27 Ağustos 2026 Perşembe

Erteleme

 



Yine görevimizin başındayız. İnşallah son nefesimize kadar da görevimizin başında oluruz. Görevimiz yazmak ve konuşmaktır. Başka deyişle konuşur gibi yazmak veya yazar gibi konuşmaktır.

Bugünkü yani 26 Ağustos 2026 Çarşamba günkü konumuz, her zaman olduğu gibi yaşamımızdandır. Ya günün hatırlattığını ele alıyoruz ya da olaylardan bir kesit. Bazen korku iklimi romatizma ağrılarımızı artırıyor o zaman da bir kavramı ele almak zorunda kalıyoruz.

Bugün Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın, tam 104 yıl önce 26 Ağustos 1922 sabahı, Afyon Kocatepe’de Büyük Taarruz’u başlatmasının yıl dönümü. Ayrıca Malazgirt Meydan Muharebesi Zaferi'nin 955. yıl dönümü.

…

“Başkan Erdoğan, Malazgirt Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı alanında düzenlenen Malazgirt Zaferi'nin 955. yıl dönümü kutlama programına katıldı.

“Tarihinize, ruh köklerinize, ecdadın mukaddes emanetine sahip çıktığınız için; Alparslan'ın ve gaza erlerinin o mübarek ruhlarını bugün bir kez daha şad ettiğiniz için; şu muhteşem kardeşlik tablosu için sizleri yürekten tebrik ediyorum. Rabbim sizleri korusun. Rabbim bu aziz millete, bu büyük devlete en güzel, en hayırlı hizmetleri yapmayı siz gençlerimize nasip eylesin.

Bugün aynı zamanda Anadolu'nun harim-i ismetine uzanan kirli elleri topraklarımızdan söküp atmak üzere başlattığımız Büyük Taarruz'un 102'nci sene-i devriyesini idrak ediyoruz. Bu vesileyle Millî Mücadele'de, bağımsızlığımız için bedel ödeyen şehit ve gazilerimize de Allah'tan rahmet niyaz ediyorum.

Şunu bilhassa ifade etmek isterim; sevgili gençler, biz Malazgirt'te ebedi yurt kıldığımız bu cennet vatanı tam 850 sene sonra işgalcilere karşı canımız pahasına savunmuş, bu uğurda can alıp can vermiş, istiklaline aşık bir milletiz.” (Sabah, 26. 08. 2026)

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan, sağ olsun iki cümleyle de olsa söz etti Büyük Taarruzdan. Malazgirt’i Alpaslan’ı belirttiği gibi Afyon Kocatepe’den ve Mustafa Kemal Atatürk’ten söz etseydi. Yanlış anlamalara sebep olmazdı. Bu durumda, ne yanlış anlaması gölgelemek ve unutturmak istiyor, diyenleri haklı çıkarıyor:

AKP iktidarı, “Yeni Türkiye” adını verdiği yeni saray rejimine uygun yeni bir tarih yazmak istiyor. Merkezinde Mustafa Kemal Atatürk’ün olduğu zaferler ya küçümseniyor veya başka zaferlerle gölgelenmek isteniyor. Öyle ki, sonuçları bakımından Anadolu Türk tarihinin en büyük zaferlerinden biri, hatta en büyüğü durumundaki Büyük Zafer ya küçümsenmek isteniyor veya aynı döneme denk gelen 1071’deki Malazgirt Zaferiyle gölgelenmek isteniyor.

Geçmişi de Kurtaran Zafer

“Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, tam 104 yıl önce bugün, 26 Ağustos 1922 sabahı, Afyon Kocatepe’de Büyük Taarruz’u başlatmıştı. Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere Büyük Zafer’in tüm kahramanlarını saygıyla anıyorum.” (Sinan Meydan, ‘Geçmişi ve geleceği de kurtaran BÜYÜK ZAFER’, Cumhuriyet, 26.08.2026)

Büyük Taarruz erteleniyor mu, gölgeleniyor mu? Zor bir soru. Çok hacimli de üstelik. Bu ortamda buna gücümüz yetmez. Onun için erteleme kavramı üzerinde duracağız sadece. Bu kavramı da ancak minnacık anlatabiliriz.

Konunun sınırlarını belirtmek Karadeniz Bölgesinde tarlanın sınırlarını belirtmek kadar önemlidir.

Efendim Erteleme kavramı konusundan neyi anlatmayacağımızı veya anlatamayacağımızı yazalım ilkin:

 

·                  Her gecikme erteleme değildir.

·                  Erteleme ile dinlenme arasındaki fark

·                  Erteleme ile tembellik aynı şey değildir

·                  Erteleme ile korku arasındaki ilişki

·                  Erteleme ve mükemmeliyetçilik

·                  Erteleme ile önceliklendirme arasındaki fark

·                  Ertelemeyi anlamanın temel soruları

·                  Ertelemenin en geniş çerçevesi

·                  “Hayırlı işlere/amel-i salihe bir an önce yönelin” anlamını taşıyan hadis rivayetleri arasındaki fark

·                  “Hayır işlerinde birbirinizle yarışın.” Ayeti ile arasındaki fark

·                  “Acele” kelimesini yanlış anlamamanın gerektiği

·                  Aileler, kurumlar, şirketler ve devletler de sorunları erteleyebilir.

·                  Siyasette ve yönetimde erteleme

·                  Ertelemenin karşıtı nedir?

·                  Zamanın değerini bilmekle arasındaki fark

·                  Ertelemenin Başlıca Sebepleri

Başarısızlık korkusu

Mükemmeliyetçilik

Kararsızlık

İşin büyüklüğü

Dijital dikkat dağınıklığı

·                  Günümüzden Erteleme Örnekleri

Öğrencinin sınava hazırlanmayı ertelemesi

Telefon kullanımının erteleme aracı olması

Sağlık kontrolünü erteleme

Özür dilemeyi erteleme

Yönetimde erteleme

·                  Ertelemenin Sonuçları

Zaman kaybı

Stres

Kaygı ve suçluluk

İş kalitesinin düşmesi

Fırsat kaybı

Güven kaybı

Özdisiplinin zayıflaması

·                  Ertelemeyle Mücadelede Temel İlkeler

Büyük işi küçültmek

Başlama zamanını belirlemek

İlk adımı belirlemek

Mükemmeliyetçiliği azaltmak

Dikkat dağıtıcıları azaltmak

İşe küçük bir süre ayırmak

İş bittikten sonra değerlendirmek

Hayret! Geriye ne kaldı anlatacak? Böylesi görülmüş müdür?

Ne demek istiyorsunuz? İlla yukarıda sayılanları mı öğrenmek istiyorsunuz? O zaman alt kata ininiz. Sabahın ışıkları arasında YZ’ya hazırlattığım yazılara bakınız.

Sabahleyin… Aklıma gelen düşünceyi yazmadan önce laptopun sağından bir pencere açıldı. Dinlenmeyi hak ettiniz, cümlesini okudum. Zihniniz… derken pencere kapandı. Yani ben bu yazıyı sonraya bırakırsam bu bir erteleme değil zorunluluktur.

Bende acayip bir huy daha var. Başladığım işi bitirmeden kalkamıyorum. Birkaç sene öncesine kadar bir şey fark etmiyordu ancak bugünler hayli yoruluyorum. Yazdıklarım da bu yorgunluğa değse bari. Değse de değmese de, beğenilse de beğenilmese de işime devam. Ya, bu bir inattır diyorum, ancak benlere anlatamıyorum.

Sabahleyin deyip nokta koymuştum. Evet, o zaman gazeteleri henüz okumamıştım. Sözde erteleme ile ilgili eli yüzü düzgün bir yazı yazmayı planlıyordum. Demek ki siyaset araya girince kafa ayarları da bozuluyor.

Bozuk kafa ile yazmalı mıyız? Tartışılır elbet. Ben yazmalı diyorum. Aklıma şu geldi: Bazı sitelere yorum yapmak istediğimiz zaman bir pencere çıkıyordu. Robot olmadığını ispatla, deniliyordu. Bir iki işaret, tamam. Şimdi de yapay zekânın yazmadığını ispatlıyoruz böylece. “Erteleye erteleye düştük bu hallere.” diyebilir mi yapay zekâ? O donatıcıları tarafından öyle donatılmış ki… Bizim basında da donatıcıları tarafından donatılanlar çok fazla mı dersiniz?

Bendeki benlerden bir ben kükredi içimden: Kendine Gel

Kendine gelmiş ancak bana kükrer.                             

        Sözlerine Dikkat Et Sen

Çizmeyi Aşıyorsun

Herkesin Bir Sabrı Var

Bardağı Taşırıyorsun 

Sor Bir Bilene

Yürümez Bu Iş Böyle

Aldıkça Alttan Ben  

Sen Geldin Hep Üstüme

Ağzından Çıkanı Duysun Kulağı

https://lyricstranslate.com/tr/yonca-evcimik-kendine-gel-lyrics.html

Malazgirtten söz ettim keşke etmez olaydım. Donatılmış yazarlardan söz ettim. Etmez olaydım.

Yarın keşke diyecekseniz ertelemeyin.

Devletlerin ertelemeye aldığı işleri unutturma olarak yorumlama haddimiz değil. Aklımız da ermez zaten. En iyisi kendimden bildik ve tanıdık örnekler vererek yazıyı bitirelim:

12 sene kadar önce, doktorlarımızın ısrarla tavsiyelerine rağmen yürüyüşü erteleyip durdum. Pazartesi başlayacağım, diyordum çocuklara. Yine aynı şeyi söylüyorum: Pazartesi başlayacağım. Be mübarek şu tarihteki Pazartesi deyiversene. Beyni şaşırtmasana.

Yine perhize başlayacağım, diyordum. Hâlâ diyorum. Be mübarek Peygamber efendimizin bu konudaki hadisini yazıp duruyorsun. Kendin de uygulasana.

“Âdemoğlu, midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Eğer mutlaka daha fazla yiyecekse, midesinin üçte birini yemeğine, üçte birini içeceğine, üçte birini de nefesine ayırsın.” (— Tirmizî, Zühd, 47; İbn Mâce, Et‘ime, 50.)

Yatsı namazından sonra yatacağım diyorum senelerce. Yani uykuyu erteleme diyorum. Gel gör ki… Üstelik erken yatmanın yararlarını anlatıp durduk:

“Erken yatmak, hem bedensel hem de zihinsel sağlığımızı korumada kilit bir rol oynar. Biyolojik saatimizle (sirkadiyen ritim) uyumlu bir uyku düzeni oluşturmanın sağladığı başlıca faydalar şunlardır:

Beden ve Zihin Sağlığı İçin Erken Uykunun Rolü

•       Hücresel Onarım ve Bağışıklık

•       Hormonal Denge ve Metabolizma

•       Zihinsel Dinlenme ve Hafıza

•       Kalp ve Damar Sağlığı

•       Duygusal Denge

İpucu: Biyolojik ritmimizi desteklemek için her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya özen göstermek, uyku kalitesini artıran en önemli adımlardan biridir. (GeminiYZ)

Şimdilerde tembellik de çıktı piyasaya. Her gün sakal traşı olurdum. Büroyu kapattıktan sonra iki günde bir üç günde bir derken tembellik dört gün diyor. Aslında bir ara sakal bırakmıştım ancak doktor tavsiyesiyle kesiverdik sakalları. Sakal bir örnek günlük rütinlerde de tembellik. Gerçi bu erteleme sayılmaz ancak devam ederse… Bende tembellik? Daha ne göreceğiz Allah’ım. Büyük konuşmayalım. Tabii laga luga da yapmayalım…

Size gelince erteleme konusunda bir şey anlamışsanız mesele yok. Az anlamışsanız alt kata buyurunuz.

