Teslim – Mutlak Teslimiyet
-I-
29. Teslim (تسليم) – Mutlak Teslimiyet
Sözlük anlamı: Boyun eğmek, razı olmak.
Tasavvufî anlamı: Kadere, hâle, ilâhî yazgıya karşı itirazsız rıza
göstermek.
🕊️ Teslim olan kişi, kaza ve kaderin ardında Rahmet’i
görür.
📜 Hz. İbrahim’in “teslim olanlar”dan olması bu
mertebenin prototipidir.
TESLİM
(ﺗﺴﻠﻴﻢ) i.
(Ar. selm
“teslim olmak” ve selem “boyun
eğmek”ten teslіm)
1. Emâneti
yerine verme.
2. Bir
şey veya birini bir makam veya kimseye verme, götürüp verme
3. Sâhibi
bulunduğu veya hükmü altında olan bir şeyi mecbûren bırakma, terketme,
devretme.
4. Bir
söz veya meselenin gerçek olduğunu kabul etme.
5. tasavvuf.
Allah’ın hükmüne îtirazsız râzı olma, boyun eğme,
mukadderâtı kabullenme: Ahdinde halâik
unutup semt-i hilâfı / Ayrılmayalar cadde-i teslîm ü rızâdan (Nâilî’den). Teslîmin
en güzel örneği Hz. İbrâhim ile İsmâil’dir. Zîra biri göz nûru evlâdını kurban
etmeyi, diğeri kurban olmayı kabullenmişlerdir (Süleyman Uludağ).
6. mus.
Saz eserlerinde asıl hânelerden sonra tekrar
edilen, eserin bestelendiği makāmın özelliklerini gösteren ve asıl hânelerden
daha kısa olan nağmeler dizisi [Mülâzime
de denir].
7. ünl.
Tamam, ateş etme, teslim oluyorum.
ѻ Teslim almak:
1. Teslim
edilen bir şeyi almak.
2. Kuvvet
kullanarak almak
Teslim bayrağını çekmek: Yenilgiyi kabul etmek.
Teslim etmek (eylemek):
1. (Bir
şeyi) Verilmesi gereken yere vermek, bırakmakGürpınar).
2. asker.
(Bir yeri veya donanımı) Bırakmak.
3. (Öyle
olduğunu, gerçek olduğunu) Kabul etmek.
Teslim olmak: (Direnmekten
vazgeçip) Boyun eğmek, kendini teslim etmek.
Teslim (ve) tesellüm: Bir kimsenin bir şeyi vermesi, karşı tarafın da kabul
edip alması şeklindeki işlem.
TESLÎMAT
(ﺗﺴﻠﻴﻤﺎﺕ) i.
(Ar. teslіm
ve çoğul eki -āt
ile teslіmāt) Parça parça ödenen paralar ve mallar.
TESLÎMİYET
(ﺗﺴﻠﻴﻤﻴّﺖ) i.
(Ar. teslіm’den yapma mastar eki -iyyet ile
teslіmiyyet)
Teslim olma, boyun eğme, kendini verme.
TESLİM TAŞI
birl. i.
Bektâşî babalarının boyunlarına taktıkları, yollarına bağlılıklarını
ve teslîmiyetlerini gösteren on iki köşeli Hacı Bektaş taşı [Babalar
teslim taşını mürit ve muhiplerinin boynuna da tekbirleyerek takarlardı].
https://www.lugatim.com/s/Teslim
*
teslim Arapça teslīm
isim ünlem
İsim
1 Bir şeyi
sahibine verme.
2 Emanet alınan
bir şeyi sahibine geri verme.
3 Bırakma,
devretme, terk etme.
"Şehrin
teslimi sırasında çok kan döküldü."
4 MECAZ Gerçek
olduğunu kabul etme, doğrulama.
5 MÜZİK Fasıl
müziğinde peşrevin ve saz semaisinin her hanesi sonunda tekrarlanan parça.
Ünlem
Teslim ol veya
teslim oluyorum sözü.
Atasözleri, Deyimler, Birleşik Fiiller veya Kalıp Sözler
(3)
teslim almak
1 kendisine
verilen bir şeyi almak
2 tutsak almak
teslim etmek
1 bir şeyi
sahibine vermek
2 bir şeyin
kullanımını, korunmasını veya mülkiyetini vermek, bırakmak, devretmek, terk
etmek
3 gerçek olduğunu
söylemek
teslim bayrağı İsim ► beyaz
bayrak
teslim taşı İsim
Bektaşilerin sembol olarak kullandıkları on iki köşeli yassı taş.
teslim tesellüm İsim Biri verip
öteki alma, verme ve alma.
https://sozluk.gov.tr/kelime/teslim
-ıı-
Teslîm (تسلیم) – Mutlak Teslimiyet
Giriş
Teslimiyet,
insanın kendi iradesini, aklını ve sorumluluğunu yok etmesi değil; bunları
Allah’ın iradesi, bilgisi, hikmeti ve ahlâkî ölçüleri karşısında doğru yere
yerleştirmesidir.
Bu ayrım son
derece önemlidir. Çünkü gerçek teslimiyet eylemsizlik değil güven, sorumluluktan
kaçış değil sorumluluğun sınırını bilme, iradesizlik değil iradenin
Hakk’a yöneltilmesi, kadercilik değil kaderi doğru anlayarak görevini
yapma hâlidir.
1. Nisâb-ı Mevlevî'de Teslîm'in yeri
Nisâb-ı
Mevlevînin üçüncü
kısmı, insanın dış davranışlarından iç hakikatine doğru ilerleyen bir seyr ü
sülûk mantığı taşır. Araştırmalarda eserin üçüncü kısmında yüz derecelik bir
yol haritası bulunduğu ve bunun yakazadan tevhide doğru
ilerlediği belirtilmektedir. (ResearchGate)
Teslîm'in
bulunduğu bölümdeki sıra özellikle dikkat çekicidir:
hürriyet →
murâkabe → hürmet/ta‘zîm → ihlâs → istikamet → tevekkül → kanaat → teslîm
Bu sıralama,
teslimiyetin tek başına anlaşılmaması gerektiğini gösteren önemli bir
anahtardır. (gencalsabahatti.blogspot.com)
Burada son
derece anlamlı bir gelişim görülür:
Önce insan
özgürleşir → sonra kendisini Allah'ın huzurunda görür → sonra ilâhî sınırlara
hürmet eder → niyetini temizler → istikamet kazanır → Allah'a güvenir → sahip
olduklarına kanaat eder → nihayet teslimiyete ulaşır.
Dolayısıyla:
Teslîm,
sülûkun başlangıç noktası değil, belli bir iç terbiyenin sonucudur.
Bu nokta çok
önemlidir. Henüz nefsinin arzularını tanımamış, sorumluluklarını yerine
getirmemiş, sebeplere başvurmamış ve istikamet kazanmamış bir insanın “Ben
Allah'a teslim oldum.” demesi, tasavvufun kastettiği teslimiyet olmayabilir.
2. Teslîm, İslâm kelimesinin kök anlamıyla
ilişkilidir
Teslîm
kavramının Kur'an'daki temel karşılığı س ل م (s-l-m) köküyle
ilişkilidir.
Hz. İbrahim
hakkında:
“Rabbi ona
‘Teslim ol’ dediğinde, ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ dedi.”
buyurulur
(Bakara 2/131). (Kuran.com)
Buradaki
önemli nokta şudur:
Hz. İbrahim
sadece “teslim oldum” dememekte, “Âlemlerin Rabbine teslim oldum”
demektedir.
Yani
teslimiyetin yöneldiği makam bellidir:
Allah.
Bu nedenle
tasavvufî teslimiyet:
- insana teslimiyet,
- topluma teslimiyet,
- çoğunluğa teslimiyet,
- güce teslimiyet,
- modaya teslimiyet,
- nefse teslimiyet
değildir.
Mutlak
teslimiyet yalnızca Allah'a aittir.
İnsana,
otoriteye veya topluma itaat ise ancak meşru ve ahlâkî sınırlar içerisinde söz
konusu olabilir.
3. Kur'an'da teslimiyetin temel boyutları
Kur'an'daki
teslimiyet düşüncesini birkaç temel eksende görmek mümkündür.
3.1. Allah'a yönelme
Kur'an:
“Rabbinize
dönün ve O'na teslim olun.”
buyurur (Zümer
39/54). (Kuran.com)
Burada
teslimiyet, edilgen bir bekleyiş değildir.
Önce:
dönüş (inâbe),
sonra:
teslimiyet
(islâm)
gelmektedir.
Dolayısıyla
teslimiyetin içinde aktif bir yöneliş vardır.
