir mesaj vardır.
Bu açıdan:
Zamanı boşa geçirmek → hayatı boşa geçirmek
şeklinde bir
ilişki kurulabilir.
Dolayısıyla
Asr sûresi, erteleme alışkanlığının felsefî açıdan değerlendirilmesi bakımından
son derece önemlidir.
2. Hadislerden örnekler
2.1. “Yedi şey gelmeden önce amellerde acele
edin”
Önceki
sorunuzda da değindiğimiz rivayet burada özellikle önemlidir:
“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”
Rivayetin
Arapça başlangıcı:
بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا
şeklindedir.
Rivayet
Tirmizî'de yer almakta; Tirmizî onu hasen garîb olarak
değerlendirmektedir. Bununla birlikte hadis âlimleri arasında senedi konusunda
farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu nedenle “kesin olarak sahih hadis”
şeklinde nitelemek yerine, kaynak ve değerlendirme farkını belirtmek daha
ilmîdir.
Hadisin ana
mesajı:
İnsanın önünde sonsuz fırsat varmış gibi davranmaması ve iyi amelleri
gereksiz yere ertelememesidir.
2.2. “Beş şey gelmeden önce beş şeyi ganimet bil”
Hz.
Peygamber'e nispet edilen meşhur bir başka rivayette şöyle buyurulur:
“Beş şey gelmeden önce beş şeyi ganimet bil: İhtiyarlığından önce
gençliğini, hastalığından önce sağlığını, fakirliğinden önce zenginliğini,
meşguliyetinden önce boş vaktini ve ölümünden önce hayatını.”
Bu rivayet, erteleme
kavramının zaman boyutunu anlamak açısından son derece değerlidir.
İnsana adeta
şöyle seslenmektedir:
“Sahip olduğun imkânın değerini, onu kaybettikten sonra anlamayı bekleme.”
Örneğin:
Sağlık varken → sağlığı değerlendir.
Boş zaman varken → faydalı işler yap.
İmkân varken → iyilik yap.
Hayat varken → hayatı anlamlı kıl.
Buradaki temel
düşünce, fırsatları kaybettikten sonra harekete geçmemektir.
3. “Sonra yaparım” düşüncesi
Ertelemenin
günlük hayattaki en belirgin ifadesi:
“Sonra yaparım.”
cümlesidir.
Bunun
karşısına şu anlayış konabilir:
“Bugünün işini gereksiz yere yarına bırakma.”
Bu düşüncenin
Arap kültüründeki yaygın ifade biçimlerinden biri:
لا تؤخر عمل اليوم إلى الغد
şeklindedir.
Anlamı:
“Bugünün işini yarına erteleme.”
Bu ifade
Arapça kaynaklarda hikmetli söz/vecize olarak kullanılır. Dolayısıyla
bunu Hz. Peygamber'e ait bir hadis gibi göstermemek gerekir. (institute.aljazeera.net)
4. Türk atasözleri
Türkçede
erteleme düşüncesini anlatan çok sayıda atasözü ve deyim vardır.
4.1. “Bugünün işini yarına bırakma.”
Erteleme
kavramıyla en doğrudan ilişkili atasözüdür.
Anlamı:
Zamanında yapılabilecek bir işi gereksiz yere sonraya bırakmamak gerekir.
Örneğin:
Öğrencinin
sınava üç hafta vardır.
“Daha çok
zaman var.”
diyerek
çalışmaz.
Son hafta
geldiğinde:
“Keşke daha
önce başlasaydım.”
der.
Atasözünün
vermek istediği ders tam olarak budur.
4.2. “Vakit nakittir.”
Bu söz,
zamanın ekonomik değerini anlatır.
Nakit nasıl harcandığında geri
getirilemiyorsa, zaman da kullanıldığında geri getirilemez.
Bu nedenle:
Zamanı ertelemek, aslında hayatın bir bölümünü ertelemektir.
4.3. “Demir tavında dövülür.”
Bu atasözü
doğrudan ertelemeyi anlatmaz; fakat uygun zamanın değerlendirilmesi
düşüncesini ifade eder.
Demir
tavındayken işlenir.
İnsan
hayatında da bazı fırsatların belirli zamanları vardır.
Örneğin:
·
Öğrenme
fırsatı,
·
Eğitim
fırsatı,
·
Barışma
fırsatı,
·
Yardım etme
fırsatı,
·
Bir proje için
uygun zaman.
Her fırsatın
sonsuza kadar devam edeceği düşünülmemelidir.
4.4. “Ağaç yaşken eğilir.”
Bu atasözü
özellikle eğitim ve alışkanlıklar açısından erteleme konusuyla
ilişkilendirilebilir.
İyi
alışkanlıkların kazanılması sürekli ertelenirse, zamanla alışkanlıkları
değiştirmek zorlaşabilir.
Örneğin:
“Kitap okumaya
gelecek yıl başlarım.”
diyen bir
insan, okuma alışkanlığını sürekli geleceğe bırakabilir.
4.5. “İşleyen demir ışıldar.”
Bu atasözü de
insanın sürekli hareket, çalışma ve üretim içinde olması gerektiğini
anlatır.
Erteleme ise
bunun karşısında:
“Bir gün başlarım.”
anlayışını
temsil eder.
5. Vecizeler
Erteleme
konusunda dünya kültürlerinde de çok sayıda özlü söz bulunmaktadır.
“Kaybedilen zaman geri gelmez.”
Bu söz,
ertelemenin en önemli sonucunu anlatır.