Son söze gelince o da YZ’dan olsun:

“Erteleme, yalnızca bir işi sonraya bırakmak değildir; insanın sahip olduğu zaman, imkân ve fırsatları geleceğe havale ederek bugünkü hayatının bir bölümünü kullanmamayı tercih etmesidir.

Dolayısıyla ertelemenin karşısına konulması gereken hayat ilkesi şudur:

“Hayrı fark et, doğru zamanı belirle, gereksiz yere bekleme ve ilk mümkün adımı at.”

İnsanın hayatındaki en önemli soru belki de:

“Bunu ne zaman yapacağım?”

değil;

“Bunu yapabilecek imkâna sahipken neden daha fazla bekliyorum?” sorusudur.

Çünkü zaman geçer, şartlar değişir, fırsatlar kaybolabilir; fakat zamanında yapılmış küçük bir iyilik, atılmış küçük bir adım veya başlanmış küçük bir çalışma, gelecekte çok daha büyük sonuçların başlangıcı olabilir.”

Bu çalışmamızın, küçük de olsa bir adım atılmasını dolayısıyla hayırlı sonuçlara vesile olmasını dileriz.

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 26. 08. 2026



__________________________________________

ERTELEME

Akla gelebilecek en geniş anlamıyla ERTELEME       kavramını tanımlayınız. Bu tanımın sistematik olarak bol örneklerle açılımını yapınız.

ERTELEME KAVRAMI: EN GENİŞ ANLAMIYLA TANIMI VE SİSTEMATİK AÇILIMI

1. Erteleme nedir?

Erteleme, yapılması gereken, yapılması yararlı olan veya yapılmasına karar verilmiş bir işi, davranışı, kararı, sorumluluğu ya da ihtiyacı şimdi gerçekleştirmek yerine daha sonraki bir zamana bırakma eğilimidir.

Ancak ertelemeyi yalnızca “işi sonraya bırakmak” şeklinde tanımlamak eksik olur. Çünkü insan bazen bilinçli ve haklı bir sebeple erteler, bazen de korku, tembellik, kararsızlık, mükemmeliyetçilik, isteksizlik, kaygı veya sorumluluktan kaçma nedeniyle erteler.

Bu nedenle en geniş anlamıyla şöyle tanımlayabiliriz:

Erteleme; insanın gerçekleştirmesi gereken veya gerçekleştirmeyi amaçladığı bir işi, kararı, sorumluluğu, ihtiyacı ya da değişimi, çeşitli gerekçelerle olması gereken zamandan daha sonraya bırakması; bu bırakmanın bazen bilinçli ve yararlı bir zamanlama, bazen de kişinin kendisini ve hayatını olumsuz etkileyen bir kaçınma davranışı olmasıdır.

Burada önemli olan nokta şudur:

Her gecikme erteleme değildir.

Örneğin ameliyatın, yağmur nedeniyle ertelenmesi ile öğrencinin ders çalışmayı sürekli ertelemesi aynı şey değildir. Birincisinde zorunlu ve makul bir zamanlama değişikliği, ikincisinde ise çoğu zaman kaçınma davranışı söz konusudur.

2. Ertelemenin temel unsurları

Erteleme kavramını daha iyi anlayabilmek için onu meydana getiren unsurlara ayırabiliriz.

A. Yapılması gereken bir şey vardır

Öncelikle ortada yapılması gereken bir iş bulunur.

Örneğin:

·                     Ders çalışmak

·                     Bir kitabı okumak

·                     Doktora gitmek

·                     Bir rapor hazırlamak

·                     Fatura ödemek

·                     Bir telefon görüşmesi yapmak

·                     Bir karar vermek

·                     Özür dilemek

·                     Bir projeye başlamak

·                     Bir alışkanlığı değiştirmek

B. Yapılabileceği hâlde yapılmaz

Ertelemenin önemli özelliği budur.

Kişi çoğu zaman işi yapabilecek durumdadır, fakat yapmayı tercih etmez.

Örneğin öğrencinin sınava çalışmak için zamanı vardır. Fakat:

“Biraz sonra başlarım.”

der.

Sonra:

“Akşam çalışırım.”

der.

Akşam:

“Yarın daha iyi çalışırım.”

der.

Böylece “sonra” kelimesi, “hiçbir zaman”ın başlangıcı hâline gelebilir.

3. Ertelemenin üç temel zamanı

Erteleme çoğunlukla üç zaman arasında ortaya çıkar:

Şimdi → Sonra → Daha sonra

Kişi şimdi yapması gereken işi sonraya bırakır. Sonra geldiğinde ise aynı işi yeniden erteler.

Örneğin:

Bugün kitap okuyacağım.
→ Bugün okuyamadım, yarın okurum.
→ Yarın da okuyamadım, hafta sonu okurum.
→ Hafta sonu misafir geldi, gelecek hafta başlarım.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Ertelemenin asıl problemi zamanın geçmesi değil, zaman geçerken amacın gerçekleşmemesidir.

4. Erteleme ile dinlenme arasındaki fark

İnsan her zaman çalışamaz. Dinlenmeye de ihtiyacı vardır.

Dolayısıyla:

“Şimdi biraz dinleneyim, sonra çalışacağım.”

demek tek başına erteleme değildir.

Eğer kişi:

1.               Ne yapacağını biliyorsa,

2.               Ne zaman yapacağını belirliyorsa,

3.               Dinlenme süresini kontrol edebiliyorsa,

4.               Daha sonra gerçekten işe dönüyorsa,

burada planlı dinlenme vardır.

Fakat:

“Beş dakika telefona bakayım.”

deyip iki saat sosyal medyada kalmak ve sonunda:

“Artık bugün çalışılmaz, yarın başlarım.”

demek erteleme davranışına dönüşebilir.

5. Erteleme ile tembellik aynı şey değildir

Bu ayrım oldukça önemlidir.

Tembellik, kişinin bir işi yapmaya karşı genel isteksizliği olabilir.

Erteleme ise kişi işi yapmak istediği veya yapması gerektiğini bildiği hâlde onu başka bir zamana bırakabilir.

Örneğin:

Bir öğrenci:

“Sınavı kazanmak istiyorum.”

diyor fakat ders çalışmaya başlamıyorsa burada yalnızca tembellikten söz etmek yeterli değildir.

Belki:

·                     başarısız olmaktan korkuyordur,

·                     konuları anlamayacağından endişelidir,

·                     nereden başlayacağını bilmiyordur,

·                     mükemmel çalışmak istediği için başlayamıyordur,

·                     çalışmayı sıkıcı buluyordur.

Dolayısıyla ertelemenin altında çoğu zaman duygusal ve zihinsel nedenler bulunur.

6. Erteleme ile korku arasındaki ilişki

İnsan bazen yapacağı işten değil, işin sonucundan korktuğu için erteler.

Örneğin:

Bir öğrenci:

“Çalışacağım ama başarısız olursam ne olacak?”

diye düşünüyorsa çalışmaya başlamaktan kaçınabilir.

Bir yazar:

“Yazdığım yazı beğenilmezse?”

diye düşünerek yazmaya başlamayabilir.

Bir insan:

“Doktora gidersem kötü bir sonuç öğrenebilirim.”

diye düşünerek muayeneyi erteleyebilir.

Burada erteleme, kişinin korkusunu geçici olarak azaltır.

Fakat sorun ortadan kalkmaz.

Erteleme çoğu zaman problemi çözmez; yalnızca problemle karşılaşma zamanını ileriye taşır.

7. Erteleme ve mükemmeliyetçilik

Ertelemenin en dikkat çekici nedenlerinden biri mükemmeliyetçilik olabilir.

Kişi:

“Çok güzel yapmalıyım.”

diye düşündükçe işe başlayamaz.

Örneğin bir öğrenci ödevini yapmak istemektedir fakat:

“Mükemmel bir ödev hazırlamalıyım.”

düşüncesi nedeniyle başlamayı sürekli erteler.

Oysa çoğu zaman:

Eksik başlayabilmek, hiç başlamamaktan daha değerlidir.

Bir kitabın ilk cümlesi kusursuz olmak zorunda değildir. Bir araştırmanın ilk taslağı mükemmel olmak zorunda değildir.

Başlamak, mükemmelliğin değil gelişmenin başlangıcıdır.

8. Kararları erteleme

Erteleme yalnızca fiziksel işler için değildir.

İnsan bazen karar vermeyi de erteler.

Örneğin:

·                     Hangi okula gideceğine karar vermek,

·                     Bir iş teklifini değerlendirmek,

·                     Bir sorun hakkında konuşmak,

·                     Bir özür dilemek,

·                     Bir projeye başlamak,

·                     Bir alışkanlığı bırakmak.

Kişi:

“Biraz daha düşüneyim.”

der.

Bu bazen akıllıca olabilir.

Fakat “düşünme” süreci sürekli uzuyorsa karar erteleme ortaya çıkabilir.

Burada önemli soru şudur:

“Gerçekten daha fazla bilgiye mi ihtiyacım var, yoksa karar vermekten mi kaçıyorum?”

9. Konuşmayı erteleme

Bazı insanlar önemli konuşmaları sürekli erteler.

Örneğin:

Bir baba çocuğunun bir problemi olduğunu fark eder fakat:

“Şimdi konuşmayayım, sonra konuşurum.”

der.

Sonra:

“Bugün uygun değil.”

der.

Daha sonra sorun büyür.

Benzer şekilde:

·                     Öğretmenin öğrenciyle konuşmayı ertelemesi,

·                     Eşlerin bir problemi konuşmaktan kaçınması,

·                     Yöneticinin çalışanıyla gerekli görüşmeyi yapmaması,

·                     Arkadaşların kırgınlıklarını konuşmaması

zaman içinde küçük bir problemi büyük bir probleme dönüştürebilir.

Bu nedenle:

Konuşulması gereken bazı şeyleri zamanında konuşmamak da bir tür ertelemedir.

10. Sağlık konusunda erteleme

Ertelemenin en tehlikeli biçimlerinden biri sağlıkla ilgili olanıdır.

Örneğin kişi:

“Biraz daha bekleyeyim, geçer.”

diyerek gerekli sağlık kontrolünü sürekli erteleyebilir.

Burada insanın zihnindeki mekanizma genellikle şöyledir:

Rahatsızlık → kaygı → doktora gitme düşüncesi → kaçınma → geçici rahatlama

Kişi doktora gitmeyince kısa süreli olarak rahatlayabilir. Ancak asıl sorun devam edebilir.

Bu nedenle sağlıkla ilgili gerekli kontrollerin makul gerekçeler olmadan ertelenmesi doğru değildir.

11. Eğitimde erteleme

Ertelemenin en çok görüldüğü alanlardan biri eğitimdir.

Öğrenci:

“Bugün çalışmayayım, yarın iki kat çalışırım.”

der.

Fakat ertesi gün:

“Bugün biraz yorgunum.”

der.

Sonra:

“Hafta sonu çalışırım.”

der.

Sınav yaklaştığında ise:

“Keşke daha önce başlasaydım.”

diye düşünür.

Bu durum son dakika çalışma döngüsü meydana getirir.

Sağlıklı yaklaşım

Büyük işi küçük parçalara ayırmaktır.

Örneğin:

“100 sayfa çalışacağım.”

yerine:

“Bugün 10 sayfa okuyacağım.”

demek başlangıcı kolaylaştırabilir.

12. Yazmada erteleme

Yazarlarda ve öğrencilerde de erteleme görülebilir.

Kişi:

“Önce bütün araştırmayı tamamlayayım, sonra yazmaya başlarım.”

der.

Fakat araştırmanın sonu gelmez.