3.2. Peygamber'in getirdiği hakikate teslimiyet
Nisâ 4/65'te
gerçek iman ile teslimiyet arasında çok güçlü bir ilişki kurulur. İnsanların
aralarındaki ihtilaflarda Hz. Peygamber'i hakem kabul etmeleri ve onun hükmüne
karşı içlerinde direnç taşımamaları imanla ilişkilendirilir. (Kuran.com)
Buradan şu
sonuç çıkar:
Teslimiyet
yalnızca dış davranış değil, iç dirençlerin de dönüştürülmesidir.
İnsan:
“Emre uyuyorum
ama içimde bütünüyle başka bir dünya var.”
noktasından,
“Doğru
olduğuna inandığım ilâhî ölçüyü iç dünyamda da benimsemeye çalışıyorum.”
noktasına
ilerler.
Bu,
tasavvuftaki zâhir-bâtın bütünlüğü açısından önemlidir.
4. Teslîm ile tevekkül arasındaki fark
Teslimiyet en
çok tevekkül ile karıştırılır.
Aralarında
yakınlık vardır fakat aynı değildir.
Tevekkül:
Allah'a
güvenmek ve sonucu O'na bırakmak.
Teslîm:
Allah'ın
hükmü, iradesi ve takdiri karşısında iç dirençten arınarak O'na bağlanmak.
Şöyle
düşünebiliriz:
Tevekkül =
“Allah'a güveniyorum.”
Teslîm =
“Allah'a güveniyor ve sonucu O'nun hikmetine bırakıyorum.”
Rızâ = “O'nun
takdirine karşı içimde isyanı azaltıp hikmetine razı olmaya çalışıyorum.”
Bu kavramlar
birbirinin aynısı değildir; fakat birbirine bağlanabilir.
Nitekim klasik
tasavvuf literatüründe tevekkül ile teslimiyet arasında çok yakın bir ilişki
kurulmuştur. Gazâlî'nin tevekkül anlayışında da güven, bilgi, hâl ve davranış
birlikte düşünülür; tevekkül sebepleri terk etmek değil, kalbin sebeplere değil
Allah'a dayanmasıdır. (ResearchGate)
5. Teslîm kadercilik değildir
Teslimiyet
hakkında yapılabilecek en büyük yanlışlardan biri onu kadercilikle
özdeşleştirmektir.
Şu anlayış
teslimiyet değildir:
“Nasıl olsa
kaderimde varsa olur; çalışmama gerek yok.”
Bu yaklaşım
İslâm'ın sorumluluk anlayışıyla bağdaşmaz.
Kur'an insanın
kendi çabasını da önemser. Kelâm geleneğinde de insanın sorumluluğu meselesi
ciddi biçimde tartışılmıştır.
Özellikle
Mâtürîdî gelenekte insanın seçme gücü (ihtiyâr) ve sorumluluğu güçlü
biçimde vurgulanır; insan kaderi bahane ederek kendi seçiminin sorumluluğundan
kaçamaz. (Marmara Açık Erişim)
Bu yüzden şu
formül oldukça açıklayıcıdır:
Teslimiyet =
Sebepleri terk etmek değil, sebeplere tapınmaktan vazgeçmektir.
İnsan:
- çalışır,
- araştırır,
- tedbir alır,
- danışır,
- plan yapar,
- tedavi olur,
- eğitim görür,
- hakkını arar,
ama sonuç
üzerinde mutlak hâkimiyet iddiasında bulunmaz.
6. Gazâlî açısından teslimiyet ve tevekkül
Gazâlî'nin
yaklaşımı bu noktada son derece aydınlatıcıdır.
Gazâlî'nin
tevekkül anlayışında insanın sebeplere başvurması ile Allah'a güvenmesi
birbirinin alternatifi değildir. Hastalıkta tedavi aramak, geçim için çalışmak,
tehlikeye karşı tedbir almak gibi davranışlar tevekküle aykırı değildir. Asıl
problem, insanın sebepleri mutlak güç sahibi görmesidir. (ResearchGate)
Bu yaklaşımı
teslimiyete uyguladığımızda:
Yanlış:
“Allah'a
teslim oldum, bu nedenle hiçbir şey yapmıyorum.”
Doğru:
“Ben üzerime
düşeni yapıyorum; fakat neticenin mutlak sahibi olmadığımı biliyorum.”
Bu,
teslimiyetin aktif pasiflik değil, aktif güven olduğunu gösterir.
7. Hadislerde teslimiyet: İslâm–iman–ihsan
bütünlüğü
Cebrâil
hadisi, İslâm düşüncesinde teslimiyetin ne kadar geniş bir çerçeveye sahip
olduğunu gösterir.
Hz. Peygamber
İslâm'ı şehadet, namaz, zekât, oruç ve hac gibi somut yükümlülüklerle; imanı
inanç esaslarıyla; ihsanı ise Allah'a O'nu görüyormuşçasına kulluk etmek ve
O'nun tarafından görüldüğünü bilmekle açıklar. (Sunnah)
Buradan üçlü
bir yapı çıkar:
İslâm →
davranışın teslimiyeti
İman → zihnin
ve kalbin teslimiyeti
İhsan →
bilincin teslimiyeti
Dolayısıyla
gerçek teslimiyet sadece:
“Boyun eğdim.”
demek
değildir.
Aynı zamanda:
“Ben Allah'ın
huzurundayım.”
bilincidir.
Bu ise Nisâb-ı
Mevlevîde teslimiyetten önce yer alan murâkabe kavramıyla güçlü
biçimde ilişkilendirilebilir.
8. Sıkıntı karşısında teslimiyet
Sahih
Müslim'deki meşhur hadiste müminin hâli şöyle açıklanır: Sevinçle karşılaşırsa
şükreder ve bu onun için hayır olur; sıkıntıyla karşılaşırsa sabreder ve bu da
onun için hayır olur. (Sunnah.com)
Bu hadis
teslimiyetin psikolojik yapısını anlamak açısından önemlidir.
Çünkü
teslimiyet:
“Her şey
istediğim gibi olacak.”
beklentisini
ortadan kaldırır.
Onun yerine:
“Her durumda
Allah'a karşı görevimi koruyacağım.”
ilkesini
getirir.
Böylece
insanın huzuru olayların istediği gibi sonuçlanmasına değil, değerlerinin ve
imanının korunmasına bağlanır.
9. Teslîm ile rızâ arasındaki ilişki
Teslimiyet ile
rızâ birbirine yakın olmakla birlikte aynı değildir.
Teslim:
“Allah'ın
hükmüne karşı koymuyorum.”
Rızâ:
“Allah'ın
hükmünün hikmetine güvenerek gönlümü de buna yaklaştırıyorum.”
Bu nedenle
teslimiyetin daha derin bir biçiminde rızâ ortaya çıkar.
Fakat burada
önemli bir hassasiyet vardır:
Bir insanın
başına gelen kötülüğü “Allah istedi” diyerek ahlâken doğru kabul etmesi
gerekmez.
Örneğin:
- zulme uğramak,
- haksızlığa maruz kalmak,
- bir başkasının hakkını
çiğnemesi
karşısında
teslimiyet:
“Buna hiçbir
şey yapmayayım.”
demek
değildir.
Tam tersine
kişi zulme karşı hakkını arayabilir.
Teslimiyet
burada:
Sonucu Allah'a
bırakırken, kendi ahlâkî görevini terk etmemektir.
10. Teslîm ve insan iradesi: Kelâm açısından
temel mesele
Teslimiyet
kavramının en zor felsefî sorularından biri şudur:
“Eğer insan
Allah'a tamamen teslim olacaksa insanın iradesi nerede kalır?”
Kelâm
tarihinde bu mesele kader–irade–fiil–sorumluluk ekseninde
tartışılmıştır.
Cebriyye insan
özgürlüğünü son derece daraltırken, Mu‘tezile insan iradesini daha güçlü
biçimde öne çıkarmış; Eş‘arî ve Mâtürîdî gelenekler ise farklı biçimlerde ilâhî
kudret ile insan sorumluluğunu birlikte açıklamaya çalışmıştır. (MDPI)
Özellikle
Mâtürîdî yaklaşımda insanın ihtiyarı, yani seçimi ve tercihi,
sorumluluğun temel unsurlarındandır. (Istanbul University Press)
Bu açıdan
tasavvufî teslimiyet:
“İradem yok.”
değil,
“İradem var;
fakat irademin mutlak olmadığını biliyorum.”
demektir.
Bu son derece
önemli bir ayrımdır.
11. Teslîm ile ahlâk: özgürlüğün
sınırlandırılması mı, olgunlaştırılması mı?
Modern insan
bazen özgürlüğü:
“Hiçbir sınıra
bağlı olmamak”
şeklinde
anlayabilir.
Oysa ahlâk
açısından sınırsızlık özgürlük anlamına gelmez.
Bir insan:
- öfkesinin kölesiyse,
- bağımlılıklarının
kölesiyse,
- tüketim arzusunun
kölesiyse,
- başkalarının beğenisinin
kölesiyse,
- sosyal medyanın onayına
bağımlıysa,
dışarıdan
özgür görünmesine rağmen içeride özgür olmayabilir.