Para
kaybedilebilir ve yeniden kazanılabilir.
Bir eşya
kaybedilebilir ve yenisi alınabilir.
Fakat:
Geçmiş zaman geri getirilemez.
Bu nedenle
ertelemenin en önemli maliyeti zaman kaybıdır.
“Fırsat, beklemez.”
Bu ifade de
ertelemenin karşısındaki temel düşünceyi özetler.
Bir fırsatın
değerini anlamak için onun kaybolmasını beklemek doğru değildir.
Örneğin:
Bir öğrencinin
karşısına iyi bir eğitim imkânı çıkmışsa:
“Sonra
değerlendiririm.”
demek,
fırsatın kaçmasına neden olabilir.
6. Mevlânâ'nın düşüncesiyle
ilişkilendirilebilecek bir yaklaşım
Mevlânâ'nın
eserlerinde insanın bugünkü imkânını değerlendirmesi, gafletten kurtulması
ve dönüşümünü geciktirmemesi temasına sık sık rastlanır.
Burada dikkat
edilmesi gereken husus şudur:
Mevlânâ'ya ait
olduğu kesin olarak doğrulanmamış internet sözlerini ona mal etmemek gerekir.
Örneğin
internette dolaşan:
“Dün dünde kaldı cancağızım, bugün yeni şeyler söylemek lazım.”
sözünün
Mevlânâ'ya nispeti yaygın olmakla birlikte, bu tür ifadeleri doğrudan beyit
veya kesin alıntı olarak kullanırken kaynak kontrolü yapmak gerekir.
Bu husus
özellikle akademik çalışmalarda önemlidir.
7. Kur'an, hadis, atasözü ve vecizelerin ortak
mesajı
Bütün bu
örnekleri bir araya getirdiğimizde ilginç bir tablo ortaya çıkar:
|
Kaynak
|
Ana mesaj
|
|
Bakara 2/148
|
Hayırlara koşun, yarışın.
|
|
Mâide 5/48
|
İyi işlerde yarışın.
|
|
Asr sûresi
|
Zamanın değerini bilin; onu boşa harcamayın.
|
|
Hadis rivayetleri
|
İmkânlar kaybolmadan iyi amelleri değerlendirin.
|
|
“Bugünün işini yarına bırakma”
|
Gereksiz ertelemeden kaçının.
|
|
“Vakit nakittir”
|
Zaman değerlidir.
|
|
“Demir tavında dövülür”
|
Uygun zamanı değerlendirin.
|
|
“İşleyen demir ışıldar”
|
Sürekli üretken ve aktif olun.
|
Bunların ortak
noktası şudur:
İnsan, sahip olduğu zamanı ve imkânları sonsuz zannetmemelidir.
8. Erteleme konusunda çok önemli bir ayrım
Bütün bu
sözlerden:
“Her şeyi hemen yapın.”
sonucu
çıkarılmamalıdır.
Çünkü acelecilik
ile ertelememek birbirinin zıddı değildir.
Doğru olan:
Düşün → değerlendir → planla → uygun zamanı belirle → gereksiz yere
geciktirme → gerçekleştir.
Örneğin bir
ameliyat, önemli bir yatırım, bir evlilik veya büyük bir proje hakkında araştırmadan
hemen karar vermek doğru değildir.
Fakat yeterli
bilgi ve imkân bulunduğu hâlde:
“Bir ara bakarım.”
diyerek işi
sürekli geciktirmek de doğru değildir.
Dolayısıyla:
Acelecilik = düşünmeden hareket etmek
Erteleme = yapılabilecek işi gereksiz yere sonraya bırakmak
Sağlıklı davranış = zamanında ve bilinçli hareket etmek
şeklinde bir
ayrım yapılabilir.
9. Sonuç: Erteleme konusunda temel ilke
Kur'an'ın “Haydi,
hep hayırlara koşun, yarışın!” çağrısı (Diyanet Kuranı), Mâide 5/48'deki “iyi işlerde birbirinizle yarışın” emri (Diyanet Kuranı), hadislerdeki fırsatları kaybetmeden amel etme anlayışı ve Türk
kültüründeki “Bugünün işini yarına bırakma” atasözü birlikte
düşünüldüğünde, güçlü bir ortak ilke ortaya çıkmaktadır:
“Yapılması gereken hayırlı ve doğru bir işi, geçerli bir sebep yokken
sürekli erteleme; çünkü zaman, fırsat ve imkân sonsuz değildir.”
Bunu bir
formülle ifade edersek:
FIRSAT → FARKINDALIK → NİYET → PLAN → EYLEM
Bunun erteleme
biçimi ise:
FIRSAT → “SONRA YAPARIM” → GECİKME → FIRSATIN KAYBI → PİŞMANLIK
şeklindedir.
Bu bakımdan erteleme,
sadece bir zaman yönetimi problemi değil; aynı zamanda fırsatları
değerlendirme, sorumluluk, irade, özdisiplin ve hayatın geçiciliğini fark etme
problemi olarak da ele alınmalıdır.
ChatGPT
***
Yaptığımız bu
üç çalışmayı da dikkate alarak ERTELEME kavramı üzerine günümüzden örneklerle
ve Şikago dipnotlu bir akademik makale hazırlayınız.
Aşağıdaki
makale, önceki üç çalışmamızdaki tanım–âyet/hadis–vecize/atasözü
çizgisini birleştirerek; psikolojik, ahlâkî, dinî, bireysel ve toplumsal
boyutlarıyla hazırlanmıştır. Hadis konusunda da önceki cevabımızdaki ilmî
ihtiyat korunmuştur.