Sonra:

“Biraz daha okuyayım.”

der.

Sonuçta kişi çok şey okur fakat yazmaya başlayamaz.

Oysa okumak ve yazmak birbirinden tamamen ayrılmış aşamalar değildir.

Bazen yazmaya başlamak, insanın neyi araştırması gerektiğini de gösterir.

13. Ertelemenin günlük hayattaki küçük biçimleri

Erteleme sadece büyük meselelerde ortaya çıkmaz.

Örneğin:

·                     Masayı toplamayı ertelemek,

·                     Bir kitabı yerine koymayı ertelemek,

·                     Bir telefon görüşmesini ertelemek,

·                     Çantayı hazırlamayı ertelemek,

·                     Bir belgeyi dosyalamayı ertelemek,

·                     Çamaşırları katlamayı ertelemek,

·                     Bir e-postayı cevaplamayı ertelemek.

Tek tek bakıldığında bunlar küçük görünür.

Fakat küçük ertelemeler biriktiğinde insanın zihninde:

“Yapılacak işler yığını”

oluşabilir.

Bu da stres ve zihinsel yorgunluğu artırabilir.

14. Ertelemenin toplumsal boyutu

Erteleme yalnızca bireysel bir davranış değildir.

Aileler, kurumlar, şirketler ve devletler de sorunları erteleyebilir.

Örneğin bir şehirde:

·                     Deprem riskinin yıllarca göz ardı edilmesi,

·                     Altyapı sorunlarının sürekli ertelenmesi,

·                     Eğitimdeki problemlerin zamanında ele alınmaması,

·                     Çevre sorunlarının ötelenmesi,

·                     Trafik problemlerinin sürekli ertelenmesi

toplumsal erteleme örnekleridir.

Bireysel ertelemede bir kişinin zamanı kaybolabilir.

Toplumsal ertelemede ise milyonlarca insanın zamanı, parası, güvenliği ve geleceği etkilenebilir.

15. Siyasette ve yönetimde erteleme

Yönetimde erteleme daha da önemlidir.

Bir yönetici problemi gördüğü hâlde:

“Şimdilik böyle idare edelim.”

diyorsa kısa vadede rahatlık sağlayabilir.

Fakat sorun büyüyebilir.

Örneğin küçük bir bakım masrafının ertelenmesi, daha sonra büyük bir onarım masrafına dönüşebilir.

Bu nedenle yönetim açısından:

Erken teşhis + zamanında müdahale = daha düşük maliyet

ilişkisi önemlidir.

Buna karşılık:

Sorunu görmezden gelme + erteleme = büyüyen sorun

sonucunu doğurabilir.

16. Ertelemenin psikolojik döngüsü

Erteleme çoğu zaman şöyle işler:

İş → Zorluk/rahatsızlık → Kaçınma → Geçici rahatlama → Suçluluk → Kaygı → İşin daha da zorlaşması → Yeniden kaçınma

Örneğin:

Sınav yaklaşıyor.
↓
Öğrenci çalışmayı zor buluyor.
↓
Telefona bakıyor.
↓
Geçici olarak rahatlıyor.
↓
Zaman geçiyor.
↓
Kaygısı artıyor.
↓
Ders daha büyük bir yük hâline geliyor.
↓
Yeniden kaçıyor.

Bu nedenle ertelemenin yalnızca zaman yönetimi problemi olduğunu söylemek yetersizdir.

Çoğu zaman aynı zamanda bir duygu yönetimi problemidir.

17. Ertelemenin görünmeyen maliyetleri

Ertelemenin bedeli yalnızca kaybedilen zaman değildir.

1. Zaman kaybı

İş daha uzun sürede tamamlanır.

2. Enerji kaybı

İnsan yapmadığı işi bile zihninde taşır.

3. Stres

“Yapmam gereken bir şey var.” düşüncesi sürekli zihni meşgul eder.

4. Suçluluk

Kişi:

“Yine yapamadım.”

diye kendisini eleştirebilir.

5. Fırsat kaybı

Zamanında yapılmayan iş bazı fırsatların kaçmasına neden olabilir.

6. Güven kaybı

Kişi kendisine verdiği sözleri sürekli tutmazsa öz-yeterlik duygusu zayıflayabilir.

7. İlişki sorunları

Verilen sözlerin tutulmaması başkalarının güvenini de azaltabilir.

18. Her erteleme kötü müdür?

Hayır.

Bu ayrım çok önemlidir.

Bazen erteleme akıllı bir karar olabilir.

Örneğin:

·                     Yeterli bilgi toplanması için kararın ertelenmesi,

·                     Daha uygun şartların beklenmesi,

·                     Acil bir iş nedeniyle önceliğin değiştirilmesi,

·                     Dinlenme ihtiyacı nedeniyle çalışmanın başka zamana alınması,

·                     Bir tartışmanın öfke geçtikten sonra yapılmasının tercih edilmesi.

Bunlarda amaç sorumluluktan kaçmak değil, daha doğru zamanı seçmektir.

Dolayısıyla:

Ertelemenin niteliğini belirleyen yalnızca “ne kadar geciktiği” değil; “neden ertelendiği, ne kadar ertelendiği ve bu ertelemenin sonucunun ne olduğudur.”

19. Ertelemenin olumlu ve olumsuz biçimleri

Erteleme türü

Özelliği

Örnek

Planlı erteleme

Bilinçli zamanlama

“Bu kararı cuma günü vereceğim.”

Zorunlu erteleme

Dış şartlar nedeniyle

Uçağın hava şartları nedeniyle ertelenmesi

Stratejik erteleme

Daha doğru zaman için

Öfkeli iken tartışmayı sonraya bırakmak

Kaçınma ertelemesi

Rahatsızlıktan kaçmak

Zor ödevi sürekli bırakmak

Korku kaynaklı erteleme

Sonuçtan korkmak

Doktora gitmeyi sürekli geciktirmek

Mükemmeliyetçi erteleme

Kusursuzluk beklentisi

Yazıya başlayamamak

Kararsızlık ertelemesi

Karar verememek

Sürekli seçenek değiştirmek

Alışkanlık hâline gelmiş erteleme

Sürekli tekrar

Her işi son güne bırakmak

20. “Sonra yaparım” düşüncesinin tehlikesi

Ertelemenin en güçlü cümlelerinden biri:

“Sonra yaparım.”

cümlesidir.

Çünkü “sonra”nın belirli bir tarihi yoksa insan kendisini kolayca kandırabilir.

Bunun yerine:

“Sonra yapacağım.”

demek yerine:

“Çarşamba günü saat 10.00'da başlayacağım.”

demek çok daha somuttur.

Burada “sonra” takvime dönüşmektedir.

21. Ertelemenin karşıtı nedir?

Ertelemenin karşıtı yalnızca “hemen yapmak” değildir.

Asıl karşıtı:

Zamanında, bilinçli, planlı ve sorumlu davranmaktır.

Çünkü her şeyi hemen yapmak da doğru değildir.

Önemli olan:

Doğru iş + doğru zaman + doğru ölçü + doğru öncelik

dengesini kurabilmektir.

22. Erteleme ile önceliklendirme arasındaki fark

Bir insanın aynı anda on işi olabilir.

Bunların hepsini aynı anda yapması mümkün değildir.

Örneğin:

1.               Acil sağlık problemi,

2.               Yarınki sınav,

3.               Gelecek ay teslim edilecek proje,

4.               Kitap okuma,

5.               Odayı düzenleme.

Burada kişi önce sınava hazırlanmayı seçerse diğer işleri sonraya bırakması erteleme değil, önceliklendirme olabilir.

Dolayısıyla:

Bir işi daha önemli bir iş uğruna sonraya bırakmak ile bir işi sorumluluktan kaçmak için sürekli geciktirmek aynı şey değildir.

23. Erteleme ve insanın kendisiyle ilişkisi

Ertelemenin belki de en derin boyutu insanın kendi iradesiyle ilişkisidir.

İnsan:

“Bunu yapacağım.”

der.

Fakat yapmaz.

Bir süre sonra insanın kendi kendisine verdiği sözlerle davranışları arasındaki mesafe açılır.

Bu nedenle erteleme yalnızca:

“İşi geciktirmek”

değil, bazı durumlarda:

“İnsanın kendi niyeti ile davranışı arasındaki mesafenin büyümesi”

olarak da görülebilir.

Bu açıdan bakıldığında erteleme, insanın irade, özdisiplin, sorumluluk, zaman bilinci ve özfarkındalığı ile yakından ilişkilidir.

24. Ertelemenin en geniş çerçevesi

Ertelemeyi bir bütün olarak düşündüğümüzde şu alanlarla ilişkili olduğunu görürüz:

ERTELEME

→ zaman yönetimi
→ irade
→ özdisiplin
→ motivasyon
→ korku
→ kaygı
→ mükemmeliyetçilik
→ kararsızlık
→ alışkanlıklar
→ sorumluluk
→ önceliklendirme
→ karar verme
→ çalışma
→ eğitim
→ sağlık
→ ilişkiler
→ aile
→ yönetim
→ toplum
→ gelecek tasavvuru

Dolayısıyla erteleme, hayatın yalnızca bir köşesinde bulunan küçük bir davranış değildir. İnsanın zamanla, sorumlulukla, iradeyle ve gelecekle kurduğu ilişkinin önemli göstergelerinden biridir.

25. Ertelemeyi anlamanın temel soruları

Bir işi ertelediğimizde kendimize şu soruları sormak faydalı olabilir:

1.               Neyi erteliyorum?

2.               Neden erteliyorum?

3.               Gerçekten zamanım mı yok, yoksa yapmak mı istemiyorum?

4.               Bu işi yapmaktan mı, sonucundan mı korkuyorum?

5.               Mükemmel yapma isteğim beni başlamaktan alıkoyuyor mu?

6.               Bu işi daha önemli başka bir iş nedeniyle mi erteliyorum?

7.               Ertelemenin bana kısa vadede ne faydası var?

8.               Uzun vadede bana ne zararı olabilir?

9.               Eğer şimdi başlamazsam bir hafta sonra ne olur?

10.         Bu işi küçük bir parçaya bölerek başlayabilir miyim?

Bu sorular, ertelemenin görünen davranışının arkasındaki görünmeyen nedeni ortaya çıkarabilir.

Sonuç

Erteleme, insan hayatının kaçınılmaz bir parçası olabilen; fakat alışkanlık hâline geldiğinde kişinin zamanını, enerjisini, huzurunu, ilişkilerini, başarısını ve geleceğe ilişkin imkânlarını olumsuz etkileyebilen bir davranış biçimidir.

Ancak ertelemeyi bütünüyle kötü görmek de doğru değildir. Planlı, gerekçeli ve stratejik olarak yapılan geciktirme, bazen sağlıklı bir karar verme biçimidir. Problem, kişinin yapması gereken işi gerçek bir gerekçe olmaksızın sürekli olarak daha sonraya bırakmasıdır.

Bu nedenle ertelemenin özünü şu formülle özetleyebiliriz:

ERTELEME = Yapılması gereken iş + şimdi yapabilecek durumda olma + daha sonraya bırakma + çoğu zaman geçici rahatlama + uzun vadede maliyet

Buna karşılık sağlıklı zaman kullanımı:

FARKINDALIK → ÖNCELİKLENDİRME → PLANLAMA → BAŞLAMA → SÜRDÜRME → TAMAMLAMA → DEĞERLENDİRME

şeklinde düşünülebilir.

Sonuçta mesele yalnızca “İşi ne zaman yapacağım?” sorusu değildir. Daha derindeki soru şudur:

“Hayatımı şimdi mi yaşayacağım, yoksa hayatımın önemli bir bölümünü sürekli ‘sonra’ diyerek mi geçireceğim?”