Tasavvufun nefsin
tahakkümünden kurtulma düşüncesi burada farklı bir özgürlük anlayışı ortaya
koyar.
Buna göre:
Teslimiyet,
Allah'a yönelirken nefsin egemenliğinden kurtulma biçimidir.
Bu nedenle Nisâb-ı
Mevlevîde teslimiyetten önceki hürriyet kavramı özellikle
anlamlıdır.
Hürriyet →
Allah'a teslimiyet
ilk bakışta
paradoks gibi görünür.
Fakat tasavvuf
açısından paradoks değildir:
Nefse teslim
olmaktan kurtulan insan, Allah'a teslim olarak gerçek hürriyete ulaşır.
12. Epiktetos ile karşılaştırma: Kontrol
edebildiklerimiz ve edemediklerimiz
Bu noktada
Stoacı filozof Epiktetos ile ilginç bir karşılaştırma yapılabilir.
Epiktetos,
insanın kontrolündeki şeylerle kontrolü dışındaki şeyleri ayırır. Kendi görüşü,
arzusu, kaçınması ve eylemleri üzerinde kişinin belirli bir hâkimiyeti
olduğunu; beden, mal, itibar ve başkalarının davranışları gibi birçok şeyin ise
tam anlamıyla onun kontrolünde olmadığını savunur. (Klasik Eserler Arşivi)
Bu düşünce ile
tasavvufî teslimiyet arasında önemli bir yapısal benzerlik vardır:
|
Epiktetos
|
Tasavvuf
|
|
Kontrolümde olan
|
Sorumluluğum
|
|
Kontrolüm dışında olan
|
Takdir/sonuç alanı
|
|
Arzuyu düzenleme
|
Nefsi terbiye
|
|
Sonucu kabullenme
|
Tevekkül/teslim
|
|
İç özgürlük
|
Allah'a kullukla özgürleşme
|
Fakat
aralarında temel bir fark vardır.
Epiktetos'ta
mesele esas olarak insanın kendi iradesini doğaya uygun biçimde yönetmesi
iken, tasavvufta teslimiyet bunun ötesine geçerek Allah ile kul arasındaki
ontolojik ve kulluk ilişkisine dayanır. Epiktetos'un sistemi içsel özgürlük
üzerinde yoğunlaşırken, İslâmî teslimiyet bunu tevhid ile temellendirir.
(Stanford
Felsefe Ansiklopedisi)
13. Kant ile karşılaştırma: Teslimiyet özgürlüğün
karşıtı mıdır?
Kant açısından
ahlâkın temel kavramlarından biri **özerklik (autonomy)**dir. Kant, ahlâkî
öznenin kendi aklıyla evrensel bir ahlâk yasasına göre hareket etmesini
özgürlükle ilişkilendirir. (Oxford Academic)
Burada
tasavvufî teslimiyet ile Kantçı özerklik arasında görünürde bir karşıtlık
vardır:
Kant:
“Özne kendi aklıyla ahlâkî yasaya uyar.”
Tasavvuf:
“İnsan Allah'ın hakikatine teslim olur.”
Ancak daha
derinden bakıldığında ortak bir nokta ortaya çıkar:
Her iki
yaklaşım da insanın hazlarının, çıkarlarının ve rastgele arzularının kölesi
olmasını özgürlük olarak görmez.
Fark ise
temeldedir:
- Kant'ın özerkliği aklî
öz-yasama fikrine,
- İslâmî teslimiyet ise Allah'ın
mutlak hakikat ve hâkimiyetine
dayanır.
Dolayısıyla
tasavvufî teslimiyet, modern anlamdaki “kendimi tamamen başkasına bırakıyorum”
anlayışından farklıdır.
14. Modern psikoloji açısından teslimiyet
Modern
psikolojide “teslimiyet” kelimesinin doğrudan tasavvufî karşılığı bulunmasa da acceptance,
yani kabul etme; psychological flexibility, yani psikolojik esneklik; locus
of control, yani kontrol odağı gibi kavramlarla önemli kesişme alanları
vardır.
Örneğin
Acceptance and Commitment Therapy (ACT), kişinin değiştiremeyeceği içsel
yaşantılarla savaşmak yerine onları kabul ederken değerleri doğrultusunda
eyleme geçmesini ve psikolojik esnekliği geliştirmesini amaçlar. (Amerikan
Psikoloji Derneği)
Burada önemli
bir ayrım vardır:
Kabul etmek,
onaylamak değildir.
Psikolojik
“radikal kabul” yaklaşımında kişinin mevcut gerçekliği olduğu gibi fark etmesi,
onu iyi veya doğru bulduğu anlamına gelmez. Ama gerçekliği reddetmenin kişiye
ek bir yük getirebileceği vurgulanır. (UCSF Psychiatry and Behavioral Sciences)
Bu, tasavvufî
teslimiyet açısından oldukça öğretici bir paralellik oluşturur:
“Başına geleni
kabullenmek” ≠ “başına geleni ahlâken doğru bulmak.”
Örneğin:
“İşimi
kaybettim.”
Teslimiyet:
“Bu gerçeği
inkâr etmiyorum; fakat bundan sonra ne yapacağımı Allah'a güvenerek
belirleyeceğim.”
demektir.
15. Kontrol odağı açısından teslimiyet
Psikolojide locus
of control, insanın hayatındaki sonuçları ne ölçüde kendi davranışlarına
veya dışsal faktörlere bağladığını açıklamak için kullanılan bir kavramdır. (APA Psikoloji Sözlüğü)
Burada iki uç
problemli olabilir.
Birinci uç: Aşırı iç kontrol
“Her şey benim
elimde.”
Bu yaklaşım
kişiyi:
- aşırı sorumluluk,
- suçluluk,
- kaygı,
- başarısızlık korkusu
içine
sokabilir.
İkinci uç: Aşırı dış kontrol
“Hiçbir şey
benim elimde değil.”
Bu ise:
- çaresizlik,
- pasiflik,
- sorumluluktan kaçış,
- kadercilik
doğurabilir.
Tasavvufî
teslimiyet bu iki uç arasında farklı bir model önerebilir:
“Görev benim;
sonuç mutlak olarak benim değil.”
Bu cümle
teslimiyetin psikolojik özünü oldukça iyi özetler.
16. Teslîm ile psikolojik esneklik arasındaki
yakınlık
ACT
yaklaşımında psikolojik esneklik; kişinin mevcut deneyimine açık olması,
şimdiki ana temas etmesi ve değerleri doğrultusunda eyleme geçmesi şeklinde
açıklanır. (Amerikan
Psikoloji Derneği)
Bu anlayışla
teslimiyet arasında şöyle bir karşılaştırma yapılabilir:
Gerçekliği gör
→ dirençle tükenme → değerini belirle → yapabileceğini yap → sonucu kabullen.
Tasavvufî
form:
Hakikati fark
et → nefsin itirazını terbiye et → ilâhî ölçüyü benimse → vazifeni yap → sonucu
Allah'a bırak.
Burada
psikoloji ile tasavvufun aynı şey olduğunu söylemek doğru olmaz. Ancak iki
yaklaşım arasında insanın değiştirilebilir olanla değiştirilemeyeni ayırması
bakımından önemli bir ortaklık vardır.
Nitekim ACT
üzerine yapılan meta-analitik çalışmalar psikolojik esneklik ve kabul
süreçlerinin psikolojik sıkıntının azalmasıyla ilişkili olduğunu
göstermektedir; bununla birlikte psikolojik tedavi bulgularını doğrudan dinî
bir teslimiyetin kanıtı olarak yorumlamak metodolojik olarak doğru olmaz. (PubMed)
17. Teslîm ile kaygı arasındaki ilişki
Kaygının
önemli kaynaklarından biri insanın geleceği bütünüyle kontrol etmeye
çalışmasıdır.
Örneğin:
“Ya başarısız
olursam?”
“Ya insanlar
beni beğenmezse?”
“Ya geleceğim
istediğim gibi olmazsa?”
“Ya her şeyi
kontrol edemezsem?”
Teslimiyet bu
sorulara:
“Elimden
geleni yaparım; fakat geleceğin bütün değişkenlerini kontrol edemem.”
cevabını
verir.
Bu, insanı
sorumluluktan kurtarmaz.
Aksine
sorumluluğu gerçekçi sınırlarına çeker.
18. Teslîm ve ahlâkî sorumluluk
Teslimiyetin
yanlış anlaşılması ahlâkî açıdan tehlikeli sonuçlar doğurabilir.
Örneğin:
“Kader
böyleymiş.”
diyerek:
- yalan söylemek,
- haksızlık yapmak,
- çalışmamak,
- bir başkasının hakkını
yemek,
- hatasını düzeltmemek
savunulamaz.