ERTELEME KAVRAMI: ZAMAN, İRADE,
SORUMLULUK VE HAYIRLI İŞLER BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME
Öz
Erteleme,
insanın yapması gereken veya yapmaya karar verdiği bir işi, davranışı, kararı
ya da sorumluluğu daha sonraki bir zamana bırakmasıdır. Bununla birlikte her
gecikme erteleme değildir. Planlı, gerekçeli ve daha uygun bir zamanlama amacı
taşıyan geciktirme ile kişinin yapabileceği bir işi korku, isteksizlik,
mükemmeliyetçilik, kararsızlık, dikkat dağınıklığı veya geçici rahatlama
arayışı sebebiyle sürekli olarak sonraya bırakması birbirinden ayrılmalıdır.
Günümüzde erteleme özellikle eğitim, çalışma hayatı, dijital teknoloji
kullanımı, sağlık, aile ilişkileri ve kişisel gelişim alanlarında önemli bir
problem olarak ortaya çıkmaktadır. Çağdaş psikoloji araştırmaları ertelemeyi
yalnızca zaman yönetimi sorunu değil, aynı zamanda özdüzenleme ve duygu düzenleme
problemi olarak değerlendirmektedir.¹
Kur’an-ı
Kerîm’de “hayırlarda yarışma” çağrısı, Hz. Peygamber’e nispet edilen bazı
rivayetlerde ise iyi amelleri fırsatlar kaybolmadan gerçekleştirme düşüncesi,
ertelemenin dinî-ahlâkî açıdan değerlendirilmesine imkân vermektedir. Bu
çalışmada erteleme kavramı; anlamı, türleri, sebepleri, sonuçları, psikolojik
ve ahlâkî boyutları, Kur’an ve hadislerle ilişkisi, atasözleri ve vecizelerdeki
yansımaları ve günümüzden örnekler üzerinden sistematik biçimde
incelenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Erteleme,
zaman, irade, özdisiplin, özdüzenleme, sorumluluk, hayır, procrastination,
zaman yönetimi.
Giriş
İnsan hayatı
zaman içinde gerçekleşir. İnsan doğar, öğrenir, çalışır, karar verir, ilişkiler
kurar, üretir ve sonunda hayatını tamamlar. Bu sebeple zaman yalnızca
saatlerin, günlerin ve yılların ölçüsü değildir; aynı zamanda insanın hayatının
kendisidir.
İnsan çoğu
zaman yapmak istediği bir işi “daha sonra” yapabileceğini düşünür. Öğrenci ders
çalışmayı, araştırmacı yazmayı, çalışan rapor hazırlamayı, hasta doktora
gitmeyi, insan özür dilemeyi, yönetici çözülmesi gereken problemi ele almayı,
toplum ise bazı yapısal meseleleri çözmeyi daha sonraya bırakabilir. Böylece
“sonra” kelimesi zaman zaman hayatın en çok kullanılan fakat en fazla
belirsizlik taşıyan kelimelerinden biri hâline gelir.
Ertelemenin
temel problemi, yalnızca bir işin gecikmesi değildir. Daha derindeki problem, insanın
sahip olduğu zaman ile gerçekleştirmek istediği amaç arasındaki ilişkinin
bozulmasıdır. Bu nedenle erteleme, basit bir zaman yönetimi meselesinden
daha geniştir.
Güncel
araştırmalar da bu yaklaşımı desteklemektedir. Erteleme, çağdaş literatürde
önemli bir özdüzenleme başarısızlığı biçimi olarak ele alınmakta; görevden
hoşlanmama, düşük öz-yeterlik, dürtüsellik, dikkat dağınıklığı ve özdenetim
gibi değişkenlerle ilişkilendirilmektedir.² 2026 tarihli sistematik derlemeler
ise akademik ertelemenin korku, mükemmeliyetçilik, motivasyon, kaygı ve duygu
düzenleme güçlükleri gibi birçok faktörle bağlantılı olduğunu göstermektedir.³
Bu bakımdan
erteleme, insanın “zamanla ilişkisi” kadar “kendisiyle ilişkisi” açısından da
incelenmesi gereken çok boyutlu bir kavramdır.
I. ERTELEME KAVRAMININ TANIMI
1. Genel tanım
En geniş
anlamıyla erteleme:
İnsanın gerçekleştirmesi gereken, gerçekleştirmeyi amaçladığı veya
gerçekleştirmesi kendisi ve başkaları açısından yararlı olan bir işi, kararı,
davranışı ya da sorumluluğu, yapabilecek durumda olduğu hâlde geçerli bir
gerekçe olmaksızın daha sonraki bir zamana bırakmasıdır.
Bu tanımın
dört temel unsuru vardır:
1.
Yapılması
gereken bir iş vardır.
2.
Kişi bu işi
yapabilecek durumdadır.
3.
İş şimdi
yapılabilecekken sonraya bırakılır.
4.
Ertelemenin
sonucunda çoğu zaman bir maliyet ortaya çıkar.
Örneğin bir
öğrencinin sınava üç hafta varken çalışabilecek durumda olduğu hâlde her gün
“yarın başlarım” demesi ertelemedir.
Buna karşılık
öğrencinin aynı gün hastalanması ve çalışmayı başka bir güne bırakması, aynı
anlamda erteleme değildir.
Dolayısıyla:
Her gecikme erteleme değildir.
II. ERTELEME İLE BENZER KAVRAMLARIN AYRIMI
1. Erteleme ve gecikme
Gecikme, bir
işin planlanan zamandan sonra yapılmasıdır.
Erteleme ise
çoğu zaman kişinin işi bilerek veya isteyerek daha sonraya bırakmasını
ifade eder.
Örneğin
elektrik kesintisi nedeniyle bir raporun teslim edilememesi gecikmedir; raporu
hazırlamaya zaman olduğu hâlde sürekli sosyal medyayla meşgul olmak ise
ertelemedir.
2. Erteleme ve tembellik
Tembellik,
kişinin çalışmaya veya harekete karşı isteksizliğiyle ilgili daha genel bir
kavramdır.
Ertelemede ise
kişi çoğu zaman yapmak istediği bir işi yapmadığını bilir.
Örneğin:
“Sınavı
kazanmak istiyorum ama çalışmaya başlayamıyorum.”
ifadesi
erteleme problemini daha iyi gösterir.
3. Erteleme ve dinlenme
Dinlenmek
ihtiyaçtır.
Kişinin:
“Bir saat
dinleneceğim, sonra çalışacağım.”
demesi tek
başına erteleme değildir.
Ancak bir
saatlik dinlenmenin sürekli olarak üç, dört, beş saate dönüşmesi ve sonunda
işin tamamen bırakılması erteleme davranışına dönüşebilir.
4. Erteleme ve önceliklendirme
Bir insanın
aynı anda birçok işi olabilir. Bir işi daha önemli bir iş sebebiyle sonraya
bırakmak her zaman erteleme değildir.
Örneğin
öğrencinin yarınki sınavına hazırlanmak için gelecek ay teslim edeceği projeyi
bir gün sonraya bırakması önceliklendirme olabilir.
Bu nedenle
sağlıklı yaşamda amaç her şeyi hemen yapmak değil, doğru işi doğru zamanda
yapmaktır.
III. ERTELEMENİN PSİKOLOJİK BOYUTU
Erteleme çoğu
zaman insanın bir işi yapıp yapmamasından önce, o işle ilgili duygularını
nasıl yönettiğiyle ilgilidir.
Kişi zor,
sıkıcı, korkutucu veya belirsiz bir görevle karşılaştığında başka bir faaliyete
yönelerek kısa süreli rahatlama sağlayabilir.
Örneğin:
Ders çalışma düşüncesi → sıkıntı → telefon → sosyal medya → geçici
rahatlama
şeklinde bir
döngü oluşabilir.
Ancak görev
ortadan kalkmaz. Zaman geçtikçe kaygı artar.
Sonuçta:
Görev → kaçınma → geçici rahatlama → zaman kaybı → kaygı → daha büyük görev
→ yeniden kaçınma
döngüsü
meydana gelir.
Güncel
araştırmalar, özellikle akademik ertelemenin korku, mükemmeliyetçilik, düşük
öz-yeterlik, motivasyon sorunları ve duygu düzenleme güçlükleriyle ilişkili
olabileceğini göstermektedir.⁴
Bu nedenle
ertelemenin çözümü yalnızca:
“Takvim yap.”
demekten
ibaret değildir.
İnsanın bazen
şu soruyu sorması gerekir:
“Ben bu işi neden yapmak istemiyorum veya neden yapmaktan kaçıyorum?”
IV. ERTELEMENİN BAŞLICA SEBEPLERİ
1. Başarısızlık korkusu
Bazı insanlar
başarısız olmaktan korktukları için işe başlamazlar.
Örneğin:
“Ya yazdığım
makale beğenilmezse?”
düşüncesi
kişiyi yazmaktan alıkoyabilir.
Burada kişi
başarısız olmamış; fakat başlamayarak başarısızlık ihtimaliyle
karşılaşmaktan kaçmıştır.
2. Mükemmeliyetçilik
“Çok iyi
yapmalıyım” düşüncesi bazen “hiç başlayamıyorum” sonucunu doğurur.
Örneğin
öğrenci:
“Mükemmel bir
ödev hazırlamalıyım.”
diyerek ödeve
hiç başlamayabilir.
Oysa ilk
taslağın kusurlu olması normaldir.
Başlamak, mükemmellikten önce gelir.
3. Kararsızlık
Bir işi
yapmanın birçok yolu olduğunda kişi karar vermekte zorlanabilir.
Örneğin:
“Hangi kitabı
okuyayım?”
“Hangi konudan
başlayayım?”
“Hangi yöntemi
kullanayım?”
soruları
gereğinden fazla uzarsa karar ertelemesine dönüşebilir.
4. İşin büyüklüğü
Büyük işler
insanı korkutabilir.
“300 sayfa
okuyacağım” düşüncesi ağır gelebilir.
Bunun yerine:
“Bugün 15
sayfa okuyacağım.”
demek
başlangıcı kolaylaştırır.
5. Dijital dikkat dağınıklığı
Günümüzde
ertelemenin yeni araçlarından biri dijital ekranlardır.
Bir öğrenci
ders çalışmak için bilgisayarını açar; ancak kısa süre sonra bildirimler,
videolar, oyunlar veya sosyal medya içerikleri dikkatini başka yöne çekebilir.
2023 tarihli
bir sistematik inceleme, akademik ertelemenin dijital ekranların yoğun
kullanıldığı sosyal çevrelerle ilişkili olabildiğine dikkat çekmektedir.⁵
Burada
teknoloji doğrudan “kötü” değildir. Sorun, teknolojinin amaç olmaktan çıkıp
kaçış aracına dönüşmesidir.
V. ERTELEMENİN KUR'AN'DAKİ YANSIMALARI
Kur’an-ı
Kerîm’de “procrastination/erteleme” şeklinde modern psikolojik bir kavram
bulunmaz. Ancak hayırda yarışmak, zamanın değerini bilmek ve fırsatları
değerlendirmek gibi ilkeler erteleme kavramıyla güçlü biçimde
ilişkilendirilebilir.
1. “Hayırlarda yarışın”
Bakara sûresi
148. âyette:
“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”
buyurulur.⁶
Âyetin
merkezindeki “فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ (festebikû'l-hayrât)” ifadesi,
iyilik ve hayırda yarışmayı emretmektedir.
Buradan
erteleme açısından şu sonuç çıkarılabilir:
Hayır yapmak için uygun bir fırsat doğduğunda gereksiz yere gecikmemek
gerekir.
Ancak bu âyet:
“Düşünmeden ve
plansızca hareket edin.”
anlamına
gelmez.
Asıl anlam:
Hayrı fark etmek, ona yönelmek ve gereksiz yere geciktirmemektir.
2. Asr sûresi ve zaman bilinci
Asr sûresi:
“Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyan içindedir.”
anlamındaki
âyetle başlar.
Sûre, insanın
kurtuluşunu iman, salih amel, hakkı ve sabrı tavsiye etmekle ilişkilendirir.
Burada zaman
kavramı özellikle önemlidir.
Çünkü insanın
hayatı zamandan bağımsız değildir.
Bu bakımdan:
Zamanın israfı, hayatın bir bölümünün israfıdır.
Erteleme
alışkanlığının temel tehlikesi de burada ortaya çıkar.
VI. HADİSLERDE ERTELEME VE HAYRI GECİKTİRMEME
Hz.
Peygamber'e nispet edilen önemli rivayetlerden biri Tirmizî'nin Zühd
bölümünde yer alan şu rivayettir:
“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”
Rivayetin
Arapça başlangıcı:
بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا
şeklindedir.
Rivayette
fakirlik, zenginlik, hastalık, ihtiyarlık, ölüm, Deccâl ve kıyamet gibi insanın
hayatını etkileyebilecek durumlar zikredilmektedir.⁷
Burada önemli
bir ilmî nokta vardır: Tirmizî bu rivayet için “hasen garîb”
değerlendirmesini yaparken, bazı hadis kaynaklarında rivayetin sıhhati
konusunda daha ihtiyatlı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu nedenle rivayet “kesin
olarak sahih hadis” şeklinde sunulmamalıdır.⁸
Bununla
beraber rivayetin verdiği ahlâkî mesaj açıktır:
İnsan, sahip olduğu imkânların sürekli devam edeceğini düşünmemeli; iyi ve
faydalı işleri gereksiz yere geciktirmemelidir.
Bu düşünce
erteleme kavramının dinî-ahlâkî boyutunu açıklamak açısından önemlidir.
VII. ATASÖZLERİ VE VECİZELERDE ERTELEME
1. “Bugünün işini yarına bırakma.”
Türk
kültüründe erteleme kavramını en açık biçimde ifade eden sözlerden biridir.
Bu sözün temel
düşüncesi:
Bugün yapılabilecek bir işi gereksiz yere geleceğe bırakmamak
şeklindedir.
Bir öğrencinin
sınavdan bir gün önce bütün konuları öğrenmeye çalışması yerine, haftalar
öncesinden düzenli çalışması bu atasözünün eğitimdeki karşılığıdır.
2. “Vakit nakittir.”
Bu söz,
zamanın değerini vurgular.
Para
kaybedildiğinde bazen yeniden kazanılabilir.
Fakat geçmiş
zaman geri getirilemez.
Bu nedenle:
Zamanı ertelemek, hayatın kullanılabilir bir bölümünü ertelemek anlamına
gelebilir.
3. “Demir tavında dövülür.”
Bu atasözü,
uygun zamanın değerlendirilmesi gerektiğini anlatır.
İnsan
hayatında da bazı fırsatlar belirli zamanlarda ortaya çıkar:
·
Eğitim
fırsatı,
·
Barışma
fırsatı,
·
Yardım
fırsatı,
·
İş fırsatı,
·
Öğrenme
fırsatı,
·
Sağlığı koruma
fırsatı.
Her fırsatın
sonsuza kadar devam edeceği düşünülmemelidir.
VIII. GÜNÜMÜZDEN ERTELEME ÖRNEKLERİ
1. Öğrencinin sınava hazırlanmayı ertelemesi
Öğrenci sınava
bir ay kala:
“Daha çok
zaman var.”
der.
İki hafta
sonra:
“Hafta sonu
başlarım.”
Bir hafta
sonra:
“Artık çok
konu birikti.”
Son iki gün:
“Keşke daha
önce başlasaydım.”
Bu örnekte
erteleme, yalnızca zaman kaybına değil, kaygının artmasına da yol
açmaktadır.
2. Telefon kullanımının erteleme aracı olması
Bir öğrenci:
“Beş dakika
telefona bakacağım.”
der.
Fakat beş
dakika yarım saate, yarım saat bir saate dönüşür.
Burada
telefonun kendisi problem değildir. Problem:
Kişinin yapmak istediği işi bırakıp kısa süreli haz sağlayan başka bir
faaliyete yönelmesidir.