Erteleme kavramının insan hayatındaki en önemli felsefî boyutu da burada ortaya çıkar: İnsan zamanı ertelediğini sanırken aslında çoğu zaman kendi hayatının bir parçasını ertelemektedir.

Chat GPT

***

“Hayırlı işlerde acele ediniz.” Sözü hadis midir? Hadisse doğru ifadesini örneklerle ve sistematik olarak açıklayınız.

Evet; ancak burada önemli bir hadis kaynaklandırma ayrımı yapmak gerekir. Halk arasında “Hayırlı işlerde acele ediniz” şeklinde söylenen ifade, bu şekliyle Hz. Peygamber’in sahih hadislerinden biri olarak doğrudan aktarılmamalıdır. Buna karşılık, “Hayırlı işlere/amel-i salihe bir an önce yönelin” anlamını taşıyan hadis rivayetleri vardır.

Özellikle Ebû Hüreyre’den rivayet edilen ve Tirmizî, Zühd, 3, hadis no. 2306’da geçen şu rivayet önemlidir:

بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا...
“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”

Tirmizî bu rivayeti “hasen garîb” olarak değerlendirmiştir. (Diyanet Dijital) Ancak hadis isnadı hakkında sonraki bazı muhaddisler eleştirilerde bulunmuş ve rivayeti zayıf kabul edenler de olmuştur. Bu sebeple ilmî bir metinde ihtiyatlı ifade kullanmak gerekir. (dorar.net)

1. Hadisin daha doğru ifadesi

Rivayetin baş tarafı:

«بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا»

şeklindedir.

Buradaki “bâdirû” (بادِروا) fiili; acele etmek, öne geçmek, fırsatı kaçırmadan işe koyulmak, bir işi geciktirmeden yapmak anlamlarına gelir.

Dolayısıyla Türkçeye:

“Yedi şey gelmeden önce hayırlı amelleri yapmaya koşun/iyi amelleri yapmakta acele edin.”

şeklinde aktarılabilir. (Diyanet Dijital)

Fakat “Hayırlı işlerde acele ediniz” cümlesi, bu hadisin birebir Türkçe lafzı değil, anlamının kısaltılmış bir ifadesidir.

2. Hadisin tamamının ana fikri

Rivayette insanın iyi amelleri ertelemesinin önüne geçmek için yedi engel zikredilir:

1.               Unutturucu fakirlik

2.               Azdırıcı zenginlik

3.               Bozucu hastalık

4.               İnsanı güçsüz bırakan ihtiyarlık

5.               Ansızın gelen ölüm

6.               Deccâl

7.               Kıyamet

Tirmizî'deki rivayette bu unsurlar sıralanarak, insanın gelecekte bunlardan biriyle karşılaşabileceği ve dolayısıyla iyi amelleri geciktirmemesi gerektiği anlatılır. (Diyanet Dijital)

Buradaki temel mesaj şudur:

“İyilik yapmaya elverişli olduğun zamanı, iyilik yapmak için kullan; çünkü şartların her zaman aynı kalacağının garantisi yoktur.”

3. “Acele” kelimesini yanlış anlamamak gerekir

Hadisteki acele, düşünmeden, ölçüsüz ve plansız hareket etmek anlamına gelmez.

Örneğin:

·                     Düşünmeden yardım etmek,

·                     Araştırmadan karar vermek,

·                     Sonuçlarını değerlendirmeden bir işe girişmek,

·                     Başkasının hakkını ihlal etmek

“hayırda acele” değildir.

Buradaki acele:

Hayrı gereksiz yere geciktirmemek

anlamındadır.

Dolayısıyla:

Acelecilik ≠ Hayırda sürat

demek gerekir.

4. Birinci boyut: İyiliği ertelememek

Bir insanın önünde bir iyilik fırsatı çıktığında:

“Daha sonra yaparım.”

demesi, fırsatın kaybolmasına yol açabilir.

Örneğin yaşlı bir insanın taşımasına yardım etmek için fırsat doğmuştur.

Kişi:

“Biraz sonra yardım ederim.”

der.

Fakat o sırada başka biri yardım eder veya kişi ortamdan ayrılır.

Burada kaçırılan şey yalnızca bir yardım fırsatı değil, bir iyilik fırsatıdır.

5. İkinci boyut: Sadaka ve yardımı geciktirmemek

Maddi imkânı olan bir insan ihtiyaç sahibini gördüğünde:

“Sonra yardım ederim.”

diyebilir.

Fakat “sonra”nın ne zaman geleceği belli değildir.

Burada önemli olan kişinin imkânı ölçüsünde ve isabetli biçimde yardım etmesidir.

Örneğin:

·                     Bir ihtiyaç sahibine destek olmak,

·                     Bir öğrencinin eğitimine katkıda bulunmak,

·                     Bir depremzedeye yardım ulaştırmak,

·                     Bir hastaya destek olmak

gibi davranışlar hayırlı işlere örnektir.

6. Üçüncü boyut: Anne-babaya iyilik

Hayırlı işlerde acele etmenin en anlamlı alanlarından biri anne-babaya iyilik meselesidir.

Bir insan:

“Babamla sonra konuşurum.”

“Annemi sonra ararım.”

diyebilir.

Fakat insanın hayatındaki bazı fırsatlar tekrar gelmeyebilir.

Bu nedenle sevgi, saygı ve teşekkürün zamanında ifade edilmesi önemlidir.

Örneğin:

“Anne, senin benim için yaptıklarını takdir ediyorum.”

demek için özel bir gün beklemek gerekmeyebilir.

7. Dördüncü boyut: Özür dilemeyi ertelememek

İnsan hata yaptığında:

“Sonra özür dilerim.”

diyebilir.

Fakat zaman geçtikçe kırgınlık büyüyebilir.

Örneğin iki arkadaş arasında bir yanlış anlaşılma meydana gelmiş olsun.

Bir taraf hatasını fark ediyor fakat özür dilemiyor.

Aradan günler geçiyor.

Küçük bir mesele büyük bir kırgınlığa dönüşebiliyor.

Burada hayırlı davranış:

Hatasını fark eden kişinin gereksiz yere özrünü geciktirmemesidir.

8. Beşinci boyut: Barışmayı ertelememek

Benzer şekilde küslüklerin gereksiz yere uzatılması da insan ilişkilerini yıpratır.

İki kardeş düşünelim.

Küçük bir tartışma yaşarlar.

Her ikisi de:

“Önce o gelsin.”

diye bekler.

Günler haftalara dönüşür.

Oysa taraflardan biri:

“Aramızdaki meseleyi konuşup çözelim.”

dese sorun büyümeden çözülebilir.

Buradaki “acele”, haklı-haksız ayrımını ortadan kaldırmak değil, barışma fırsatını gereksiz yere kaybetmemektir.

9. Altıncı boyut: Tövbe ve yanlış davranışı düzeltme

İnsan hata yaptığında:

“Daha sonra düzeltirim.”

diyebilir.

Fakat alışkanlık hâline gelen yanlış davranışların değiştirilmesi zamanla daha zor olabilir.

Örneğin bir öğrenci:

“Bugün çalışmayayım.”

demeye alışır.

Bir süre sonra:

“Yarın başlarım.”

der.

Bu tekrarlandıkça erteleme alışkanlık hâline gelebilir.

Aynı şekilde insanın yanlış bir davranışı varsa, onu düzeltmeye mümkün olduğu kadar erken başlaması daha anlamlıdır.

10. Yedinci boyut: İlmi ve faydalı bilgiyi değerlendirmek

“Hayırlı iş” yalnızca maddi yardım değildir.

Bir insan:

·                     Kitap okuyabilir,

·                     Bilgi öğrenebilir,

·                     Öğrendiğini başkasına aktarabilir,

·                     Bir öğrencinin sorusunu cevaplayabilir,

·                     Faydalı bir araştırma yapabilir.

Örneğin:

“Bu kitabı emeklilikte okurum.”

diyerek yıllarca beklemek yerine, bugün birkaç sayfa okumaya başlamak bile bir başlangıçtır.

Burada az ama sürekli yapılan çalışma, hiç başlanmayan büyük projeden daha değerlidir.

11. Sekizinci boyut: Hayırda süreklilik

Hadisin mesajını yalnızca:

“İyiliği hemen yap.”

şeklinde anlamak eksik olur.

Bir başka boyut da:

“İyiliği hayat tarzına dönüştür.”

anlayışıdır.

Örneğin:

Bir gün çok yardım etmek yerine,

her hafta düzenli olarak imkân ölçüsünde yardım etmek

daha sürdürülebilir olabilir.

Aynı durum:

·                     Kur'an okumak,

·                     kitap okumak,

·                     ilim öğrenmek,

·                     insanlara faydalı olmak,

·                     çevreyi korumak,

·                     gönül almak

için de geçerlidir.

12. “Sonra” kelimesinin tehlikesi

Bu hadis açısından üzerinde özellikle durulabilecek kelimelerden biri **“sonra”**dır.

İnsan:

“Sonra yardım ederim.”

“Sonra özür dilerim.”

“Sonra okurum.”

“Sonra öğrenirim.”

“Sonra tövbe ederim.”

“Sonra ailemle ilgilenirim.”

der.

Fakat insanın geleceği kesin değildir.

Hadisin insanı uyarmak istediği temel gerçeklerden biri budur:

İyilik yapabilecek imkânın bulunduğu zaman, iyilik için en değerli zamandır.

13. Kur'an'daki anlayışla ilişkisi

Bu düşünce Kur'an'ın genel ruhuyla da uyumludur.

Kur'an'da:

“Hayır işlerinde birbirinizle yarışın.”

anlamındaki “فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ” ifadesi yer alır. (Diyanet Dijital)

Bu anlayışta hayır, sadece yapılması gereken bir görev değil; aynı zamanda yarışılması gereken bir alan olarak görülür.

Başka bir ifadeyle:

“İyilik yapacağım.”

demek başka,

“İyiliği fırsat bulduğumda gerçekleştireceğim.”

demek başkadır.

14. Çok önemli bir denge: Hayırda acele, kararda teenni

Burada İslam ahlâkının önemli bir dengesi ortaya çıkar:

Hayırlı işin kendisinde:

Gereksiz gecikme olmamalıdır.

Hayırlı işi belirlemede:

Düşünmek, araştırmak ve danışmak gerekir.

Örneğin:

Bir öğrenci bursunu ihtiyaç sahibine vermek istiyor.

Önce gerçekten ihtiyacı olan kişiyi araştırması gerekir.

Bu araştırma hayrı ertelemek değildir.

Ancak kişi:

“Kime yardım edeceğimi araştırıyorum.”

diyerek aylarca hiçbir şey yapmıyorsa, bu kez araştırma erteleme bahanesine dönüşebilir.

15. Hadisin günümüze bakan yönü

Bugün bu hadisin mesajını çok geniş bir alana uygulayabiliriz.

Eğitimde:

“Bugün öğrenmeye başla.”

Ailede:

“Sevgini zamanında göster.”

Dostlukta:

“Kırgınlığı gereksiz yere büyütme.”

İş hayatında:

“Gerekli işi son güne bırakma.”

Toplum hayatında:

“Gördüğün problemi büyümeden çözmeye çalış.”

İbadette:

“İyiliği geleceğe havale etme.”

Kişisel gelişimde:

“Değişimi sürekli yarına bırakma.”

Böylece hadis, insanı “gelecekteki ideal insan” olmaktan çıkarıp “bugünkü sorumlu insan” olmaya davet eder.