Çünkü insanın
kendi seçimiyle gerçekleştirdiği fiillerden sorumlu olması İslâm kelâmında
merkezi bir meseledir. Mâtürîdî düşüncede insanın seçimi ve sorumluluğu
özellikle belirgin biçimde vurgulanır. (Marmara Açık Erişim)
Bu yüzden:
Kader,
sorumluluğun mazereti değildir; teslimiyet de sorumluluğun iptali değildir.
19. Teslîm ile tevekkülün “sebep–sonuç” dengesi
Bu konu
özellikle günümüz insanı için önemlidir.
Bir öğrenci:
“Allah'a
teslim oldum.”
deyip ders
çalışmazsa bu teslimiyet değildir.
Bir insan:
“Allah rızkımı
verir.”
deyip hiçbir
iş aramazsa bu tevekkülün sağlıklı biçimi değildir.
Bir hasta:
“Allah'a
teslimim.”
deyip gerekli
tıbbî yardımı reddederse bu, teslimiyet kavramının yanlış uygulanması olabilir.
Gazâlî'nin
tevekkül anlayışı tam burada önem kazanır: sebeplerin kullanılması ile kalbin
Allah'a dayanması birbirine zıt değildir. (ResearchGate)
Bu yüzden:
Elinden geleni
yap + elinden gelmeyeni Allah'a bırak.
teslimiyetin
pratik formüllerinden biri olabilir.
20. Teslîm ve “sonuç bağımlılığı”
Günümüz
insanının önemli problemlerinden biri sonuca aşırı bağımlı yaşamaktır.
Örneğin
öğrenci:
“Sınavdan
yüksek not alırsam değerliliyim.”
Çalışan:
“Terfi edersem
başarılıyım.”
Sosyal medya
kullanıcısı:
“Beğeni
alırsam değerliyim.”
Bir insan:
“Herkes beni
severse huzurluyum.”
diyebilir.
Teslimiyet ise
değeri sonuçtan ayırır:
Benim
sorumluluğum doğru davranmaktır; bütün sonuçları kontrol etmek değildir.
Bu anlayış
insanı:
sonuç
köleliğinden → görev bilincine
taşıyabilir.
21. Sosyal medya çağında teslimiyet
Günümüzde
insanın sürekli olarak kontrol etmek istediği şeylerin sayısı artmıştır:
- kim ne yazdı?
- kim beni takip etti?
- kim beğendi?
- kim cevap verdi?
- kim ne düşündü?
- haberlerde ne oldu?
- yarın ne olacak?
- piyasa ne yapacak?
- insanlar benim hakkımda ne
söyleyecek?
Böyle bir
ortamda teslimiyet:
Her şeyi
bilmek ve kontrol etmek zorunda olmadığını kabul etmek
anlamında yeni
bir psikolojik ve ahlâkî disiplin sağlayabilir.
Örneğin bir
kişi bir mesaj gönderir.
Teslimiyet:
“Mesajı doğru
ve güzel biçimde gönderdim; karşı tarafın ne zaman ve nasıl cevap vereceğini
kontrol edemem.”
demektir.
Bu, modern
psikolojideki kontrol edilebilir olanla kontrol edilemeyeni ayırma
yaklaşımıyla yapısal olarak benzerlik gösterir. (Doi)
22. Teslîm ve belirsizlik
Modern hayatın
temel özelliklerinden biri belirsizliktir.
Kimse:
- gelecekteki ekonomik
şartları,
- bütün sağlık risklerini,
- diğer insanların
kararlarını,
- teknolojik değişimleri,
- toplumsal dönüşümleri
tam olarak
bilemez.
Belirsizlik
karşısında iki tutum mümkündür:
Birinci tutum
“Her şeyi
kontrol etmeliyim.”
İkinci tutum
“Hiçbir şey
yapamam.”
Teslimiyet
üçüncü bir yol sunar:
“Belirsizliği
kabul eder, sorumluluğumu yerine getirir, sonucu Allah'a bırakırım.”
Belirsizlik ve
ruhsal sıkıntı üzerine yapılan güncel araştırmalar da insanların belirsizlikle
baş ederken kontrol edebildikleri alanlara odaklanma, şimdiki ana yönelme,
değerlerini önceleme, dua ve sosyal destek gibi farklı stratejilere
başvurabildiğini göstermektedir. (Doi)
23. Teslîm ve benlik
Tasavvuf
açısından teslimiyetin en derin hedeflerinden biri “ben”in mutlaklık
iddiasının kırılmasıdır.
İnsan çoğu
zaman:
“Ben bilirim.”
“Benim
istediğim olmalı.”
“Benim planım
gerçekleşmeli.”
“Benim görüşüm
doğru.”
“Ben kontrol
ederim.”
der.
Tasavvuf ise
insana şunu öğretir:
“Sen kul'sun;
mutlak hâkim değilsin.”
Bu, insanın
değersizleştirilmesi değildir.
Tam tersine
insanın kendi sınırını bilmesidir.
24. Teslîm ve tevhit
Nisâb-ı
Mevlevînin yüz
mertebesinin tevhid ile sona ermesi, teslimiyetin daha geniş anlamını
kavramak bakımından önemlidir. Araştırmalarda yüz derecelik dizinin yakazadan
başlayıp tevhidle sona erdiği belirtilmektedir. (ResearchGate)
Bu yapı
içerisinde teslimiyet:
ben merkezli
varoluştan → Allah merkezli varoluşa
geçişin önemli
halkalarından biridir.
Başlangıçta
insan:
“Ben ne
istiyorum?”
diye sorar.
Sülûkun
ilerleyen aşamalarında soru:
“Benim Rabbim
benden ne istiyor?”
şeklinde
dönüşür.
Daha ileri
aşamada:
“Benim iradem
ile ilâhî ölçü arasında nasıl bir uyum kurulabilir?”
sorusuna
ulaşır.
Sonunda:
“Lâ ilâhe
illallah”
hakikati
yalnızca dilde söylenen bir cümle olmaktan çıkarak varoluşun merkezî ölçüsü
hâline gelir.
25. Teslîm ve İbnü'l-Arabî çizgisi
Ankaravî'nin
tasavvuf düşüncesinde İbnü'l-Arabî'nin etkisi önemli bir yere sahiptir. TDV,
Ankaravî'nin özellikle Mesnevî Şerhinde İbnü'l-Arabî'nin düşüncelerinden
geniş ölçüde yararlandığını belirtmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
İbnü'l-Arabî
çizgisinde de teslimiyet, şeriatın sınırlarını ortadan kaldıran sınırsız bir
“bırakma” şeklinde düşünülmemelidir. İbnü'l-Arabî üzerine yapılan çalışmalarda,
gerçek teslimiyetin ilâhî sınırları gözetmeyen bir başıboşlukla bağdaşmayacağı
özellikle görülmektedir. (Muhyiddin Ibn
Arabi Society)
Bu da çok
önemli bir ilkeyi ortaya çıkarır:
Allah'a
teslimiyet, Allah'ın koyduğu ahlâkî ve hukukî sınırları terk etmek değildir.
26. Teslîm ile şeriat–tarikat ilişkisi
Ankaravî'nin
genel tasavvuf anlayışında şeriat ile tasavvuf birbirinden kopuk değildir. TDV,
onun şeriatın zâhirî hükümlerine önem veren ve Ehl-i sünnet çizgisinde bulunan
mutedil bir mutasavvıf olduğunu belirtmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu nedenle:
Şeriat → doğru
davranışın ölçüsü
Tarikat → bu
davranışın iç terbiyesi
Marifet →
hakikatin idraki
Hakikat →
tevhidî şuur
şeklinde bir
bütünlük kurulabilir.
Teslimiyet de
bu zincirin içinde:
“Doğru olanı
bilmek, yapmak, içselleştirmek ve sonucu Allah'a bırakmak”
şeklinde
anlaşılabilir.
27. Teslîm ve edep
Tasavvufta
teslimiyetin en görünür sonucu edeptir.
Gerçekten
teslim olmuş insan:
- her istediğini söylemez,
- her istediğini yapmaz,
- her arzusunu hakikat kabul
etmez,
- her gücünü kullanmayı
meşru görmez,
- başkasının hakkını kendi
çıkarına feda etmez.
Çünkü:
Teslimiyet,
insanın “yapabilirim” ile “yapmalıyım” arasındaki farkı öğrenmesidir.
Bu nokta
modern ahlâk düşüncesiyle de buluşur.
Teknolojik
olarak bir şeyi yapabilmek, ahlâken onu yapmayı gerektirmez.
28. Teslîm ve teknoloji çağının gücü
Bugün insan:
- yapay zekâ,
- biyoteknoloji,
- genetik,
- iletişim teknolojileri,
- finans,
- veri,
- otomasyon
sayesinde
tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar güçlüdür.