3. Sağlık kontrolünü erteleme
Bir kişi
kendisini rahatsız hissettiği hâlde:
“Geçer.”
diyerek
gerekli sağlık değerlendirmesini sürekli geciktirebilir.
Burada
ertelemenin maliyeti yalnızca zaman değildir; sağlıkla ilgili riskler de söz
konusu olabilir.
Bu nedenle
sağlıkla ilgili önemli durumlarda uygun profesyonel değerlendirmeyi gereksiz
yere geciktirmemek gerekir.
4. Özür dilemeyi erteleme
Bir insan hata
yaptığını bildiği hâlde:
“Sonra özür
dilerim.”
der.
Fakat zaman
geçtikçe karşı tarafın kırgınlığı artabilir.
Bu durumda
birkaç dakikalık bir özrün ertelenmesi, uzun süreli bir ilişki problemine
dönüşebilir.
5. Yönetimde erteleme
Bir kurumda
küçük bir teknik problem ortaya çıkmış olsun.
Yönetici:
“Şimdilik
böyle idare eder.”
der.
Problem büyür.
Sonunda küçük
bir bakım ihtiyacı büyük bir masrafa dönüşür.
Bu örnek,
ertelemenin bireysel olmaktan çıkıp kurumsal ve toplumsal sonuçlar
doğurabileceğini göstermektedir.
IX. ERTELEMENİN SONUÇLARI
1. Zaman kaybı
En doğrudan
sonuç budur.
2. Stres
Yapılmayan
işler zihinsel yük oluşturabilir.
3. Kaygı ve suçluluk
Kişi:
“Yine
erteledim.”
düşüncesine
kapılabilir.
Araştırmalar
da erteleme ile stres ve çeşitli olumsuz duygusal sonuçlar arasında ilişki
bulunduğunu göstermektedir.⁹
4. İş kalitesinin düşmesi
Son dakikada
yapılan işin yeterince düşünülmemesi veya gözden geçirilememesi mümkündür.
5. Fırsat kaybı
Bazı fırsatlar
belirli bir zamanda değerlendirilmediğinde tekrar ortaya çıkmayabilir.
6. Güven kaybı
Kişi sürekli
verdiği sözleri yerine getirmediğinde başkalarının ona duyduğu güven
azalabilir.
7. Özdisiplinin zayıflaması
Sürekli
erteleme, “nasıl olsa daha sonra yaparım” düşüncesini alışkanlığa
dönüştürebilir.
X. ERTELEMEYİ BİR DÖNGÜ OLARAK ANLAMAK
Erteleme çoğu
zaman şu döngü içinde gerçekleşir:
Yapılması gereken iş
↓
İşin zor veya rahatsız edici bulunması
↓
Kaçınma
↓
Başka bir faaliyete yönelme
↓
Geçici rahatlama
↓
Zamanın geçmesi
↓
Stres ve suçluluk
↓
İşin daha da büyümesi
↓
Yeniden kaçınma
Bu döngüyü
kırmanın ilk şartı, insanın:
“Ben şu anda neden kaçıyorum?”
sorusunu
sorabilmesidir.
XI. ERTELEMEYLE MÜCADELEDE TEMEL İLKELER
1. Büyük işi küçültmek
“Kitap
yazacağım” yerine:
“Bugün 300
kelime yazacağım.”
demek.
2. Başlama zamanını belirlemek
“Sonra
yaparım” yerine:
“Saat 10.00'da
başlayacağım.”
demek.
3. İlk adımı belirlemek
Bir işi
bütünüyle düşünmek yerine:
“İlk olarak
dosyayı açacağım.”
demek.
4. Mükemmeliyetçiliği azaltmak
İlk hedef:
Mükemmel yapmak değil, başlamaktır.
5. Dikkat dağıtıcıları azaltmak
Çalışma
sırasında gereksiz bildirimleri kapatmak, çalışma alanını sadeleştirmek ve
belirli bir süre tek işe yönelmek yararlı olabilir.
6. İşe küçük bir süre ayırmak
“Üç saat
çalışacağım” demek yerine:
“Önce 20
dakika başlayacağım.”
demek
psikolojik direnci azaltabilir.
7. İş bittikten sonra değerlendirmek
Kişi
kendisine:
“Bugün neyi
tamamladım?”
sorusunu
sorabilir.
Böylece dikkat
yalnızca eksiklere değil, ilerlemeye de yönelir.
XII. ERTELEME VE HAYIRDA ACELE ARASINDAKİ İLİŞKİ
Çalışmamızın
başındaki “Hayırlı işlerde acele ediniz” ifadesine burada yeniden dönmek
gerekir.
Bu söz,
birebir hadis lafzı olarak kullanılmamalıdır. Ancak Tirmizî'deki “Bâdirû
bi'l-a‘mâl” rivayeti ve Kur'an'ın “Festebikû'l-hayrât” çağrısı
birlikte değerlendirildiğinde, İslâm'ın genel ahlâkî yaklaşımında hayrı
gereksiz yere geciktirmeme düşüncesinin önemli olduğu görülür.¹⁰
Burada çok
önemli bir ayrım vardır:
Acelecilik:
Düşünmeden
hareket etmek.
Erteleme:
Yapılabilecek
işi gereksiz yere sonraya bırakmak.
Sağlıklı davranış:
Düşünmek → değerlendirmek → planlamak → uygun zamanda harekete geçmek.
Dolayısıyla
İslâmî açıdan “hayırda acele” düşüncesi aklı ve tedbiri dışlamaz; aksine
hayırlı olduğu belirlenen bir işi gereksiz yere geciktirmemeyi ifade eder.
XIII. ERTELEME: BİREYSEL BİR SORUNDAN TOPLUMSAL
BİR SORUNA
Erteleme
yalnızca bireyleri ilgilendirmez.
Bir toplumun
önemli problemleri:
·
Eğitim,
·
çevre,
·
şehirleşme,
·
altyapı,
·
sağlık,
·
afet
hazırlığı,
·
ekonomik yapı,
·
gençlerin
geleceği
gibi alanlarda
zamanında ele alınmazsa küçük sorunlar büyük sorunlara dönüşebilir.
Bu nedenle:
Bireysel ertelemenin bedelini çoğu zaman kişi öder; toplumsal ertelemenin
bedelini ise toplumun geniş kesimleri öder.
Örneğin bir
binanın bakımının yıllarca ertelenmesi, yalnızca “bakım yapılmadı” şeklinde
değerlendirilemez. Ertelemenin sonuçları can güvenliğine kadar uzanabilir.
Bu nedenle
kamu yönetiminde önemli bir ilke:
Sorunu ortaya çıktıktan sonra değil, büyümeden önce ele almak
olmalıdır.
XIV. ERTELEME VE ZAMAN FELSEFESİ
Ertelemenin en
derin boyutu zamanla ilgilidir.
İnsan:
“Yarın
yaparım.”
dediğinde
aslında gelecekteki kendisine güvenmektedir.
Fakat
gelecekteki şartların bugünkü şartlarla aynı olacağının garantisi yoktur.
Bugün:
·
Sağlık vardır.
·
Zaman vardır.
·
Enerji vardır.
·
Fırsat vardır.
·
İmkân vardır.
Yarın bunların
aynı biçimde devam edeceği kesin değildir.
Bu nedenle
ertelemenin felsefî problemi şudur:
İnsan geleceği garanti edilmiş bir alan gibi görmektedir.
Oysa gelecek
belirsizdir.
Bu noktada
erteleme, insanın zamanı kontrol edebileceği yanılgısı ile de
ilişkilidir.
İnsan zamanı
durduramaz.
Sadece zaman
içinde nasıl davranacağını seçebilir.
XV. ERTELEMEYİ ANLAMAK İÇİN ON TEMEL SORU
Erteleme
alışkanlığını anlamak isteyen kişi kendisine şu soruları yöneltebilir:
1.
Neyi
erteliyorum?
2.
Neden
erteliyorum?
3.
Gerçekten
zamanım mı yok?
4.
Yoksa bu işi
yapmak mı istemiyorum?
5.
Başarısız
olmaktan mı korkuyorum?
6.
Mükemmel yapma
isteğim beni başlatmıyor mu?
7.
Karar
vermekten mi kaçıyorum?
8.
Telefon veya
başka bir dikkat dağıtıcı beni görevden uzaklaştırıyor mu?
9.
Bu işi
ertelemenin bir hafta sonraki bedeli ne olacak?
10.
Şimdi
atabileceğim en küçük adım nedir?
Bu soruların
amacı insanı suçlamak değil, ertelemenin arkasındaki mekanizmayı görünür
hâle getirmektir.
XVI. ERTELEMEYE KARŞI YENİ BİR FORMÜL
Bütün
değerlendirmelerimizi şu sistem içinde özetleyebiliriz:
FARK ET → ÖNCELİKLENDİR → KÜÇÜLT → ZAMAN BELİRLE → BAŞLA → SÜRDÜR → TAMAMLA
→ DEĞERLENDİR
Bunun
karşısında erteleme döngüsü:
FARK ET → BAHANE ÜRET → SONRAYA BIRAK → GEÇİCİ RAHATLA → ZAMAN KAYBET →
STRES YAŞA → İŞİ BÜYÜT → DAHA FAZLA ERTELE
şeklindedir.
Bu nedenle
ertelemenin en etkili karşılığı “bir anda çok çalışmak” değil, küçük fakat
gerçek bir başlangıç yapmaktır.
Sonuç
Erteleme, ilk
bakışta basit bir “işi sonraya bırakma” davranışı gibi görünse de aslında
insanın zaman, irade, sorumluluk, duygu, motivasyon, karar verme, özdisiplin
ve gelecek tasavvuru ile ilişkisini içine alan çok boyutlu bir olgudur.
Ertelemenin
her türünü kötü kabul etmek doğru değildir. Zorunlu, planlı ve stratejik
gecikmeler hayatın doğal bir parçasıdır. Asıl problem, insanın yapabileceği ve
yapması gereken bir işi geçerli bir neden olmaksızın sürekli olarak sonraya
bırakmasıdır.
Kur'an'ın:
“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”
çağrısı,¹¹
hayır karşısında edilgen kalmamayı; hadis rivayetlerindeki “amellerde acele
etme” düşüncesi ise fırsatlar kaybolmadan iyi işler yapmayı hatırlatmaktadır.
Türk
kültüründeki:
“Bugünün işini yarına bırakma.”
atasözü de
aynı hayat tecrübesini sade biçimde dile getirir.
Bütün bunlar
birlikte düşünüldüğünde erteleme kavramının temel karşıtı acelecilik değil,
bilinçli eylemdir.
İnsan her işi
hemen yapmak zorunda değildir; fakat doğru işi doğru zamanda yapmayı
öğrenmek zorundadır.