16. “Hayırlı işlerde acele ediniz” sözünün en güzel yorumu

Kanaatimce bu sözün özünü şu cümleyle ifade etmek mümkündür:

“İyilik yapma imkânını bulduğunuzda onu gereksiz yere ertelemeyiniz; çünkü insanın imkânları, sağlığı, zamanı ve hayatı sürekli aynı durumda kalmaz.”

Burada acele, şuurun düşmanı değil, tembelliğin düşmanıdır.

Dolayısıyla:

Düşünmeden hareket etmek → acelecilik

Düşünüp doğru olanı gereksiz yere geciktirmemek → hayırda acele

şeklinde bir ayrım yapılabilir.

17. Sonuç

“Hayırlı işlerde acele ediniz” sözü, bu şekliyle Hz. Peygamber'in birebir hadis lafzı olarak gösterilmemelidir. Bununla birlikte, Hz. Peygamber'e nispet edilen “بادروا بالأعمال سبعًا” — “Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin” rivayeti Tirmizî'de bulunmaktadır. Tirmizî rivayeti hasen garîb olarak değerlendirmiş; bazı sonraki hadis âlimleri ise isnadı sebebiyle zayıf kabul etmiştir. Bu nedenle ilmî yazımda bu ihtilafın belirtilmesi en doğru yoldur. (Diyanet Dijital)

Bununla beraber iyiliği geciktirmemek, hayırlı işlerde yarışmak ve fırsatları değerlendirmek Kur'an ve sünnetin genel ahlâkî öğretisiyle uyumludur.

Bütün meseleyi şu formülle özetleyebiliriz:

FIRSAT → FARKINDALIK → DOĞRU DEĞERLENDİRME → HAYIRLI NİYET → GEREKSİZ GECİKMEDEN EYLEM → SÜREKLİLİK

Ve belki de sözün insana verdiği en önemli ders şudur:

“İyilik yapmak için mükemmel zamanı bekleme; doğru olanı yapabileceğin makul zaman, çoğu zaman bugündür.”

ChatGPT

***

ERTELEME Kavramı üzerinde varsa ayet, hadis, vecize, atasözü vb. yazınız.

Elbette. “Erteleme” kavramını doğrudan veya dolaylı biçimde ele alan çok sayıda âyet, hadis, vecize ve atasözü bulunmaktadır. Bunların bir kısmı “erteleme” kelimesini doğrudan kullanmaz; fakat hayrı geciktirmeme, fırsatı değerlendirme, ölüm gelmeden hazırlanma, zamanı iyi kullanma ve işi sürüncemede bırakmama düşüncesini işler.

1. Kur’an-ı Kerîm’den örnekler

1.1. “Hayırlarda yarışın”

Erteleme konusuyla en doğrudan ilişkilendirilebilecek âyetlerden biri Bakara 2/148'dir:

“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”

Ayetin Arapça ifadesindeki “فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ (festebikû'l-hayrât)”, hayırlı işlerde birbirini geçmeye çalışma, iyilik yapmak için öne geçme anlamı taşır. (Diyanet Kuranı)

Bu âyet, ertelemenin karşısına şu anlayışı koymaktadır:

“İyilik yapma fırsatı doğduğunda onu gereksiz yere sonraya bırakma.”

Örneğin:

·                     Bir ihtiyaç sahibine yardım edebiliyorsan yardım et.

·                     Bir insanın gönlünü alabiliyorsan al.

·                     Öğrenmen gereken faydalı bir bilgi varsa öğren.

·                     Yapılması gereken güzel bir iş varsa uygun zamanda başla.

Buradaki “koşmak”, düşünmeden hareket etmek değil; hayrı geciktirmemek ve hayırda gayret göstermek demektir.

1.2. Mâide 5/48: “Hayırlı işlerde yarışın”

Mâide sûresi 48. âyette de:

“Öyleyse iyi işlerde birbirinizle yarışın.”

buyurulur. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsirinde de âyetin, insanların erdemli bir hayat sürdürme konusunda birbirleriyle yarışacak şekilde gayret etmelerine işaret ettiği açıklanmaktadır. (Diyanet Kuranı)

Bu âyet açısından erteleme şöyle değerlendirilebilir:

Hayırlı iş → fırsat → değerlendirme → eylem

yerine,

Hayırlı iş → fırsat → “sonra yaparım” → fırsatın kaybolması

şeklindeki davranış, âyetin “hayırlarda yarışma” ruhuyla bağdaşmaz.

1.3. Asr sûresi: Zamanın değerini bilmek

Erteleme kavramıyla ilişkilendirilebilecek en önemli sûrelerden biri Asr sûresidir.

Sûre:

“Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyan içindedir.”

diye başlar.

Ardından kurtuluşun iman, salih amel, hakkı ve sabrı tavsiye etmekle mümkün olduğunu bildirir.

Burada doğrudan “erteleme” kelimesi geçmez. Fakat sûrenin bütününde zamanın boşa geçirilmemesi ve insanın hayatını anlamlı eylemlerle değerlendirmesi konusunda güçlü bir mesaj vardır.

Bu açıdan:

Zamanı boşa geçirmek → hayatı boşa geçirmek

şeklinde bir ilişki kurulabilir.

Dolayısıyla Asr sûresi, erteleme alışkanlığının felsefî açıdan değerlendirilmesi bakımından son derece önemlidir.

2. Hadislerden örnekler

2.1. “Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin”

Önceki sorunuzda da değindiğimiz rivayet burada özellikle önemlidir:

“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”

Rivayetin Arapça başlangıcı:

بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا

şeklindedir.

Rivayet Tirmizî'de yer almakta; Tirmizî onu hasen garîb olarak değerlendirmektedir. Bununla birlikte hadis âlimleri arasında senedi konusunda farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu nedenle “kesin olarak sahih hadis” şeklinde nitelemek yerine, kaynak ve değerlendirme farkını belirtmek daha ilmîdir.

Hadisin ana mesajı:

İnsanın önünde sonsuz fırsat varmış gibi davranmaması ve iyi amelleri gereksiz yere ertelememesidir.

2.2. “Beş şey gelmeden önce beş şeyi ganimet bil”

Hz. Peygamber'e nispet edilen meşhur bir başka rivayette şöyle buyurulur:

“Beş şey gelmeden önce beş şeyi ganimet bil: İhtiyarlığından önce gençliğini, hastalığından önce sağlığını, fakirliğinden önce zenginliğini, meşguliyetinden önce boş vaktini ve ölümünden önce hayatını.”

Bu rivayet, erteleme kavramının zaman boyutunu anlamak açısından son derece değerlidir.

İnsana adeta şöyle seslenmektedir:

“Sahip olduğun imkânın değerini, onu kaybettikten sonra anlamayı bekleme.”

Örneğin:

Sağlık varken → sağlığı değerlendir.

Boş zaman varken → faydalı işler yap.

İmkân varken → iyilik yap.

Hayat varken → hayatı anlamlı kıl.

Buradaki temel düşünce, fırsatları kaybettikten sonra harekete geçmemektir.

3. “Sonra yaparım” düşüncesi

Ertelemenin günlük hayattaki en belirgin ifadesi:

“Sonra yaparım.”

cümlesidir.

Bunun karşısına şu anlayış konabilir:

“Bugünün işini gereksiz yere yarına bırakma.”

Bu düşüncenin Arap kültüründeki yaygın ifade biçimlerinden biri:

لا تؤخر عمل اليوم إلى الغد

şeklindedir.

Anlamı:

“Bugünün işini yarına erteleme.”

Bu ifade Arapça kaynaklarda hikmetli söz/vecize olarak kullanılır. Dolayısıyla bunu Hz. Peygamber'e ait bir hadis gibi göstermemek gerekir. (institute.aljazeera.net)

4. Türk atasözleri

Türkçede erteleme düşüncesini anlatan çok sayıda atasözü ve deyim vardır.

4.1. “Bugünün işini yarına bırakma.”

Erteleme kavramıyla en doğrudan ilişkili atasözüdür.

Anlamı:

Zamanında yapılabilecek bir işi gereksiz yere sonraya bırakmamak gerekir.

Örneğin:

Öğrencinin sınava üç hafta vardır.

“Daha çok zaman var.”

diyerek çalışmaz.

Son hafta geldiğinde:

“Keşke daha önce başlasaydım.”

der.

Atasözünün vermek istediği ders tam olarak budur.

4.2. “Vakit nakittir.”

Bu söz, zamanın ekonomik değerini anlatır.

Nakit nasıl harcandığında geri getirilemiyorsa, zaman da kullanıldığında geri getirilemez.

Bu nedenle:

Zamanı ertelemek, aslında hayatın bir bölümünü ertelemektir.

4.3. “Demir tavında dövülür.”

Bu atasözü doğrudan ertelemeyi anlatmaz; fakat uygun zamanın değerlendirilmesi düşüncesini ifade eder.

Demir tavındayken işlenir.

İnsan hayatında da bazı fırsatların belirli zamanları vardır.

Örneğin:

·                     Öğrenme fırsatı,

·                     Eğitim fırsatı,

·                     Barışma fırsatı,

·                     Yardım etme fırsatı,

·                     Bir proje için uygun zaman.

Her fırsatın sonsuza kadar devam edeceği düşünülmemelidir.

4.4. “Ağaç yaşken eğilir.”

Bu atasözü özellikle eğitim ve alışkanlıklar açısından erteleme konusuyla ilişkilendirilebilir.

İyi alışkanlıkların kazanılması sürekli ertelenirse, zamanla alışkanlıkları değiştirmek zorlaşabilir.

Örneğin:

“Kitap okumaya gelecek yıl başlarım.”

diyen bir insan, okuma alışkanlığını sürekli geleceğe bırakabilir.

4.5. “İşleyen demir ışıldar.”

Bu atasözü de insanın sürekli hareket, çalışma ve üretim içinde olması gerektiğini anlatır.

Erteleme ise bunun karşısında:

“Bir gün başlarım.”

anlayışını temsil eder.

5. Vecizeler

Erteleme konusunda dünya kültürlerinde de çok sayıda özlü söz bulunmaktadır.

“Kaybedilen zaman geri gelmez.”

Bu söz, ertelemenin en önemli sonucunu anlatır.

Para kaybedilebilir ve yeniden kazanılabilir.

Bir eşya kaybedilebilir ve yenisi alınabilir.

Fakat:

Geçmiş zaman geri getirilemez.

Bu nedenle ertelemenin en önemli maliyeti zaman kaybıdır.

“Fırsat, beklemez.”

Bu ifade de ertelemenin karşısındaki temel düşünceyi özetler.

Bir fırsatın değerini anlamak için onun kaybolmasını beklemek doğru değildir.

Örneğin:

Bir öğrencinin karşısına iyi bir eğitim imkânı çıkmışsa:

“Sonra değerlendiririm.”

demek, fırsatın kaçmasına neden olabilir.

6. Mevlânâ'nın düşüncesiyle ilişkilendirilebilecek bir yaklaşım

Mevlânâ'nın eserlerinde insanın bugünkü imkânını değerlendirmesi, gafletten kurtulması ve dönüşümünü geciktirmemesi temasına sık sık rastlanır.

Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur:

Mevlânâ'ya ait olduğu kesin olarak doğrulanmamış internet sözlerini ona mal etmemek gerekir.

Örneğin internette dolaşan:

“Dün dünde kaldı cancağızım, bugün yeni şeyler söylemek lazım.”

sözünün Mevlânâ'ya nispeti yaygın olmakla birlikte, bu tür ifadeleri doğrudan beyit veya kesin alıntı olarak kullanırken kaynak kontrolü yapmak gerekir.

Bu husus özellikle akademik çalışmalarda önemlidir.