Fakat güç
arttıkça şu tehlike de artar:
“Yapabildiğim
her şeyi kontrol edebilirim.”
Teslimiyet bu
noktada bir sınır bilinci kazandırır.
İnsan:
“Ben sebepleri
kullanabilirim; fakat varlığın mutlak sahibi değilim.”
diyebilir.
Bu düşünce
teknolojik gücü küçümsemez; onu ahlâkî sorumluluk altına sokar.
29. Teslîm ve başarısızlık
Bir insan
bütün görevlerini yaptığı hâlde başarısız olabilir.
Örneğin:
Bir öğrenci
düzenli çalışır ama beklediği sonucu alamaz.
Teslimiyet
ona:
“Hiç
çalışmasaydım da olurdu.”
demez.
Tam tersine:
“Çalışmak
benim görevimdi; sonucu bütünüyle belirlemek benim elimde değildi.”
demeyi
öğretir.
Böylece
başarısızlık:
“Ben
değersizim.”
sonucuna
değil,
“Sonucu
istediğim gibi olmadı; şimdi yeniden değerlendireceğim.”
sonucuna
dönüşebilir.
Bu yaklaşım
psikolojik esneklik düşüncesiyle de uyumludur. (PubMed)
30. Teslîm ve başarı
Aynı ilke
başarı için de geçerlidir.
Teslimiyet
yalnızca başarısızlıkta hatırlanacak bir kavram değildir.
Başarı
geldiğinde de:
“Her şeyi ben
yaptım.”
dememek
gerekir.
İnsan:
- yeteneğinin,
- sağlığının,
- zamanının,
- eğitiminin,
- fırsatlarının,
- çevresinin
tamamını kendi
üretmiş değildir.
Dolayısıyla
teslimiyet başarıyı küçümsemez; başarı karşısında kibri sınırlar.
31. Teslîm ve şükür
Teslimiyet ile
şükür arasında da güçlü bir ilişki vardır.
Şükür:
“Sahip olduğum
şeyin mutlak sahibi olmadığımı biliyorum.”
teslimiyet:
“Sahip olduğum
şeyin ve geleceğimin nihai hâkimiyetini Allah'a bırakıyorum.”
bilincidir.
Bu yüzden:
Şükür → nimete
bakış
Kanaat →
mevcut paya bakış
Tevekkül →
geleceğe bakış
Teslim → bütün
varoluşa bakış
şeklinde bir
kavramsal ayrım yapılabilir.
32. Teslîm ve sabır
Teslimiyetin
sınandığı en önemli alanlardan biri sıkıntıdır.
Kolay zamanda:
“Allah'a
teslimim.”
demek
kolaydır.
Asıl sınav:
- hastalıkta,
- başarısızlıkta,
- kayıpta,
- haksızlığa uğramada,
- beklemede,
- belirsizlikte
ortaya çıkar.
Sahih
Müslim'deki hadis de müminin sıkıntı karşısında sabır göstermesini manevi bir
kazanım olarak ifade eder. (Sunnah.com)
Buradan:
Teslimiyet →
sabır → direnç → anlamlandırma
zinciri
kurulabilir.
33. Teslîm “hiç soru sormamak” değildir
Bu da önemli
bir yanlış anlamadır.
İslâm'da
insan:
- öğrenebilir,
- düşünebilir,
- araştırabilir,
- danışabilir,
- sebep arayabilir,
- hikmet sorgulayabilir.
Teslimiyet:
“Sormaya
hakkım yok.”
demek
değildir.
Daha doğru
ifade:
“Anlamadığım
her şeyi hemen inkâr etmek zorunda değilim; anlayamadığım şeyi Allah'ın
bilgisine havale ederek araştırmaya devam edebilirim.”
Bu, epistemik
tevazu olarak da ifade edilebilir.
İnsan:
“Benim bilgim
sınırlıdır.”
diyebilir.
Teslimiyetin
entelektüel tarafı budur.
34. Teslîm ve “ben biliyorum” problemi
İnsan zihninin
en güçlü yanılgılarından biri:
Sınırlı
bilgiden sınırsız sonuç çıkarmaktır.
Bir olayın
bütün sebeplerini bilmiyoruz.
Bütün
sonuçlarını bilmiyoruz.
Bütün geleceği
bilmiyoruz.
Buna rağmen:
“Kesinlikle
şöyle olması gerekiyordu.”
diyebiliyoruz.
Teslimiyet:
“Ben olayın
yalnızca bir kısmını görüyorum.”
bilincini
geliştirir.
Bu,
teslimiyetin aklı reddetmesi değil, aklın sınırını bilmesidir.
35. Teslîm ile “öğrenilmiş çaresizlik” arasındaki
fark
Bu ayrım
psikoloji açısından özellikle önemlidir.
Öğrenilmiş çaresizlik:
“Ne yaparsam
yapayım hiçbir şeyi değiştiremem.”
Teslimiyet:
“Değiştirebileceğim
şeyi değiştirmek için elimden geleni yaparım; değiştiremeyeceğim şeyi Allah'a
bırakırım.”
Dolayısıyla:
Çaresizlik =
eylemden vazgeçme
Teslimiyet =
eylem ile sonucu birbirinden ayırma
şeklinde
özetlenebilir.
Bu ayrım
teslimiyetin psikolojik açıdan neden pasiflik olarak anlaşılmaması gerektiğini
açıkça gösterir.
36. Teslîm ve sınır koyma
Teslimiyet
bazen yanlış biçimde:
“Herkese boyun
eğmek”
olarak
anlaşılır.
Oysa Allah'a
teslim olan insan, gerektiğinde insana hayır diyebilir.
Çünkü:
Allah'a
teslimiyet, yanlış davranışa teslimiyet değildir.
Bir insan:
- zorbalığa,
- haksızlığa,
- manipülasyona,
- yalan talebine,
- ahlâksızlığa
uymak zorunda
değildir.
Burada
teslimiyetin yöneldiği makam ile insan ilişkilerindeki itaat birbirinden
ayrılmalıdır.
37. Teslîm ve günlük karar verme modeli
Teslimiyeti
günlük hayata uygulamak için şu yedi aşamalı model kullanılabilir:
1. Gerçeği gör
“Şu anda
gerçekten ne oluyor?”
2. Sorumluluğunu belirle
“Bu olayda
benim görevim nedir?”
3. Kontrol alanını belirle
“Neyi
değiştirebilirim?”
4. Sebeplere başvur
“Yapmam
gereken somut iş nedir?”
5. Ahlâkî ölçüyü koru
“Sonuç uğruna
yanlış yapacak mıyım?”
6. Sonucu bırak
“Bundan
sonrası tamamen benim elimde değil.”
7. Allah'a güven
“Ben görevimi
yaptım; sonucu Allah'a bırakıyorum.”
Bu model, Nisâb-ı
Mevlevîdeki istikamet → tevekkül → kanaat → teslim çizgisinin
günümüz dilindeki bir uygulama biçimi olarak düşünülebilir. (gencalsabahatti.blogspot.com)
38. Günlük hayattan örnekler
Öğrenci
Yanlış
teslimiyet:
“Kaderimde
varsa sınavı kazanırım.”
Doğru
yaklaşım:
“Çalışırım,
tekrar ederim, danışırım, elimden geleni yaparım; sonucu Allah'a bırakırım.”
İş hayatı
Yanlış:
“Allah rızkımı
verir; iş aramama gerek yok.”
Doğru:
“İş ararım,
kendimi geliştiririm, başvurular yaparım; fakat bütün sonucu kontrol
edemeyeceğimi bilirim.”
Sağlık
Yanlış:
“Allah'a
teslimim; hiçbir tedbir almama gerek yok.”
Doğru:
“Gerekli
sağlık hizmetlerinden yararlanırım ve sonucu Allah'a bırakırım.”
İnsan ilişkileri
Bir
arkadaşınız size cevap vermedi.
Yanlış:
“Mutlaka
benden nefret ediyor.”
Teslimiyet:
“Ben üzerime
düşen güzel iletişimi kurarım; onun zihnini ve kararını kontrol edemem.”
Sosyal medya
Bir
paylaşımınız beklediğiniz ilgiyi görmedi.
Yanlış:
“Demek ki
değersizim.”
Teslimiyet:
“Ben düşüncemi
güzel biçimde ifade ettim; başkalarının tepkisi benim mutlak değerimi
belirlemez.”
39. Teslîmin yanlış biçimleri
Teslimiyet adı
altında şu davranışlar teslimiyet değildir:
1. Tembellik
“Nasıl olsa
Allah yardım eder.”
2. Kadercilik
“Benim hiçbir
seçimim önemli değil.”
3. Haksızlığa boyun eğmek
“Demek ki
böyle olması gerekiyormuş.”
4. Sorumluluktan kaçmak
“Ben yapmadım,
kader yaptı.”
5. Akıldan vazgeçmek
“Düşünmeye
gerek yok.”
6. Sebepleri terk etmek
“Tedbir almak
Allah'a güvenmemek demektir.”
7. İnsanlara mutlak itaat
“Büyükler ne
derse doğrudur.”
8. Duyguları bastırmak
“Üzülmemeliyim;
teslim oldum.”
Bunların
hiçbiri sağlıklı teslimiyetin zorunlu sonucu değildir.
40. Gerçek teslimiyetin özellikleri
Gerçek
teslimiyet:
1.
Bilinçlidir.
2.
İman temellidir.
3.
İradeyi yok etmez.
4.
Sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
5.
Tedbiri reddetmez.
6.
Aklı devre dışı bırakmaz.
7.
Ahlâkî ölçüyü korur.
8.
Nefsin mutlaklığını kırar.
9.
Sonuç bağımlılığını azaltır.
10.
Kaygıyı yönetmeye yardımcı olabilir.
11.
Kanaat ve şükür doğurur.
12.
Tevekkülü derinleştirir.
13.
Rızâya kapı açabilir.
14.
Kibri azaltır.
15.
Tevhide yöneltir.
41. Kavramlar arasındaki bütünlük
Nisâb-ı
Mevlevînin ilgili
mertebelerini bir bütün olarak okuduğumuzda şöyle bir manevi psikoloji ortaya
çıkmaktadır:
Hürriyet →
Murâkabe → Hürmet → İhlâs → İstikamet → Tevekkül → Kanaat → Teslîm → ... →
Tevhid
Bunun çağdaş
dille karşılığı yaklaşık olarak şöyle kurulabilir:
Özgürleş →
kendini gözlemle → sınırları fark et → niyetini temizle → doğru çizgide kal →
güven → sahip olduklarını kabul et → sonucu Allah'a bırak → benlik merkezini aş
→ tevhidî şuura yönel.
Bu, Nisâb-ı
Mevlevînin yüz mertebeli yapısının sadece bir “kavram listesi” olmadığını;
birbirini tamamlayan bir manevî eğitim modeli olarak okunabileceğini
düşündürür. Eserin üç ana kısmı ve üçüncü kısımdaki yüz derecelik yapı da bu
sistematik okumayı desteklemektedir. (ResearchGate)
42. Teslîmin en kısa formülü
Bütün bu
açıklamalar şu formülle özetlenebilir:
Bil → seç →
çalış → tedbir al → doğruyu yap → sonucu bırak → Allah'a güven.
Biraz daha
tasavvufî dille:
Murâkabe →
edep → istikamet → tevekkül → kanaat → teslîm → tevhid.
Psikolojik
dille:
Gerçekliği
kabul et → kontrol alanını belirle → değerlerine göre davran → kontrol
edemediklerini bırak.
Ahlâkî dille:
Sorumluluğunu
yerine getir → sonucu ahlâkın önüne geçirme.
Kelâm diliyle:
İlâhî kudreti
kabul et → insan iradesi ve sorumluluğunu inkâr etme.
Felsefî dille:
Mutlak kontrol
iddiasından vazgeç → sınırlı fakat gerçek özne oluşunu koru.
43. Sonuç: Mutlak teslimiyet nedir?
İsmâil Rüsûhî
Ankaravî'nin Nisâb-ı Mevlevîsi bağlamında Teslîm, yalnızca “boyun
eğmek” anlamına indirgenemez. Eserin üçüncü kısmındaki sülûk mertebeleri içinde
tevekkül ve kanaatle ilişkili olarak ortaya çıkan bu kavram, insanın ben-merkezli
iradeden Allah-merkezli bir varoluş anlayışına doğru ilerlemesinin önemli
aşamalarından biri olarak okunabilir. Eserin yüz derecelik yapısının yakazadan
tevhide uzanması da bu okumayı destekler. (ResearchGate)
Kur'an
açısından teslimiyet, Hz. İbrahim'in şahsında “Âlemlerin Rabbine teslim
olmak” şeklinde ortaya çıkar; Kur'an bunu inâbe, iman ve ilâhî hükme içten
boyun eğme ile ilişkilendirir. (Kuran.com)
Hadislerde ise
İslâm–iman–ihsan bütünlüğü içerisinde davranışın, inancın ve bilincin Allah'a
yönelmesi; sıkıntıda sabır, nimette şükür ve Allah hakkında hüsnüzan gibi
tutumlarla desteklenir. (Sunnah)
Klasik
tasavvuf açısından teslimiyet, tevekkülün pasif bir biçimi değil; tevhidin
kalpte oluşturduğu güvenin daha ileri bir hâli olarak anlaşılabilir.
Gazâlî'nin tevekkül anlayışında da sebepleri kullanmak ile kalbin Allah'a
dayanması birbirine karşıt değildir. (ResearchGate)
Kelâm
açısından teslimiyet, insan iradesini yok sayan cebir anlamına gelmez.
Özellikle Mâtürîdî gelenek, ilâhî kudret ile insanın seçimi ve sorumluluğunu
birlikte düşünmeye çalışır. (Istanbul University Press)
Modern
psikoloji açısından teslimiyetle birebir aynı kavram olmamakla birlikte kabul,
psikolojik esneklik ve kontrol alanını gerçekçi biçimde belirleme
yaklaşımları önemli benzerlikler taşır. ACT'nin kabul ve değerler doğrultusunda
eylem vurgusu, teslimiyetin “hiçbir şey yapmamak” anlamına gelmediğini
açıklamak için özellikle yararlıdır. (Amerikan
Psikoloji Derneği)
Felsefe
açısından ise Stoacıların kontrol edilebilen ile edilemeyeni ayırmasıyla önemli
bir yapısal yakınlık kurulabilir; fakat İslâmî teslimiyet bundan farklı olarak
bu ayrımı tevhid ve kulluk temelinde kurar. (Klasik Eserler Arşivi)
Bütün bunların
sonucunda mutlak teslimiyet şöyle tanımlanabilir:
Mutlak
teslimiyet; insanın aklını, iradesini, emeğini ve sorumluluğunu terk etmesi
değil; bunların hiçbirini mutlaklaştırmadan Allah'ın mutlak hâkimiyetini kabul
etmesi, kendi üzerine düşen sebeplere ve görevlere sarılması, ahlâkî ve ilâhî
ölçülerden ayrılmaması, değiştiremeyeceği sonuçlarla savaşmayı bırakması ve
nihai sonucu Allah'ın hikmetine güvenerek O'na bırakmasıdır.
Bu anlamda
teslimiyet:
iradesizlik
değil iradenin terbiyesi,
tembellik değil gayretin tamamlanması,
kadercilik değil kaderi doğru anlamak,
çaresizlik değil kontrol sınırını bilmek,
boyun eğmek değil hakikate yönelmek,
kendinden vazgeçmek değil nefsin mutlaklığından vazgeçmek,
dünyayı terk etmek değil dünyanın kalpteki mutlaklığını terk etmek,
ve nihayet insanın kendisini mutlak merkez olmaktan çıkarıp Allah'ı varoluşunun
merkezine yerleştirmesidir.
Bu sebeple Nisâb-ı
Mevlevîdeki Teslîm, bir “sonuçtan vazgeçme” öğretisinden çok, “görevini
yap ve sonucu Allah'a bırak” ilkesinin tasavvufî derinliğe ulaştırılmış
şekli olarak değerlendirilebilir. Yüz mertebenin sonunda tevhide ulaşan
yapı içinde teslimiyetin asıl gayesi de budur: insanın kendi sınırlı
iradesini yok etmek değil, onu Mutlak İrade karşısında doğru konuma
yerleştirmek. (ResearchGate)
-ııı-
Teslim (Arapça: تسليم) ve Mutlak Teslimiyet,
sözlük anlamı olarak barışa varmak, boyun eğmek, selâmete ermek, bir şeyi
tamamen başkasına devretmek ve kayıtsız şartsız yükümlülük altına girmek
demektir. Felsefi, tasavvufi ve teolojik bağlamda ise insan iradesinin,
evrensel ya da ilahi bir irade karşısında bütün dirençlerinden vazgeçerek
sükûnete ermesini, varoluşsal bir uyum ve teslimiyet hâline ulaşmasını ifade
eder.
Bu kavramı en geniş çerçevesiyle ele alarak sistematik
bir şekilde açabiliriz:
1. Sistematik Boyutları ile Mutlak
Teslimiyet
Mutlak teslimiyet, yalnızca körü körüne bir itaat veya
iradesizlik durumu değildir; aksine, insan bilincinin en üst düzey
farkındalığıyla gerçekleştirdiği varoluşsal bir tercihtir.
Sistematik olarak üç temel boyutta incelenebilir:
- Ontolojik (Varlık Sal) Boyut: İnsanın
evrendeki konumunu idrak etmesidir. Varlığın kendiliğinden var olmadığını,
bir yaratıcıya veya kozmik düzene bağımlı (mümkün) olduğunu kabullenerek
ontolojik sınırlarıyla barışmasıdır.
- Psikolojik ve Zihinsel Boyut: İçsel
çatışmaların, kaygıların ve "kontrol etme" hırsının (ego) terk
edilmesidir. Zihnin "olması gereken" ile "olan"
arasındaki direnci bırakması ve içsel bir huzura (sükûnete) kavuşmasıdır.
- Ahlaki ve Pratik Boyut: Hayatın
getirdiği akışa, zorluklara ve kaderî tecellilere karşı isyankâr bir tutum
takınmak yerine, sorumlulukları yerine getirip sonucu hoşnutlukla
karşılama erdemidir.
2. Örneklerle Somutlaştırma
Mutlak teslimiyetin hayatın farklı alanlarında nasıl
tezahür ettiğini şu örneklerle görebiliriz:
- Tasavvufi ve Manevi Örnek (İbrahim ve İsmail Aleyhisselam): Klasik anlatılarda mutlak teslimiyetin en doruk örneklerinden biri,
Hz. İbrahim'in ve oğlu Hz. İsmail'in ilahi emir karşısındaki tutumudur.
Burada teslimiyet, mantıksal sorgulamayı askıya almak değil, kalbî bir
güvenle en sevileni dahi ilahi iradeye emanet edebilme derinliğidir.
- Sanatsal ve Yaratıcı Akış (Kreatif Teslimiyet): Bir sanatçının veya müzisyenin, eseri zorlamak yerine
"an"ın ve ilhamın akışına kendini bırakmasıdır. Sanatçı kontrolü
bıraktığında, en otantik ve kusursuz eser ortaya çıkar; burada sanatçı
teknik olarak "teslim" olur ama eserin öznesi haline gelir.
- Doğa ve Hayat Karşısında (Stoacı Yaklaşım): Epiktetos veya Marcus Aurelius’un felsefesinde olduğu gibi, insanın
değiştiremeyeceği şeyler (geçmiş, doğal afetler, başkalarının eylemleri)
karşısında direnmeyi bırakıp enerjisini yalnızca değiştirebileceği
alanlara (kendi karakterine ve tepkilerine) odaklamasıdır. Bu, akışa karşı
kürek çekmekten vazgeçip rüzgârı arkaya almaktır.
3. Genel Değerlendirme ve Görüşler
Mutlak teslimiyet kavramı, modern dünyanın bireyine
ilk başta çelişkili ve ürkütücü gelebilir. Çünkü modern çağ, insanlara her şeyi
kontrol edebileceklerini, sürekli bir mücadele içinde olmaları gerektiğini ve
bireysel iradenin her engeli aşabileceğini fısıldar.
Ancak bu durum insan üzerinde devasa bir kronik tükenmişlik (burnout) ve anksiyete yükü yaratır.
Bu bağlamda mutlak teslimiyet, zayıflığın veya boyun eğmenin değil, aksine derin bir gücün ve olgunluğun göstergesidir. İnsanın
her şeyin kontrolünün kendisinde olmadığını fark etmesi, evrenin devasa
mekanizması içinde kendi küçük yerini sevgiyle kabul etmesi muazzam bir ruhsal
özgürleşmedir.
Gerçek anlamda mutlak teslimiyet, insanı
pasifleştirmez; aksine içsel bir hafiflik sağlayarak onu hayatın gerçek
anlamıyla buluşturur. Yüklerinden arınan insan, anı yaşayabilir ve eylemlerini
korkuyla değil, saf bir niyetle gerçekleştirebilir.
Bu kavramın sizin için özellikle hangi yönü (örneğin
felsefi, tasavvufi veya günlük yaşamdaki psikolojik pratikleri) daha çok ilgi
çekmektedir?
-ıv-
İslam
kelimesi, Arapça s-l-m kökünden türemiştir ve bu kök, esenlik, barış,
sağlamlık ve bir şeyi tamamen birine bırakma anlamlarını bir arada taşır. Dinin
adının bu kökten gelmesi tesadüf değildir: İslam, en geniş anlamıyla insanın
kendini Allah'a teslim etmesi yoluyla esenliğe ulaşmasıdır. Bu bakımdan
teslim, İslam'ın yalnızca bir alt kavramı değil, dinin adlandırılış mantığının
kendisidir.
Buna rağmen
teslim kavramı, modern dönemde iki zıt yanlış anlamaya konu olmuştur.
Birincisi, onu
iradesiz bir boyun eğişe, hatta kadercilik anlayışına indirgeyen yaklaşımdır.
İkincisi,
teslimi sorgulamayı dışlayan bir akıl karşıtlığı olarak sunan yaklaşımdır.
Terminolojik Ayrım
Literatürde
birbirine yakın birkaç kavram vardır ve bunların ayrımı önemlidir:
- Tevekkül: Sebeplere başvurduktan
sonra sonucu Allah'a bırakmak.
- Rıza: Takdir edilene gönlün
hoşnut olması.
- Sabır: Zorluk karşısında
dayanmak.
- Teslim: Hüküm, hikmet ve takdir
karşısında itirazı bırakıp bütünüyle Allah'a bağlanmak.
Bu sıralama,
birçok sûfî tarafından bir derinleşme basamağı olarak da okunmuştur: sabır
başlangıç, rıza orta, teslim ise daha ileri bir kıvam olarak
değerlendirilmiştir. Ancak bu hiyerarşi tüm ekollerde aynı biçimde
kurulmamıştır.
Kur'an'da Teslim
Kur'an'da s-l-m
kökünün fiil ve isim çeşitleri çok sayıda yerde geçer. Konumuz açısından
özellikle şu kullanımlar öne çıkar:
a)
Peygamberlerin tavrı olarak teslim. Hz. İbrahim'e "Teslim ol" denildiğinde onun
"Âlemlerin Rabbine teslim oldum" diye karşılık verdiği bildirilir
(Bakara 2/131). Kur'an, İbrahim ve oğlunun "teslim olduklarını" (eslemâ)
anlatırken (Sâffât 37/103) kavramı, en yüksek imtihan anına bağlar. Bu anlatım,
teslimin soyut bir duygu değil, eyleme dönüşen bir bağlılık olduğunu gösterir.
b) Hüküm
karşısında teslim. Nisâ 4/65'te,
insanlar anlaşmazlıklarında Peygamber'i hakem kılıp verdiği hükümden içlerinde
bir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle (teslîmen) teslim
olmadıkça gerçek anlamda iman etmiş sayılmazlar. Buradaki vurgu önemlidir:
teslim yalnızca dışsal uyum değil, iç huzurun da şartıdır.
c) Sıkıntı
anında artan teslim. Ahzâb 33/22,
zorlu bir sınav karşısında müminlerin imanlarının ve teslimiyetlerinin
arttığını bildirir. Teslim burada, belirsizlik ve korkunun ortasında iman ile
birlikte derinleşen bir hâl olarak sunulur.
d) Selamlama
ve saygı. Ahzâb
33/56'da müminlere Peygamber'e salât ve selam getirmeleri emredilir;
"selam" ifadesi de aynı kökten gelir ve teslimin yalnızca içsel
değil, ilişkisel ve ahlâkî bir yönü bulunduğunu hatırlatır.
e) Yüzü
Allah'a teslim etmek. Lokmân 31/22
ve Nisâ 4/125, "yüzünü Allah'a teslim eden ve iyilik yapan" kişiden
söz eder. Teslim ile ihsan (iyilik, güzel davranış) birlikte anılır; bu
eşleşme teslimin etik bir içerik taşıdığını gösterir.
Bu âyetler
birlikte okunduğunda teslim; iman, eylem, ahlâk ve iç huzuru birleştiren
bütüncül bir tavır olarak ortaya çıkar.
Kelam Geleneğinde Teslim
Akıl ve Vahiy İlişkisi
Kelamda teslim
tartışması esas olarak akıl-nakil ilişkisi üzerinden yürütülmüştür. Mâtürîdî
geleneği, aklın Allah'ın varlığı ve birliği gibi konularda bağımsız bir bilgi
kaynağı olabileceğini kabul eder. Bu kabulle birlikte, aklın kavrayamadığı
alanlarda ve peygamberlik doğrulandıktan sonra bildirilenlerde nakle teslim
gerektiğini savunur. Buna göre teslim, aklın iptali değil, aklın kendi sınırını
tanımasıdır.
Müteşâbihât ve "Bilâ Keyf"
Teslim
kavramı, özellikle Allah'ın sıfatlarına ilişkin müteşâbih nasların yorumunda
belirginleşmiştir. Selef geleneğinde, bu naslara iman edip keyfiyetlerinin
nasıl olduğunu sormaksızın ve benzetmeksizin (bilâ keyf) kabul etme
tavrı, bir tür epistemik teslim olarak görülür. Bu tavır, bilginin sınırlarını
kabul eden entelektüel bir tevazu olarak değerlendirilebilir. Buna karşılık
te'vile yönelen kelamcılar, aynı naslarda dilin imkânlarını kullanarak makul
yorumlar aramayı, teslimle çelişmeyen bir çaba saymışlardır.
Dolayısıyla
teslimin kapsamı konusunda geleneğin içinde ciddi bir çeşitlilik vardır.
Cebir ve Kader Tartışması
Teslim,
cebriyye (insanın iradesini tümüyle reddeden anlayış) ile karıştırılmamalıdır.
Ehl-i sünnet kelamının ana akımı, kulun kesbi ve sorumluluğunu kabul eder. Bu
çerçevede teslim, eylemden vazgeçmek değil, eylemin sonucunu ve hikmetini
Allah'a bırakmaktır. Böylece kader inancı ile insan sorumluluğu arasında bir
denge kurulmaya çalışılır.
Tasavvufta Teslim
1. Bir Makam ve Hâl Olarak Teslim
Tasavvuf
kaynaklarında teslim, çoğunlukla tevekkül ve rıza ile birlikte, yolculuğun
ileri safhalarında anılan bir makam ya da hâl olarak ele alınır. Kuşeyrî'nin er-Risâle'si,
Hücvirî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u ve Gazâlî'nin İhyâ'sı bu kavramların
işlenişi bakımından başlıca kaynaklar arasındadır.
2. Tevekkül Basamağından Teslime
Gazâlî'nin
tevhid ve tevekkül anlatımı, teslimi anlamak için yol gösterici bir çerçeve
sunar. Buna göre tevekkül, kişinin sebepleri kullanırken kalbini yalnızca
Allah'a dayamasıdır. Teslim ise bu bağlılığın ileri bir derecesinde, kişinin
sonucu belirleme arzusundan da vazgeçmesidir. Bazı sûfîlerin kullandığı
"ölü yıkayıcının elindeki ceset" benzetmesi bu hâli anlatır; ancak bu
benzetme, eylemsizlik değil, irade üzerindeki ısrarın bırakılması şeklinde
yorumlanmalıdır, çünkü aynı sûfîler şeriat yükümlülüklerini kesintisiz
sürdürmüşlerdir.
3. Hz. İbrahim Örneği
Tasavvufî
edebiyatta Hz. İbrahim, teslimin arketipidir. Ateşe atıldığı sırada kendisine
yardım teklif eden Cebrâil'e verdiği, "Sana ihtiyacım yok" yönündeki
yanıt, birçok sûfî tarafından teslimin sembolü olarak aktarılmıştır. Bu
anlatının kaynak değeri hadis ilmi bakımından tartışmalıdır; ancak tasavvuf
düşüncesindeki sembolik rolü açıktır. Aynı şekilde oğlunu kurban etme imtihanı,
teslimin bağlılıkların en yakınında bile sınandığı bir örnek olarak anlatılır.
4. Tehlikeler ve Yanlış Anlamalar
Tasavvuf
geleneği, teslimin istismar edilebileceğinin de farkındadır. Mürid-mürşid
ilişkisinde "mutlak teslimiyet" söylemi, bazı dönemlerde ve gruplarda
eleştirisiz itaate dönüşmüştür. Klasik sûfî kaynakları ise bu teslimin ancak
şeriat ölçüsü içinde geçerli olduğunu, günaha çağıran bir emre itaatin teslim
sayılamayacağını vurgular. Bu nokta, "mutlak" sıfatının doğru
anlaşılması açısından kritiktir.
"Mutlak Teslimiyet" İfadesinin Tahlili
"Mutlak
teslimiyet" ifadesi iki farklı düzlemde ele alınabilir:
a) Metafizik
düzlem. Allah
karşısında teslimiyet, sınırsız ve koşulsuzdur; çünkü Allah mutlak bilgi,
hikmet ve merhamet sahibidir. Bu düzlemde teslim, aklın en makul sonuçlarından
biri olarak da savunulabilir: sınırlı bir varlığın, sınırsız bir hikmet
karşısında itirazı bırakması tutarlı bir tavırdır.
b) Beşerî
düzlem. İnsanlara,
kurumlara veya otoritelere karşı mutlak teslimiyet İslam'ın ilkeleriyle
bağdaşmaz. "Yaratana isyan eden bir varlığa itaat yoktur" ilkesi,
hadis literatüründe yaygın olarak aktarılan bir esastır. Dolayısıyla
"mutlak" sıfatı yalnızca Allah'a yönelik teslimiyet için uygundur.
Bu ayrım,
kavramın hem dinî hem toplumsal sonuçlarını belirler: Allah'a teslim, insanı
beşerî tahakkümlerden özgürleştirici bir işlev görür; beşer karşısında mutlak
itaat ise bu özgürleştirici anlamı tersine çevirir.
Psikolojik ve Çağdaş Boyutlar
Çağdaş
düşünürler teslimi, modern insanın kontrol takıntısı karşısında bir alternatif
olarak yeniden okumuşlardır. Muhammed İkbâl, dinî tecrübenin pasifliğe değil,
dinamik bir yaratıcılığa yol açması gerektiğini vurgulamış ve fatalist
yorumları eleştirmiştir. Bu bakış, teslimi hareketsizlikle değil, ilkeli ve
cesur eylemle ilişkilendirir.
Psikoloji
literatüründe, kontrol edilemeyen durumlar karşısında kabul ve bırakma
tavırlarının ruh sağlığı üzerindeki olumlu etkileri tartışılmaktadır. Bu tür
çalışmalar, teslim kavramının dinî anlam dünyasını birebir karşılamasa da,
kavramın insan tecrübesindeki karşılığına dair ilginç paralellikler
sunmaktadır. Yine de dinî teslimiyet ile psikolojik kabul arasında özdeşlik
kurmak metodolojik açıdan dikkatli olmayı gerektirir.
Sonuç
Bu çalışma şu
sonuçlara ulaşmıştır:
1.
Teslim,
İslam'ın adlandırılış mantığının merkezinde yer alan, iman, eylem ve ahlâkı
bütünleştiren bir kavramdır.
2.
Kur'an'da
teslim; peygamberlerin örnek tavrı, hüküm karşısındaki iç huzur ve imtihan
anındaki artan iman olarak çok boyutlu biçimde işlenmiştir.
3.
Kelam
geleneğinde teslim, aklın iptali değil, aklın sınırının tanınmasıdır; kader
inancı da insan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
4.
Tasavvufta
teslim, tevekkül ve rızadan sonra gelen ileri bir kıvam olarak anlaşılmış,
ancak şeriat ölçüsünden bağımsız bir itaat anlayışına dönüştürülmemiştir.
5.
"Mutlak
teslimiyet" ifadesi yalnızca Allah'a yönelik bir tavır olarak
savunulabilir; beşerî otoritelere uygulandığında kavramın özgürleştirici anlamı
zedelenir.
-VII-
Başta Tevekkül, Rıza, Sabır, olmak üzere ilgili diğer
kavramların arasındaki fakları bilirsek teslim kavramını daha derinlemesine
öğrenmiş olur ve bütün kalbimizle huzur içinde Allah’a teslim oluruz. Allah’tan
başka otoritelere mutlak teslim yoktur.
Saygı, itiat, sadakat vb. kavramlarını istismar ederek
müritlerinden, yönettiklerinden mutlak teslim isteyenler olabilir. Bu durumda
Kur’an’dan ve sünnetten öğrendiklerimizle sorgulama yaparız. Beşeri otoritelere
karşı özgürlüklerini kaybedenler insanlıklarını da kaybetme tehlikesiyle karşı
karşıya kalabilirler.
Özgürlüklerimizi kaybetmemek dileğiyle…
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 06. 10. 2026
__________________________
Kaynakça
Not: Aşağıdaki
kaynaklar konuya ilişkin temel eserleri göstermektedir; yayımlanacak bir
metinde baskı bilgileri ve sayfa atıfları ilgili nüshalardan doğrulanmalı ve
seçilen atıf stiline (APA, ISNAD vb.) göre düzenlenmelidir.
- Kur'an-ı Kerîm.
- Gazâlî, İhyâu
ulûmi'd-dîn (Kitâbü't-Tevhîd ve't-Tevekkül bölümü).
- Hücvirî, Keşfü'l-Mahcûb.
- Kuşeyrî, er-Risâle.
- İbn Kayyim el-Cevziyye, Medâricü's-Sâlikîn.
- Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd.
- İkbâl, Muhammed. The
Reconstruction of Religious Thought in Islam.
- Izutsu, Toshihiko. Ethico-Religious
Concepts in the Qur'an.
- Türkiye Diyanet Vakfı
İslâm Ansiklopedisi, "Teslim", "İslâm",
"Tevekkül" maddeleri.