Bu sebeple
çalışmanın temel sonucunu şu cümleyle ifade etmek mümkündür:
Erteleme, yalnızca bir işi sonraya bırakmak değildir; insanın sahip olduğu
zaman, imkân ve fırsatları geleceğe havale ederek bugünkü hayatının bir
bölümünü kullanmamayı tercih etmesidir.
Dolayısıyla
ertelemenin karşısına konulması gereken hayat ilkesi şudur:
“Hayrı fark et, doğru zamanı belirle, gereksiz yere bekleme ve ilk mümkün
adımı at.”
İnsanın
hayatındaki en önemli soru belki de:
“Bunu ne zaman yapacağım?”
değil;
“Bunu yapabilecek imkâna sahipken neden daha fazla bekliyorum?”
sorusudur.
Çünkü zaman
geçer, şartlar değişir, fırsatlar kaybolabilir; fakat zamanında yapılmış küçük
bir iyilik, atılmış küçük bir adım veya başlanmış küçük bir çalışma, gelecekte
çok daha büyük sonuçların başlangıcı olabilir.
Dipnotlar — Şikago Sistemi
1.
Caitlin E. V.
Mahy, Yuko Munakata, and Akira Miyake, “Mutual Implications of Procrastination
Research in Adults and Children for Theory and Intervention,” Nature Reviews
Psychology 3 (2024): 589–605. (Nature)
2.
Piers Steel,
“The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of
Quintessential Self-Regulatory Failure,” Psychological Bulletin 133, no.
1 (2007): 65–94. (PubMed)
3.
Erfan
Ramadhani et al., “Academic Procrastination: A Systematic Review of Causal
Factors and Interventions,” Journal of Behavioral and Cognitive Therapy
36, no. 1 (2026), article 100552. (ScienceDirect)
4.
Ramadhani et
al., “Academic Procrastination.” Çalışmada özellikle başarısızlık korkusu,
mükemmeliyetçilik, motivasyon ve duygu düzenleme güçlükleri üzerinde
durulmaktadır. (ScienceDirect)
5.
María Rosa
Salguero-Pazos and Salvador Reyes-de-Cózar, “Interventions to Reduce Academic
Procrastination: A Systematic Review,” International Journal of Educational
Research 121 (2023), article 102228. (ScienceDirect)
6.
Kur’an-ı
Kerîm, Bakara 2:148. Diyanet İşleri Başkanlığı, “Kur’an-ı Kerîm,” Bakara
sûresi, 148. âyet. (Diyanet Kuranı)
7.
Ebû Îsâ
Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî, el-Câmiʿ, Zühd, 3, hadis no. 2306. Rivayetin
başlangıcı “بادروا بالأعمال سبعًا” şeklindedir. (Sunnah)
8.
Tirmizî aynı
rivayet hakkında “hasen garîb” değerlendirmesinde bulunurken, bazı hadis veri
tabanlarında rivayet “zayıf” olarak derecelendirilmektedir. Bu sebeple akademik
kullanımda hadis sıhhati konusunda ihtiyatlı olunmalıdır. (Sunnah)
9.
Namrata Swain,
Bisweswari Sahu, and Bhabagrahi Pradhan, “Influencing Factors and Consequences
of Academic Procrastination: A Systematic Review,” Asian Journal of
Education and Social Studies 52, no. 7 (2026): 1–16. (journalajess.com)
10.
Kur’an, Bakara
2:148; Tirmizî, el-Câmiʿ, Zühd, 3, hadis no. 2306. (Diyanet Kuranı)
11.
Kur’an, Bakara
2:148. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın mealinde ifade “Haydi, hep hayırlara
koşun, yarışın!” şeklindedir. (Diyanet Kuranı)
Kaynakça
Mahy, Caitlin
E. V., Yuko Munakata, and Akira Miyake. “Mutual Implications of Procrastination
Research in Adults and Children for Theory and Intervention.” Nature Reviews
Psychology 3 (2024): 589–605.
Ramadhani,
Erfan, Punaji Setiyosari, Henny Indreswari, Arbin Janu Setiyowati, and Ramtia
Darma Putri. “Academic Procrastination: A Systematic Review of Causal Factors
and Interventions.” Journal of Behavioral and Cognitive Therapy 36, no.
1 (2026): article 100552.
Salguero-Pazos,
María Rosa, and Salvador Reyes-de-Cózar. “Interventions to Reduce Academic
Procrastination: A Systematic Review.” International Journal of Educational
Research 121 (2023): article 102228.
Steel, Piers.
“The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of
Quintessential Self-Regulatory Failure.” Psychological Bulletin 133, no.
1 (2007): 65–94.
Swain,
Namrata, Bisweswari Sahu, and Bhabagrahi Pradhan. “Influencing Factors and
Consequences of Academic Procrastination: A Systematic Review.” Asian
Journal of Education and Social Studies 52, no. 7 (2026): 1–16.
Tirmizî, Ebû
Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiʿ. Zühd, 3, hadis no. 2306.
Kur’an-ı Kerîm. Bakara
sûresi, 148. âyet. Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur’an Yolu tefsiri.
ChatGPT
***
Çok teşekkür ederim. Şimdilik bu
kadar.
Rica ederim.
Memnuniyetle. 🌿
Çalışmalarınızın
erteleme →
zaman → irade → sorumluluk → hayırlı işlerde yarışma çizgisinde güzel bir bütünlük kazandığını
düşünüyorum.
Şimdilik
burada bırakalım. Size ve çalışmalarınıza kolaylıklar diliyorum.
***