7. Kur'an, hadis, atasözü ve vecizelerin ortak mesajı

Bütün bu örnekleri bir araya getirdiğimizde ilginç bir tablo ortaya çıkar:

Kaynak

Ana mesaj

Bakara 2/148

Hayırlara koşun, yarışın.

Mâide 5/48

İyi işlerde yarışın.

Asr sûresi

Zamanın değerini bilin; onu boşa harcamayın.

Hadis rivayetleri

İmkânlar kaybolmadan iyi amelleri değerlendirin.

“Bugünün işini yarına bırakma”

Gereksiz ertelemeden kaçının.

“Vakit nakittir”

Zaman değerlidir.

“Demir tavında dövülür”

Uygun zamanı değerlendirin.

“İşleyen demir ışıldar”

Sürekli üretken ve aktif olun.

Bunların ortak noktası şudur:

İnsan, sahip olduğu zamanı ve imkânları sonsuz zannetmemelidir.

8. Erteleme konusunda çok önemli bir ayrım

Bütün bu sözlerden:

“Her şeyi hemen yapın.”

sonucu çıkarılmamalıdır.

Çünkü acelecilik ile ertelememek birbirinin zıddı değildir.

Doğru olan:

Düşün → değerlendir → planla → uygun zamanı belirle → gereksiz yere geciktirme → gerçekleştir.

Örneğin bir ameliyat, önemli bir yatırım, bir evlilik veya büyük bir proje hakkında araştırmadan hemen karar vermek doğru değildir.

Fakat yeterli bilgi ve imkân bulunduğu hâlde:

“Bir ara bakarım.”

diyerek işi sürekli geciktirmek de doğru değildir.

Dolayısıyla:

Acelecilik = düşünmeden hareket etmek

Erteleme = yapılabilecek işi gereksiz yere sonraya bırakmak

Sağlıklı davranış = zamanında ve bilinçli hareket etmek

şeklinde bir ayrım yapılabilir.

9. Sonuç: Erteleme konusunda temel ilke

Kur'an'ın “Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!” çağrısı (Diyanet Kuranı), Mâide 5/48'deki “iyi işlerde birbirinizle yarışın” emri (Diyanet Kuranı), hadislerdeki fırsatları kaybetmeden amel etme anlayışı ve Türk kültüründeki “Bugünün işini yarına bırakma” atasözü birlikte düşünüldüğünde, güçlü bir ortak ilke ortaya çıkmaktadır:

“Yapılması gereken hayırlı ve doğru bir işi, geçerli bir sebep yokken sürekli erteleme; çünkü zaman, fırsat ve imkân sonsuz değildir.”

Bunu bir formülle ifade edersek:

FIRSAT → FARKINDALIK → NİYET → PLAN → EYLEM

Bunun erteleme biçimi ise:

FIRSAT → “SONRA YAPARIM” → GECİKME → FIRSATIN KAYBI → PİŞMANLIK

şeklindedir.

Bu bakımdan erteleme, sadece bir zaman yönetimi problemi değil; aynı zamanda fırsatları değerlendirme, sorumluluk, irade, özdisiplin ve hayatın geçiciliğini fark etme problemi olarak da ele alınmalıdır.

ChatGPT

***

Yaptığımız bu üç çalışmayı da dikkate alarak ERTELEME kavramı üzerine günümüzden örneklerle ve Şikago dipnotlu bir akademik makale hazırlayınız.

Aşağıdaki makale, önceki üç çalışmamızdaki tanım–âyet/hadis–vecize/atasözü çizgisini birleştirerek; psikolojik, ahlâkî, dinî, bireysel ve toplumsal boyutlarıyla hazırlanmıştır. Hadis konusunda da önceki cevabımızdaki ilmî ihtiyat korunmuştur.

ERTELEME KAVRAMI: ZAMAN, İRADE, SORUMLULUK VE HAYIRLI İŞLER BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Erteleme, insanın yapması gereken veya yapmaya karar verdiği bir işi, davranışı, kararı ya da sorumluluğu daha sonraki bir zamana bırakmasıdır. Bununla birlikte her gecikme erteleme değildir. Planlı, gerekçeli ve daha uygun bir zamanlama amacı taşıyan geciktirme ile kişinin yapabileceği bir işi korku, isteksizlik, mükemmeliyetçilik, kararsızlık, dikkat dağınıklığı veya geçici rahatlama arayışı sebebiyle sürekli olarak sonraya bırakması birbirinden ayrılmalıdır. Günümüzde erteleme özellikle eğitim, çalışma hayatı, dijital teknoloji kullanımı, sağlık, aile ilişkileri ve kişisel gelişim alanlarında önemli bir problem olarak ortaya çıkmaktadır. Çağdaş psikoloji araştırmaları ertelemeyi yalnızca zaman yönetimi sorunu değil, aynı zamanda özdüzenleme ve duygu düzenleme problemi olarak değerlendirmektedir.¹

Kur’an-ı Kerîm’de “hayırlarda yarışma” çağrısı, Hz. Peygamber’e nispet edilen bazı rivayetlerde ise iyi amelleri fırsatlar kaybolmadan gerçekleştirme düşüncesi, ertelemenin dinî-ahlâkî açıdan değerlendirilmesine imkân vermektedir. Bu çalışmada erteleme kavramı; anlamı, türleri, sebepleri, sonuçları, psikolojik ve ahlâkî boyutları, Kur’an ve hadislerle ilişkisi, atasözleri ve vecizelerdeki yansımaları ve günümüzden örnekler üzerinden sistematik biçimde incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Erteleme, zaman, irade, özdisiplin, özdüzenleme, sorumluluk, hayır, procrastination, zaman yönetimi.

Giriş

İnsan hayatı zaman içinde gerçekleşir. İnsan doğar, öğrenir, çalışır, karar verir, ilişkiler kurar, üretir ve sonunda hayatını tamamlar. Bu sebeple zaman yalnızca saatlerin, günlerin ve yılların ölçüsü değildir; aynı zamanda insanın hayatının kendisidir.

İnsan çoğu zaman yapmak istediği bir işi “daha sonra” yapabileceğini düşünür. Öğrenci ders çalışmayı, araştırmacı yazmayı, çalışan rapor hazırlamayı, hasta doktora gitmeyi, insan özür dilemeyi, yönetici çözülmesi gereken problemi ele almayı, toplum ise bazı yapısal meseleleri çözmeyi daha sonraya bırakabilir. Böylece “sonra” kelimesi zaman zaman hayatın en çok kullanılan fakat en fazla belirsizlik taşıyan kelimelerinden biri hâline gelir.

Ertelemenin temel problemi, yalnızca bir işin gecikmesi değildir. Daha derindeki problem, insanın sahip olduğu zaman ile gerçekleştirmek istediği amaç arasındaki ilişkinin bozulmasıdır. Bu nedenle erteleme, basit bir zaman yönetimi meselesinden daha geniştir.

Güncel araştırmalar da bu yaklaşımı desteklemektedir. Erteleme, çağdaş literatürde önemli bir özdüzenleme başarısızlığı biçimi olarak ele alınmakta; görevden hoşlanmama, düşük öz-yeterlik, dürtüsellik, dikkat dağınıklığı ve özdenetim gibi değişkenlerle ilişkilendirilmektedir.² 2026 tarihli sistematik derlemeler ise akademik ertelemenin korku, mükemmeliyetçilik, motivasyon, kaygı ve duygu düzenleme güçlükleri gibi birçok faktörle bağlantılı olduğunu göstermektedir.³

Bu bakımdan erteleme, insanın “zamanla ilişkisi” kadar “kendisiyle ilişkisi” açısından da incelenmesi gereken çok boyutlu bir kavramdır.

I. ERTELEME KAVRAMININ TANIMI

1. Genel tanım

En geniş anlamıyla erteleme:

İnsanın gerçekleştirmesi gereken, gerçekleştirmeyi amaçladığı veya gerçekleştirmesi kendisi ve başkaları açısından yararlı olan bir işi, kararı, davranışı ya da sorumluluğu, yapabilecek durumda olduğu hâlde geçerli bir gerekçe olmaksızın daha sonraki bir zamana bırakmasıdır.

Bu tanımın dört temel unsuru vardır:

1.               Yapılması gereken bir iş vardır.

2.               Kişi bu işi yapabilecek durumdadır.

3.               İş şimdi yapılabilecekken sonraya bırakılır.

4.               Ertelemenin sonucunda çoğu zaman bir maliyet ortaya çıkar.

Örneğin bir öğrencinin sınava üç hafta varken çalışabilecek durumda olduğu hâlde her gün “yarın başlarım” demesi ertelemedir.

Buna karşılık öğrencinin aynı gün hastalanması ve çalışmayı başka bir güne bırakması, aynı anlamda erteleme değildir.

Dolayısıyla:

Her gecikme erteleme değildir.

II. ERTELEME İLE BENZER KAVRAMLARIN AYRIMI

1. Erteleme ve gecikme

Gecikme, bir işin planlanan zamandan sonra yapılmasıdır.

Erteleme ise çoğu zaman kişinin işi bilerek veya isteyerek daha sonraya bırakmasını ifade eder.

Örneğin elektrik kesintisi nedeniyle bir raporun teslim edilememesi gecikmedir; raporu hazırlamaya zaman olduğu hâlde sürekli sosyal medyayla meşgul olmak ise ertelemedir.

2. Erteleme ve tembellik

Tembellik, kişinin çalışmaya veya harekete karşı isteksizliğiyle ilgili daha genel bir kavramdır.

Ertelemede ise kişi çoğu zaman yapmak istediği bir işi yapmadığını bilir.

Örneğin:

“Sınavı kazanmak istiyorum ama çalışmaya başlayamıyorum.”

ifadesi erteleme problemini daha iyi gösterir.

3. Erteleme ve dinlenme

Dinlenmek ihtiyaçtır.

Kişinin:

“Bir saat dinleneceğim, sonra çalışacağım.”

demesi tek başına erteleme değildir.

Ancak bir saatlik dinlenmenin sürekli olarak üç, dört, beş saate dönüşmesi ve sonunda işin tamamen bırakılması erteleme davranışına dönüşebilir.

4. Erteleme ve önceliklendirme

Bir insanın aynı anda birçok işi olabilir. Bir işi daha önemli bir iş sebebiyle sonraya bırakmak her zaman erteleme değildir.

Örneğin öğrencinin yarınki sınavına hazırlanmak için gelecek ay teslim edeceği projeyi bir gün sonraya bırakması önceliklendirme olabilir.

Bu nedenle sağlıklı yaşamda amaç her şeyi hemen yapmak değil, doğru işi doğru zamanda yapmaktır.

III. ERTELEMENİN PSİKOLOJİK BOYUTU

Erteleme çoğu zaman insanın bir işi yapıp yapmamasından önce, o işle ilgili duygularını nasıl yönettiğiyle ilgilidir.

Kişi zor, sıkıcı, korkutucu veya belirsiz bir görevle karşılaştığında başka bir faaliyete yönelerek kısa süreli rahatlama sağlayabilir.

Örneğin:

Ders çalışma düşüncesi → sıkıntı → telefon → sosyal medya → geçici rahatlama

şeklinde bir döngü oluşabilir.

Ancak görev ortadan kalkmaz. Zaman geçtikçe kaygı artar.

Sonuçta:

Görev → kaçınma → geçici rahatlama → zaman kaybı → kaygı → daha büyük görev → yeniden kaçınma

döngüsü meydana gelir.

Güncel araştırmalar, özellikle akademik ertelemenin korku, mükemmeliyetçilik, düşük öz-yeterlik, motivasyon sorunları ve duygu düzenleme güçlükleriyle ilişkili olabileceğini göstermektedir.⁴

Bu nedenle ertelemenin çözümü yalnızca:

“Takvim yap.”

demekten ibaret değildir.

İnsanın bazen şu soruyu sorması gerekir:

“Ben bu işi neden yapmak istemiyorum veya neden yapmaktan kaçıyorum?”

IV. ERTELEMENİN BAŞLICA SEBEPLERİ

1. Başarısızlık korkusu

Bazı insanlar başarısız olmaktan korktukları için işe başlamazlar.

Örneğin:

“Ya yazdığım makale beğenilmezse?”

düşüncesi kişiyi yazmaktan alıkoyabilir.

Burada kişi başarısız olmamış; fakat başlamayarak başarısızlık ihtimaliyle karşılaşmaktan kaçmıştır.

2. Mükemmeliyetçilik

“Çok iyi yapmalıyım” düşüncesi bazen “hiç başlayamıyorum” sonucunu doğurur.

Örneğin öğrenci:

“Mükemmel bir ödev hazırlamalıyım.”

diyerek ödeve hiç başlamayabilir.

Oysa ilk taslağın kusurlu olması normaldir.

Başlamak, mükemmellikten önce gelir.

3. Kararsızlık

Bir işi yapmanın birçok yolu olduğunda kişi karar vermekte zorlanabilir.

Örneğin:

“Hangi kitabı okuyayım?”

“Hangi konudan başlayayım?”

“Hangi yöntemi kullanayım?”

soruları gereğinden fazla uzarsa karar ertelemesine dönüşebilir.

4. İşin büyüklüğü

Büyük işler insanı korkutabilir.

“300 sayfa okuyacağım” düşüncesi ağır gelebilir.

Bunun yerine:

“Bugün 15 sayfa okuyacağım.”

demek başlangıcı kolaylaştırır.

5. Dijital dikkat dağınıklığı

Günümüzde ertelemenin yeni araçlarından biri dijital ekranlardır.

Bir öğrenci ders çalışmak için bilgisayarını açar; ancak kısa süre sonra bildirimler, videolar, oyunlar veya sosyal medya içerikleri dikkatini başka yöne çekebilir.

2023 tarihli bir sistematik inceleme, akademik ertelemenin dijital ekranların yoğun kullanıldığı sosyal çevrelerle ilişkili olabildiğine dikkat çekmektedir.⁵

Burada teknoloji doğrudan “kötü” değildir. Sorun, teknolojinin amaç olmaktan çıkıp kaçış aracına dönüşmesidir.

V. ERTELEMENİN KUR'AN'DAKİ YANSIMALARI

Kur’an-ı Kerîm’de “procrastination/erteleme” şeklinde modern psikolojik bir kavram bulunmaz. Ancak hayırda yarışmak, zamanın değerini bilmek ve fırsatları değerlendirmek gibi ilkeler erteleme kavramıyla güçlü biçimde ilişkilendirilebilir.

1. “Hayırlarda yarışın”

Bakara sûresi 148. âyette:

“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”

buyurulur.⁶

Âyetin merkezindeki “فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ (festebikû'l-hayrât)” ifadesi, iyilik ve hayırda yarışmayı emretmektedir.

Buradan erteleme açısından şu sonuç çıkarılabilir:

Hayır yapmak için uygun bir fırsat doğduğunda gereksiz yere gecikmemek gerekir.

Ancak bu âyet:

“Düşünmeden ve plansızca hareket edin.”

anlamına gelmez.

Asıl anlam:

Hayrı fark etmek, ona yönelmek ve gereksiz yere geciktirmemektir.

2. Asr sûresi ve zaman bilinci

Asr sûresi:

“Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyan içindedir.”

anlamındaki âyetle başlar.

Sûre, insanın kurtuluşunu iman, salih amel, hakkı ve sabrı tavsiye etmekle ilişkilendirir.

Burada zaman kavramı özellikle önemlidir.

Çünkü insanın hayatı zamandan bağımsız değildir.

Bu bakımdan:

Zamanın israfı, hayatın bir bölümünün israfıdır.

Erteleme alışkanlığının temel tehlikesi de burada ortaya çıkar.

VI. HADİSLERDE ERTELEME VE HAYRI GECİKTİRMEME

Hz. Peygamber'e nispet edilen önemli rivayetlerden biri Tirmizî'nin Zühd bölümünde yer alan şu rivayettir:

“Yedi şey gelmeden önce amellerde acele edin...”

Rivayetin Arapça başlangıcı:

بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سَبْعًا

şeklindedir.

Rivayette fakirlik, zenginlik, hastalık, ihtiyarlık, ölüm, Deccâl ve kıyamet gibi insanın hayatını etkileyebilecek durumlar zikredilmektedir.⁷

Burada önemli bir ilmî nokta vardır: Tirmizî bu rivayet için “hasen garîb” değerlendirmesini yaparken, bazı hadis kaynaklarında rivayetin sıhhati konusunda daha ihtiyatlı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu nedenle rivayet “kesin olarak sahih hadis” şeklinde sunulmamalıdır.⁸

Bununla beraber rivayetin verdiği ahlâkî mesaj açıktır:

İnsan, sahip olduğu imkânların sürekli devam edeceğini düşünmemeli; iyi ve faydalı işleri gereksiz yere geciktirmemelidir.

Bu düşünce erteleme kavramının dinî-ahlâkî boyutunu açıklamak açısından önemlidir.

VII. ATASÖZLERİ VE VECİZELERDE ERTELEME

1. “Bugünün işini yarına bırakma.”

Türk kültüründe erteleme kavramını en açık biçimde ifade eden sözlerden biridir.

Bu sözün temel düşüncesi:

Bugün yapılabilecek bir işi gereksiz yere geleceğe bırakmamak

şeklindedir.

Bir öğrencinin sınavdan bir gün önce bütün konuları öğrenmeye çalışması yerine, haftalar öncesinden düzenli çalışması bu atasözünün eğitimdeki karşılığıdır.

2. “Vakit nakittir.”

Bu söz, zamanın değerini vurgular.

Para kaybedildiğinde bazen yeniden kazanılabilir.

Fakat geçmiş zaman geri getirilemez.

Bu nedenle:

Zamanı ertelemek, hayatın kullanılabilir bir bölümünü ertelemek anlamına gelebilir.

3. “Demir tavında dövülür.”

Bu atasözü, uygun zamanın değerlendirilmesi gerektiğini anlatır.

İnsan hayatında da bazı fırsatlar belirli zamanlarda ortaya çıkar:

·                     Eğitim fırsatı,

·                     Barışma fırsatı,

·                     Yardım fırsatı,

·                     İş fırsatı,

·                     Öğrenme fırsatı,

·                     Sağlığı koruma fırsatı.

Her fırsatın sonsuza kadar devam edeceği düşünülmemelidir.

VIII. GÜNÜMÜZDEN ERTELEME ÖRNEKLERİ

1. Öğrencinin sınava hazırlanmayı ertelemesi

Öğrenci sınava bir ay kala:

“Daha çok zaman var.”

der.

İki hafta sonra:

“Hafta sonu başlarım.”

Bir hafta sonra:

“Artık çok konu birikti.”

Son iki gün:

“Keşke daha önce başlasaydım.”

Bu örnekte erteleme, yalnızca zaman kaybına değil, kaygının artmasına da yol açmaktadır.

2. Telefon kullanımının erteleme aracı olması

Bir öğrenci:

“Beş dakika telefona bakacağım.”

der.

Fakat beş dakika yarım saate, yarım saat bir saate dönüşür.

Burada telefonun kendisi problem değildir. Problem:

Kişinin yapmak istediği işi bırakıp kısa süreli haz sağlayan başka bir faaliyete yönelmesidir.

3. Sağlık kontrolünü erteleme

Bir kişi kendisini rahatsız hissettiği hâlde:

“Geçer.”

diyerek gerekli sağlık değerlendirmesini sürekli geciktirebilir.

Burada ertelemenin maliyeti yalnızca zaman değildir; sağlıkla ilgili riskler de söz konusu olabilir.

Bu nedenle sağlıkla ilgili önemli durumlarda uygun profesyonel değerlendirmeyi gereksiz yere geciktirmemek gerekir.

4. Özür dilemeyi erteleme

Bir insan hata yaptığını bildiği hâlde:

“Sonra özür dilerim.”

der.

Fakat zaman geçtikçe karşı tarafın kırgınlığı artabilir.

Bu durumda birkaç dakikalık bir özrün ertelenmesi, uzun süreli bir ilişki problemine dönüşebilir.

5. Yönetimde erteleme

Bir kurumda küçük bir teknik problem ortaya çıkmış olsun.

Yönetici:

“Şimdilik böyle idare eder.”

der.

Problem büyür.

Sonunda küçük bir bakım ihtiyacı büyük bir masrafa dönüşür.

Bu örnek, ertelemenin bireysel olmaktan çıkıp kurumsal ve toplumsal sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

IX. ERTELEMENİN SONUÇLARI

1. Zaman kaybı

En doğrudan sonuç budur.

2. Stres

Yapılmayan işler zihinsel yük oluşturabilir.

3. Kaygı ve suçluluk

Kişi:

“Yine erteledim.”

düşüncesine kapılabilir.

Araştırmalar da erteleme ile stres ve çeşitli olumsuz duygusal sonuçlar arasında ilişki bulunduğunu göstermektedir.⁹

4. İş kalitesinin düşmesi

Son dakikada yapılan işin yeterince düşünülmemesi veya gözden geçirilememesi mümkündür.

5. Fırsat kaybı

Bazı fırsatlar belirli bir zamanda değerlendirilmediğinde tekrar ortaya çıkmayabilir.

6. Güven kaybı

Kişi sürekli verdiği sözleri yerine getirmediğinde başkalarının ona duyduğu güven azalabilir.

7. Özdisiplinin zayıflaması

Sürekli erteleme, “nasıl olsa daha sonra yaparım” düşüncesini alışkanlığa dönüştürebilir.

X. ERTELEMEYİ BİR DÖNGÜ OLARAK ANLAMAK

Erteleme çoğu zaman şu döngü içinde gerçekleşir:

Yapılması gereken iş

↓

İşin zor veya rahatsız edici bulunması

↓

Kaçınma

↓

Başka bir faaliyete yönelme

↓

Geçici rahatlama

↓

Zamanın geçmesi

↓

Stres ve suçluluk

↓

İşin daha da büyümesi

↓

Yeniden kaçınma

Bu döngüyü kırmanın ilk şartı, insanın:

“Ben şu anda neden kaçıyorum?”

sorusunu sorabilmesidir.

XI. ERTELEMEYLE MÜCADELEDE TEMEL İLKELER

1. Büyük işi küçültmek

“Kitap yazacağım” yerine:

“Bugün 300 kelime yazacağım.”

demek.

2. Başlama zamanını belirlemek

“Sonra yaparım” yerine:

“Saat 10.00'da başlayacağım.”

demek.

3. İlk adımı belirlemek

Bir işi bütünüyle düşünmek yerine:

“İlk olarak dosyayı açacağım.”

demek.

4. Mükemmeliyetçiliği azaltmak

İlk hedef:

Mükemmel yapmak değil, başlamaktır.

5. Dikkat dağıtıcıları azaltmak

Çalışma sırasında gereksiz bildirimleri kapatmak, çalışma alanını sadeleştirmek ve belirli bir süre tek işe yönelmek yararlı olabilir.

6. İşe küçük bir süre ayırmak

“Üç saat çalışacağım” demek yerine:

“Önce 20 dakika başlayacağım.”

demek psikolojik direnci azaltabilir.

7. İş bittikten sonra değerlendirmek

Kişi kendisine:

“Bugün neyi tamamladım?”

sorusunu sorabilir.

Böylece dikkat yalnızca eksiklere değil, ilerlemeye de yönelir.

XII. ERTELEME VE HAYIRDA ACELE ARASINDAKİ İLİŞKİ

Çalışmamızın başındaki “Hayırlı işlerde acele ediniz” ifadesine burada yeniden dönmek gerekir.

Bu söz, birebir hadis lafzı olarak kullanılmamalıdır. Ancak Tirmizî'deki “Bâdirû bi'l-a‘mâl” rivayeti ve Kur'an'ın “Festebikû'l-hayrât” çağrısı birlikte değerlendirildiğinde, İslâm'ın genel ahlâkî yaklaşımında hayrı gereksiz yere geciktirmeme düşüncesinin önemli olduğu görülür.¹⁰

Burada çok önemli bir ayrım vardır:

Acelecilik:

Düşünmeden hareket etmek.

Erteleme:

Yapılabilecek işi gereksiz yere sonraya bırakmak.

Sağlıklı davranış:

Düşünmek → değerlendirmek → planlamak → uygun zamanda harekete geçmek.

Dolayısıyla İslâmî açıdan “hayırda acele” düşüncesi aklı ve tedbiri dışlamaz; aksine hayırlı olduğu belirlenen bir işi gereksiz yere geciktirmemeyi ifade eder.

XIII. ERTELEME: BİREYSEL BİR SORUNDAN TOPLUMSAL BİR SORUNA

Erteleme yalnızca bireyleri ilgilendirmez.

Bir toplumun önemli problemleri:

·                     Eğitim,

·                     çevre,

·                     şehirleşme,

·                     altyapı,

·                     sağlık,

·                     afet hazırlığı,

·                     ekonomik yapı,

·                     gençlerin geleceği

gibi alanlarda zamanında ele alınmazsa küçük sorunlar büyük sorunlara dönüşebilir.

Bu nedenle:

Bireysel ertelemenin bedelini çoğu zaman kişi öder; toplumsal ertelemenin bedelini ise toplumun geniş kesimleri öder.

Örneğin bir binanın bakımının yıllarca ertelenmesi, yalnızca “bakım yapılmadı” şeklinde değerlendirilemez. Ertelemenin sonuçları can güvenliğine kadar uzanabilir.

Bu nedenle kamu yönetiminde önemli bir ilke:

Sorunu ortaya çıktıktan sonra değil, büyümeden önce ele almak

olmalıdır.

XIV. ERTELEME VE ZAMAN FELSEFESİ

Ertelemenin en derin boyutu zamanla ilgilidir.

İnsan:

“Yarın yaparım.”

dediğinde aslında gelecekteki kendisine güvenmektedir.

Fakat gelecekteki şartların bugünkü şartlarla aynı olacağının garantisi yoktur.

Bugün:

·                     Sağlık vardır.

·                     Zaman vardır.

·                     Enerji vardır.

·                     Fırsat vardır.

·                     İmkân vardır.

Yarın bunların aynı biçimde devam edeceği kesin değildir.

Bu nedenle ertelemenin felsefî problemi şudur:

İnsan geleceği garanti edilmiş bir alan gibi görmektedir.

Oysa gelecek belirsizdir.

Bu noktada erteleme, insanın zamanı kontrol edebileceği yanılgısı ile de ilişkilidir.

İnsan zamanı durduramaz.

Sadece zaman içinde nasıl davranacağını seçebilir.

XV. ERTELEMEYİ ANLAMAK İÇİN ON TEMEL SORU

Erteleme alışkanlığını anlamak isteyen kişi kendisine şu soruları yöneltebilir:

1.               Neyi erteliyorum?

2.               Neden erteliyorum?

3.               Gerçekten zamanım mı yok?

4.               Yoksa bu işi yapmak mı istemiyorum?

5.               Başarısız olmaktan mı korkuyorum?

6.               Mükemmel yapma isteğim beni başlatmıyor mu?

7.               Karar vermekten mi kaçıyorum?

8.               Telefon veya başka bir dikkat dağıtıcı beni görevden uzaklaştırıyor mu?

9.               Bu işi ertelemenin bir hafta sonraki bedeli ne olacak?

10.         Şimdi atabileceğim en küçük adım nedir?

Bu soruların amacı insanı suçlamak değil, ertelemenin arkasındaki mekanizmayı görünür hâle getirmektir.

XVI. ERTELEMEYE KARŞI YENİ BİR FORMÜL

Bütün değerlendirmelerimizi şu sistem içinde özetleyebiliriz:

FARK ET → ÖNCELİKLENDİR → KÜÇÜLT → ZAMAN BELİRLE → BAŞLA → SÜRDÜR → TAMAMLA → DEĞERLENDİR

Bunun karşısında erteleme döngüsü:

FARK ET → BAHANE ÜRET → SONRAYA BIRAK → GEÇİCİ RAHATLA → ZAMAN KAYBET → STRES YAŞA → İŞİ BÜYÜT → DAHA FAZLA ERTELE

şeklindedir.

Bu nedenle ertelemenin en etkili karşılığı “bir anda çok çalışmak” değil, küçük fakat gerçek bir başlangıç yapmaktır.

Sonuç

Erteleme, ilk bakışta basit bir “işi sonraya bırakma” davranışı gibi görünse de aslında insanın zaman, irade, sorumluluk, duygu, motivasyon, karar verme, özdisiplin ve gelecek tasavvuru ile ilişkisini içine alan çok boyutlu bir olgudur.

Ertelemenin her türünü kötü kabul etmek doğru değildir. Zorunlu, planlı ve stratejik gecikmeler hayatın doğal bir parçasıdır. Asıl problem, insanın yapabileceği ve yapması gereken bir işi geçerli bir neden olmaksızın sürekli olarak sonraya bırakmasıdır.

Kur'an'ın:

“Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!”

çağrısı,¹¹ hayır karşısında edilgen kalmamayı; hadis rivayetlerindeki “amellerde acele etme” düşüncesi ise fırsatlar kaybolmadan iyi işler yapmayı hatırlatmaktadır.

Türk kültüründeki:

“Bugünün işini yarına bırakma.”

atasözü de aynı hayat tecrübesini sade biçimde dile getirir.

Bütün bunlar birlikte düşünüldüğünde erteleme kavramının temel karşıtı acelecilik değil, bilinçli eylemdir.

İnsan her işi hemen yapmak zorunda değildir; fakat doğru işi doğru zamanda yapmayı öğrenmek zorundadır.

Bu sebeple çalışmanın temel sonucunu şu cümleyle ifade etmek mümkündür:

Erteleme, yalnızca bir işi sonraya bırakmak değildir; insanın sahip olduğu zaman, imkân ve fırsatları geleceğe havale ederek bugünkü hayatının bir bölümünü kullanmamayı tercih etmesidir.

Dolayısıyla ertelemenin karşısına konulması gereken hayat ilkesi şudur:

“Hayrı fark et, doğru zamanı belirle, gereksiz yere bekleme ve ilk mümkün adımı at.”

İnsanın hayatındaki en önemli soru belki de:

“Bunu ne zaman yapacağım?”

değil;

“Bunu yapabilecek imkâna sahipken neden daha fazla bekliyorum?”

sorusudur.

Çünkü zaman geçer, şartlar değişir, fırsatlar kaybolabilir; fakat zamanında yapılmış küçük bir iyilik, atılmış küçük bir adım veya başlanmış küçük bir çalışma, gelecekte çok daha büyük sonuçların başlangıcı olabilir.

Dipnotlar — Şikago Sistemi

1.               Caitlin E. V. Mahy, Yuko Munakata, and Akira Miyake, “Mutual Implications of Procrastination Research in Adults and Children for Theory and Intervention,” Nature Reviews Psychology 3 (2024): 589–605. (Nature)

2.               Piers Steel, “The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure,” Psychological Bulletin 133, no. 1 (2007): 65–94. (PubMed)

3.               Erfan Ramadhani et al., “Academic Procrastination: A Systematic Review of Causal Factors and Interventions,” Journal of Behavioral and Cognitive Therapy 36, no. 1 (2026), article 100552. (ScienceDirect)

4.               Ramadhani et al., “Academic Procrastination.” Çalışmada özellikle başarısızlık korkusu, mükemmeliyetçilik, motivasyon ve duygu düzenleme güçlükleri üzerinde durulmaktadır. (ScienceDirect)

5.               María Rosa Salguero-Pazos and Salvador Reyes-de-Cózar, “Interventions to Reduce Academic Procrastination: A Systematic Review,” International Journal of Educational Research 121 (2023), article 102228. (ScienceDirect)

6.               Kur’an-ı Kerîm, Bakara 2:148. Diyanet İşleri Başkanlığı, “Kur’an-ı Kerîm,” Bakara sûresi, 148. âyet. (Diyanet Kuranı)

7.               Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî, el-Câmiʿ, Zühd, 3, hadis no. 2306. Rivayetin başlangıcı “بادروا بالأعمال سبعًا” şeklindedir. (Sunnah)

8.               Tirmizî aynı rivayet hakkında “hasen garîb” değerlendirmesinde bulunurken, bazı hadis veri tabanlarında rivayet “zayıf” olarak derecelendirilmektedir. Bu sebeple akademik kullanımda hadis sıhhati konusunda ihtiyatlı olunmalıdır. (Sunnah)

9.               Namrata Swain, Bisweswari Sahu, and Bhabagrahi Pradhan, “Influencing Factors and Consequences of Academic Procrastination: A Systematic Review,” Asian Journal of Education and Social Studies 52, no. 7 (2026): 1–16. (journalajess.com)

10.         Kur’an, Bakara 2:148; Tirmizî, el-Câmiʿ, Zühd, 3, hadis no. 2306. (Diyanet Kuranı)

11.         Kur’an, Bakara 2:148. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın mealinde ifade “Haydi, hep hayırlara koşun, yarışın!” şeklindedir. (Diyanet Kuranı)

Kaynakça

Mahy, Caitlin E. V., Yuko Munakata, and Akira Miyake. “Mutual Implications of Procrastination Research in Adults and Children for Theory and Intervention.” Nature Reviews Psychology 3 (2024): 589–605.

Ramadhani, Erfan, Punaji Setiyosari, Henny Indreswari, Arbin Janu Setiyowati, and Ramtia Darma Putri. “Academic Procrastination: A Systematic Review of Causal Factors and Interventions.” Journal of Behavioral and Cognitive Therapy 36, no. 1 (2026): article 100552.

Salguero-Pazos, María Rosa, and Salvador Reyes-de-Cózar. “Interventions to Reduce Academic Procrastination: A Systematic Review.” International Journal of Educational Research 121 (2023): article 102228.

Steel, Piers. “The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure.” Psychological Bulletin 133, no. 1 (2007): 65–94.

Swain, Namrata, Bisweswari Sahu, and Bhabagrahi Pradhan. “Influencing Factors and Consequences of Academic Procrastination: A Systematic Review.” Asian Journal of Education and Social Studies 52, no. 7 (2026): 1–16.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiʿ. Zühd, 3, hadis no. 2306.

Kur’an-ı Kerîm. Bakara sûresi, 148. âyet. Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur’an Yolu tefsiri.

ChatGPT

***

Çok teşekkür ederim. Şimdilik bu kadar.

Rica ederim. Memnuniyetle. 🌿

Çalışmalarınızın erteleme → zaman → irade → sorumluluk → hayırlı işlerde yarışma çizgisinde güzel bir bütünlük kazandığını düşünüyorum.

Şimdilik burada bırakalım. Size ve çalışmalarınıza kolaylıklar diliyorum.

***

 

zaman:
Etiketler: