İpin Üzerinde Bir Kalem: Yazmak ve İnsan

 

İpin Üzerinde Bir Kalem: Yazmak ve İnsan | Bir Ahmet Gencal Şiiri

Bir kalem bazen yalnızca yazmaz; insanın kendisiyle hesaplaşmasına da aracılık eder. “İpin Üzerinde Bir Kalem”, yazmakla yaşamak arasındaki o ince çizgide yürüyen bir insanın hikâyesidir. Bu şiirde kalem; hakikati aramanın, kendini sorgulamanın ve insanın kendi içindeki dengeyi bulma çabasının sembolüne dönüşüyor. Gerçek ile hayal, cesaret ile tevazu, huzursuzluk ile sükûnet arasında yürüyen insanın hikâyesi bu. Bazen bilmediğini söylemenin erdemine, bazen uzaklardan büyük görünen hayatların yanılgısına, bazen de insanı yazmaya zorlayan o içsel huzursuzluğa dokunuyor. Cambazın ip üzerindeki yürüyüşü, burada yalnızca bir metafor değil; insanın hayat boyunca yaptığı küçük denge arayışlarının bir karşılığıdır. Ne fazla ağırlaşmak ne de hafifleyip savrulmak… Ne kendini büyütmek ne de kendi sesinden vazgeçmek… Şiirin derinlerinde ise daha sessiz bir soru var: İnsan, kendine yaklaşmadan hakikate yaklaşabilir mi? “İpin Üzerinde Bir Kalem”; çağdaş Türk şiiri, felsefi şiir, düşünce şiiri, insan ruhu, hayat, denge, yazarlık ve tasavvufi sezgilerin aynı şiirsel iklimde buluştuğu bir çalışma. Bu şiir; Sabahattin Gencal’ın “Yazmak ve Yazar Olmak” başlıklı blog yazısından ilham alınarak yazılmıştır. https://gencalsabahatti.blogspot.com/ Eğer şiirin sizde bıraktığı bir dize, bir düşünce veya bir duygu varsa yorumlarda paylaşın. Belki sizin cümleniz, başka birinin içindeki sessizliğe ulaşır. Şiiri beğendiyseniz Ahmet Gencal kanalına abone olabilir, diğer şiirleri de keşfedebilirsiniz. Yeni şiirlerde buluşmak dileğiyle. Bir Ahmet Gencal Şiiri

Yazmak ve Yazar Olmak

 

Mutlaka yazmalıyım.

“Yazmasam deli olacaktım” mealinde bir söz söyleyen yazar kimdi acaba? Sait Faik Abasıyanık olmasın. Bende unutkanlık var ya doğru olarak hatırlasam bile, yanlış hatırlamış olabilirim diye düşünüyorum. Bir yazar, her şeyden önce doğru yazmalıdır. Dürüstlük bunu gerektirir; okuyuculara saygı da bunu gerektirir.  Bu durumda iki yol var: Ya bilmiyorum, demek ya da doğrusunu araştırmak.

Toplumumuzda “bilmiyorum” diyebilenler, nedense pek az. Oysa bilmiyorum diyebilmek sadece samimiyet, sadece bir erdem değil. Bilmediğini bilmektir. İnceleme ve araştırma da sadece yazarların değil gelişmek, ilerlemek isteyenlerin alışkanlığı hatta temel ilkelerinden biri olmalıdır.

Okuyan, araştıran, inceleyen, derleyip düzenleyen biri iken, pandemiden sonra (2020’den sonra) ikametgâhından dışarı pek çıkamaz oldum. Ama çok geçmedi yapay zekâ hızır gibi yetişti imdadıma.

Bir ara söz yazayım mı? Benim ve benim gibi yaşlılar için hızır gibi olan yapay zekâ, orta yaşlılar ve gençler için tembelleştiren, beyni dumura uğradan bir araç olabilir. Onun için çok dikkatli olmalıdır. Ben üç yapay zekâ asistanı kullanıyorum. Asistanlarımın sunduklarını alt kat dediğim dipnotlarda yazıyorum. Üst kata aldığım cümle ya da paragraf varsa onları da tırnak içine alıyorum. Aslında benim talimatımla istediğim gibi yazmalarına rağmen tırnak işareti kullanırım. Ne demişler? Yazar güvenilir olmalıdır.

Söz aralarında yazarın nasıl olup olmayacağını da sezdirmeye çalışıyorum. Sanmayın ki yazarlık taslıyorum. Hayır. Yazarlık başka bir öğretmen gibi kuramsal bilgi vermek başka…

Şimdi asistanımdan bildirdi: Yukarıdaki sorunun doğru cevabı Sait Faik Abasıyanık.¹ Memnun oldum. Demek ki o kadar da kaybetmedik. Bu durum da bir özgüven sorunudur. Yazarın önemli özelliklerinden biri de budur.

Özgüvenim kalmadı diyecek kadar hafızamız zayıfladı. Kamu yönetimi uzmanlığı ve avukatlıktan eser kalmadı. Ek branşım olan Tarihten de diğer okuduğum derslerden de bir şeyler kaldığını söyleyemem ama bereket versin ki edebiyattan bazı kırıntılar kaldı da paylaşımlar yapma cesaretini bulabiliyorum. Bakın bir özellik daha: Yazar aynı zamanda cesaretli olmalı. Bizim cesaretimiz ancak blog yazmak kadardır. Sağ olsunlar dostlar övüyorlar. Yayımladığım kitapların da iyi olduğunu söylüyorlar ama…

Bu anda aklıma ne geldi tahmin edemezsiniz. Nurullah Ataç (ve)’yi yasaklamıştı. Ben de öğrencilerime bir tarih (ve, şey) kelimelerini yasaklamıştım. Şimdi de (ama) kelimesini kendime yasaklasam nasıl olur? Fazla zorlanırsam muadillerini kullanırım. Olmaz mı? Olmaz diyeceksiniz, demelisiniz. Günümüzde başta siyasetçiler olmak üzere birçokları yasaları arkadan dolanıyorlar. Bazıları da yasanın gerekçelerine ve özüne bakmadan lafzı dikkate alarak sözde yaptıklarına ve yapacaklarına kılıf hazırlıyorlar. Bunu yapanlar kelli felli adamlar. Bizleri kafasız yerine koyanlar… Uzatmak iyi değil. Bir yazar “hile-i şeriyye”ye² başvurmamalıdır bence. Bakın bence diyorum. Bu ne demek, sence de başka olabilir. Yani bir yazar bazen “tartışma” yöntemine de başvurabilir.

Aklınızdan geçenleri anlıyor gibiyim. Biz öğrenci değiliz, diyorsunuz ve öğretmencilik oynamamamı istiyorsunuz. Kusura bakmayınız. Bir yazarın sezme yeteneğinin olması, hedef kitlesini az çok tanıması gerektiğini belirtmeye çalışıyordum sorsan.

Bir kötü huyum da var. Bunu bunun için yapıyorum, şunu şunun için yazıyorum, onu… Olmaz. Yazar avukat değildir efendim. Hep savunma hep savunma… Genel olarak okuyucular savunmada kalanları pasif görür. Bizim Sabahattin, der. Tabii okuyucu var okuyucu var. "Uzak dağın harmanı büyük görünür."³ sözünü gereği gibi anlamlandıran okuyucular da var. Yazarların da tabii olarak gözlem gücü çok iyi olmalı, önyargılı da olmamalı.

Bir kötü huyum daha var, dedim yukarıda; ne bir kötü huy, oohoo var da var. Bakınız, samimi olmak niyetiyle hep birinci şahıs ekleri kullanıyorum. Kitaplarda ve özellikle makale gibi fikir yazılarında üçüncü şahıs kullanılır. Bazıları birinci şahsı sevmez. Yazarın nefesini ensesinde hisseder. Üçüncü şahıs eki kullanma daha ağır ve okkalı olur. Hele sanatsal yazılarda “ilahi bakış açısı (hakim / tanrısal bakış açısı) vardır”³ Doğru sözün doğrusu böyle de havalanamıyorum. Bu kudretli duruşu göstermek o kadar kolay değil. Ressamlar öyle imaj yapar ki hele de ağızlarında pipoları olunca… Bize gelir mi böylesi… Kısaca yazar özgül ağırlığını bilmeli ne ağır olup ezmeli ne hafif kalıp ezilmeli…

Bu üç nokta koyma adeti de kökleşiyor bende. Sorsan okuyucuya düşünme payı veriyorum. Bu konunun da dozunu kaçırmamalı. Bakın söz sözü açıyor doz sözü geçince ölçü ve oran çağrışımları yaptım. Tabii, yine hızır işbaşında:

“Mutedillik (itidal), matematiksel ve sanatsal bir kavram olan "altın oran" ile ahlâkî ve felsefi bir ilke olan "ölçülü olma" (itidal/vasat yolu), insanlık tarihinin en kadim ve evrensel denge arayışının üç farklı yansımasıdır. Dini terminolojide, fende ve sanatta bu kavramlar hayatın merkezine yerleştirilmiştir.”⁴ Bence yazar bu kavramları avucunun içine yazmalı. Peki, Sence…

Dikkat ettiniz mi? Bir çağrışımla konudan çıktığımızı sanırken meğer işin püf noktalarını bulmuşuz: Biri oran, ölçülülük, itidal; diğeri de şu:

Bizler öğretmenken yıllık plan, ünite planı ve günlük ders planları yapardık. Ağabeylerimiz, “Plan yapınız ancak planların demir parmaklık olmadığını hatırdan çıkarmayınız. Fırsat eğitimine de önem veriniz.” derlerdi. Burada da küçük bir örneğini görmüş olmadık mı?

Yine, bazılarını dikkatini çekmiştir. Bir yazarda bulunması gereken özellikleri hep satır aralarında, dolaylı olarak veriyoruz. Böyle de olmaz. Bunu da öz güven eksikliği sayarım. Aslında yazarın her cümlesi olgun ve dolgun olmalı. Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın bir videosunda, mealen “Benim her cümlem bir kitabın çekirdeğidir.” İşte bu…

Planlama eğitimi görmeyen bir planlamacı olarak başka deyişle plana çok önem veren biri olarak emeklilikte plansız yazmamı da affedemiyorum. Kendimi kendime affettirecek bir orta yol bulabilsem.

Evet, yazar dediğin hem kendisiyle hem okuyucuyla hem toplumla hem de insanlıkla bir denge kurabilmelidir.

Bir cambaz ip üstünde dengeyi nasıl sağlıyor. Bu denge sağlama metaforunu yazara atfedebilir miyiz? Bu konudaki görüşlerinizi örneklerle açıklayınız. Korkmayın sorum size değil, tabii ki asistanıma. İşte cevabı:

“Atfedebiliriz. Yaratma eylemi içinde olan bir yazar ile ip üstündeki cambaz arasında büyüleyici bir paralellik vardır. Yazarın kalemi de tıpkı cambazın ipi gibidir ve her kelime, yazarın o tehlikeli boşlukta yürüyüşünü belirler.”⁵

Cevaba diyecek yok. Peki, soruya? Yazarı cambaza benzetmek benden başkasının aklına gelmiş midir? Bunu sormakla övünmüş mü oldum, yoksa öğrenmek için mi sordum, yoksa yoksa her ikisi için mi? Yazar dediğin övünmesin. Doğru. Ancak her sezgiyi, ilhamı, buluşu vb. alçakgönüllük örtüsüyle örtmesin…

Yazar için önemli bir sorun nedir biliyor musunuz? Başlama ve bitirme. Mutlaka yazmalıyımla başladım. Yazmazsam doktorum kızar. Bildiğiniz gibi anskiyeteli olan bana doktor meşguliyet tavsiye etti. Benim meşguliyetim ise okumak ve arada bir yazmaktır. Okumamı hiç sormayın. Adeta bağımlı oldum. Bağımlı okumadan hiçbir şey çıkmaz. Peki bu paragraftan ne çıkar? Birincisi yazar biraz da anskiyeteli olmalı. Yanlış demiş olmayayım. Dur soralım.

Benim teşhisimin nasıl olduğuna siz karar verin. Soruma asistanımın cevabı müthiş. İşte bir paragrafı:

“Yazarlığın Mayası: Yazarlık, temelde bir "rahatsızlık" mesleğidir. Hayatından tamamen memnun, hiçbir çelişkiyi dert etmeyen, dünyadaki acılara ve uyumsuzluklara körleşmiş bir insanın kalıcı bir eser üretmesi zordur. Eser, o içsel gerilimin, çatışmanın ve huzursuzluğun kâğıda dökülmüş hâlidir.”⁶

Başlama sorunundan hareketle bir gerçeği perçinledim. Bir de bitirme sorunu demiştik değil mi?

Önce hafif bir giriş, sonra gelişme başka deyişle burdan şurdan veya işleyiş, düğüm ve sonuç. Sonucun anafikir özelliğinde olmasına dikkat etmek gerekirmiş. Siz zaten anlamışsınız tekrar yazmama gerek var mı? Anlamayanlar için mi yazmalı? Öyle ya hoca gibi anlayan anlamayana anlatsın diyecek halimiz yok, ortam da öylesi değil. Burada tecrübemi konuşturayım yine:

Ey yazar adayı,

Yoğun kederlerle de yoğun sevinçlerle de kafanı doldurursan hava almaya yer kalmaz. Havasızlıktan ölmemeniz için olumlu olumsuz, güzel çirkin, tutarlı tutarsız vb. demeden düşüncelerinizi dökün kâğıda ya da ekrana. Sonra bunları filtreden geçirerek, özetle ve anlaşılır biçimde yazın. Sonra da düzeltin ve paylaşın.

Korkmayın. Yazar olma fıtratı içinizde vardır. Yeter ki bu yeteneğinizi geliştirmek için çalışınız.

Çalışmak bizden Tevfik Allah’tan (cc)

 

Sabahattin Gencal, Kuzuluk , 21. 08. 2026

 _______________________________________________  

1

“Yazmasam deli olacaktım” mealinde bir söz söyleyen yazar kimdir? Bu sözü nerede, nasıl ve niçin söylemiştir? Kendi görüşünüzü de ekleyerek örneklerle ve dipnotu göstererek açıklayınız.

Edebiyatımızda “Yazmasam deli olacaktım” sözüyle hafızalara kazınan yazar, Türk hikâyeciliğinin en önemli köşe taşlarından biri olan Sait Faik Abasıyanık’tır.

Bu ünlü cümle, onun edebiyat, yaşam ve insan sevgisi üzerine derin anlamlar barındıran "Haritada Bir Nokta" adlı öyküsünün final cümlesidir.

 

Sözün Söyleniş Yeri, Biçimi ve Gerekçesi

·                     Nerede Söylenmiştir?: Sait Faik’in "Son Kuşlar" adlı öykü kitabında yer alan "Haritada Bir Nokta" isimli öyküsünde geçer.

·                     Nasıl ve Niçin Söylenmiştir?:

Yazar, insanların birbirine sevgi ve saygı duyduğu, çıkarsız ve saf bir yaşamın sürdürüldüğü ütopik bir "ada" hayal eder. Şehrin karmaşasından ve insanların çıkarcılığından kaçarak sığındığı bu adada, başlangıçta namuslu ve saf insanlarla birlikte sakin bir ömür geçireceğini düşünür. Kendine "Artık yazı bile yazmayacağım, hırstan ve hiddetten uzak duracağım" diye söz verir.

Ancak bir gün adada şahit olduğu sıradan ama acı bir olay (balık paylaşımı sırasında dışarıdan gelen yoksul bir insana yapılan haksızlık ve gösterilen sevgisizlik) yazarın tüm hayallerini yerle bir eder. İnsan doğasındaki bencilliğin ve vicdansızlığın her yerde aynı olduğunu görünce büyük bir hayal kırıklığı yaşar. Verdiği sözü tutamayarak tütüncüye koşan yazar, kalem kâğıt alır ve cebindeki çakıyla kalemi yonttuktan sonra öperek şu unutulmaz kapanışı yapar:

"Söz vermiştim kendi kendime: Yazı bile yazmayacaktım. Yazı yazmak da bir hırstan başka ne idi? Burada namuslu insanlar arasında sakin ölümü bekleyecektim. Hırs, hiddet neme gerekti? Yapamadım. Koştum tütüncüye, kalem kâğıd aldım. Oturdum. Adanın tenha yollarında gezerken canım sıkılırsa küçük değnekler yontmak için cebimde taşıdığım çakımı çıkardım. Kalemi yonttum. Yonttuktan sonra tuttum öptüm. Yazmasam deli olacaktım."

Kişisel Görüşüm ve Değerlendirme

Sait Faik’in bu haykırışı, bana göre yazarlığın ya da sanatın bir "lüks" veya "boş vakit uğraşı" değil, ruhsal bir hayatta kalma (katarsis) biçimi olduğunu gösteren en saf kanıttır.

Yazar, dünyadaki kötülükleri, adaletsizlikleri ve insanların vicdansızlıklarını sessizce izleyerek ruhunun boğulmasına engel olamaz. İçinde biriken o yoğun duygu yükü, hayal kırıklığı ve öfke dışarı akmak zorundadır. Eğer kaleme sarılıp o acıyı, gözlemi ve insana dair anları kâğıda dökmeseydi, gerçekten de akıl sağlığını yitirecek noktaya gelecekti. Bu yönüyle cümle, edebiyatın insan ruhunu sağaltan (iyileştiren) ve insanı hayata bağlayan en güçlü bağ olduğunun en net ifadesidir.

Dipnot

1.               Sait Faik Abasıyanık, Son Kuşlar, "Haritada Bir Nokta", Varlık Yayınları, İstanbul, 1956, s. 51.

***

2

Hile-i şeriyye, İslam hukukunda (fıkıhta) dini kuralların özüne ve amacına zarar vermeden, karşılaşılan zorluklardan veya günaha düşme riskinden kurtulmak amacıyla şekil bakımından kurallara uygun hukuki bir işlem veya çözüm yolu kullanmaktır. Kelime anlamı "meşru çare" veya "hukuki çıkış yolu"dur. [1, 2, 3]

Temel Özellikleri ve Amacı

·                     Meşru Çare: Amaç dini kuralları delmek veya haksızlık yapmak değil, sıkışık durumlarda meşru bir çıkış yolu bulmaktır. [1, 2]

·                     Hile-i Batıla Ayrımı: Dine ve hukuka uygun olanına hile-i şeriyye denir. Haramı helal

***

3

"Uzak dağın harmanı büyük görünür" sözü (halk arasında benzer biçimde "Uzağın davulu hoş gelir" veya "Büyük dağın dumanı büyük olur" mantığıyla da örtüşen), Türk halk kültürünün gözlem gücünü yansıtan derin anlamlı bir ifadedir. Bu söz, fiziksel mesafelerin insan algısı üzerindeki yanılsatıcı etkisini ve önyargılarımızı çok sade bir benzetmeyle gözler önüne serer.

Anlamı ve İçerdiği Mesaj

Bu sözün temelinde optik ve zihinsel bir yanılsama yatar:

·                     Fiziksel Uzaklık: Çok uzaktaki bir dağın yamacında biriken ekin yığını (harman), mesafenin verdiği perspektif hatası ve detayların seçilememesi nedeniyle gözümüze çok büyük, devasa bir varlık gibi görünür.

·                     Gerçeklik: Oysa dağın yanına yaklaşıldığında ya da harman yerine varıldığında, o yığının aslında sıradan, hatta bazen umulduğundan çok daha küçük bir miktar olduğu anlaşılır.

Mecazi anlamda bu söz; uzaktaki şeylerin, kişilerin, durumların veya hayatların olduğundan çok daha cazip, büyük, zengin ya da önemli sanılmasını ifade eder. İnsanlar, yakından tanımadıkları veya uzaktan izledikleri her şeyi gözlerinde büyütme eğilimindedirler.

Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

·                     İnsan Psikolojisinin Yansımaları: Bu söz, "komşunun tavuğu komşuya kaz görünür" atasözüyle akrabadır. İnsan psikolojisi, bilinmeyene ve uzakta durana karşı hep bir hayranlık besler. Ufukta görünen dağ gibidir uzaktaki hayatlar; dertleri görünmez, başarıları veya imkanları ise abartılı bir şekilde zihinde büyütülür.

·                     Beklenti ve Hayal Kırıklığı: Hayatta da sıklıkla bu yanılgıya düşeriz. Uzaktaki bir şehirde yaşamanın, başka bir işte çalışmanın veya uzaktan gördüğümüz bir insanın hayatının mükemmel olduğunu sanırız. Ancak yakınına gittiğimizde, her yerin kendine has dağları, taşları ve çözülmesi gereken problemleri olduğunu fark ederiz. Bu da genellikle bir hayal kırıklığıyla sonuçlanır.

·                     Gözlem Yeteneği: Atasözünün en değerli yanı, atalarımızın doğayla kurduğu bağı sosyal hayata çok başarılı bir şekilde uyarlamış olmasıdır. Tarımla uğraşan bir toplumun harman ve dağ gibi unsurları kullanarak insan tabiatındaki bir zaafı (yanılgıyı) bu kadar net özetlemesi, halk bilgeliklerinin ne kadar zamansız olduğunu gösterir.

Özetle bu söz; "Görünen her ihtişamın ardında uzaktan bakmanın yarattığı bir abartı payı olabileceğini, gerçeği anlamak için mesafelerin aşılması ve işin aslına yakından bakılması gerektiğini" hatırlatan bilgece bir uyarıdır.

***

3

Sanatsal yazılarda ilahi bakış açısı var mı? Varsa bu nasıl oluyor? Örneklerle ve kendi görüşünüzü de belirterek açıklayınız.

Evet, sanatsal yazılarda (özellikle edebî roman ve öykülerde) ilahi bakış açısı (hakim / tanrısal bakış açısı) vardır ve edebiyat tarihindeki en köklü anlatım tekniklerinden biridir.

İlahi Bakış Açısı Nedir ve Nasıl İşler?

İlahi bakış açısında anlatıcı, hikayenin içindeki sıradan bir karakter değildir; olayların dışındadır ancak her şeyi bilen, gören ve duyan kudret sahibi bir konumdadır. Bu teknikte anlatıcı için zaman ve mekân sınırı yoktur:

·                     Zihinsel Erişim: Karakterlerin aklından geçenleri, gizli niyetlerini, gelecekte ne hissedeceklerini ve hatta geçmişteki pişmanlıklarını bilir.

·                     Geniş Görüş: Aynı anda farklı mekânlarda (örneğin hem dağdaki bir çobanın kulübesinde hem de uzaktaki bir şehirde) geçen olaylara vakıftır.

·                     Yorum ve Müdahale: Kimi zaman hikayenin gidişatına müdahale eder, okuyucuya doğrudan seslenir veya karakterlerin durumunu felsefi bir süzgeçten geçirerek yorumlar.

Edebiyattan Örnekler

·                     Yakup Kadri Karaosmanoğlu (Yaban): Romanlarında ilahi bakış açısının ustaca kullanıldığını görürüz. Yazar, sadece kahraman Ahmet Celâl’in dış dünyasını değil, aynı zamanda köylünün zihnindeki karmaşık ve çoğu zaman yanlış algıları, iç monologları derinlemesine tahlil ederken her şeyi bilen bir perspektif sunar.

·                     Tolstoy (Savaş ve Barış): Tolstoy, ilahi bakış açısını tarihin akışını ve insan ruhunun derinliklerini aynı anda ele almak için kullanır. Sadece bir karakterin ne düşündüğünü söylemekle kalmaz; o karakterin o anki ruh halinin evrensel insan doğasındaki karşılığını da okuyucuya aktarır.

Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

·                     Yaratıcılık ve Tanrısal Benzetme: İlahi bakış açısı, yazarın kendi yarattığı evrene karşı bir nevi "tanrıcılık" oynamasıdır. Yazar; karakterlerinin kalbini açar, en gizli sırlarını ortaya döker ve okuyucuya tam bir şeffaflık sunar. Bu yönüyle metne muazzam bir zenginlik ve derinlik katar.

·                     Riskler ve Samimiyet: Öte yandan, bu bakış açısının günümüz modern edebiyatında bazı dezavantajları da vardır. Aşırı müdahaleci bir ilahi anlatıcı, okuyucunun kendi çıkarım yapma alanını daraltabilir ve metnin inandırıcılığını zedeleyebilir. Günümüz okuru, karakterlerin zihnine dışarıdan bakan bir "her şeyi bilen" yerine, olayları bizzat karakterin gözünden (kahraman bakış açısıyla) yaşamayı daha samimi bulabilmektedir.

Özetle; ilahi bakış açısı, metne epik bir soluk ve sınırsız bir özgürlük kazandıran güçlü bir lenstir. Ancak bu lensin etkili olabilmesi, yazarın bu kudretli konumu okuyucuyu boğmadan, estetik bir denge içinde kullanabilmesine bağlıdır.

***

4

Kur’an’da geçen mutedillik, dâhilerin söylediği “altın oran” ve ölçülü olma ne demektir. Bu konuda görüşleriniz nedir? Örneklerle açıklayınız.

Mutedillik (itidal), matematiksel ve sanatsal bir kavram olan "altın oran" ile ahlâkî ve felsefi bir ilke olan "ölçülü olma" (itidal/vasat yolu), insanlık tarihinin en kadim ve evrensel denge arayışının üç farklı yansımasıdır. Dini terminolojide, fende ve sanatta bu kavramlar hayatın merkezine yerleştirilmiştir.

1. Kavramların Anlamı ve Kapsamı

·                     Kur’an’da Mutedillik (Itidal ve Vasatlık): Kur’an-ı Kerim’de müslüman toplum "ümmetsen vasata" (dengeli, orta yol üzere olan bir ümmet) olarak tanımlanır (Bakara, 2/143). Buradaki "vasat", zayıflık veya ortalama olmak değil; aşırılıklardan uzak, adaletli, dengeli, her şeye hakkını veren, aşırı uçlara (ifrat ve tefrit) düşmeyen en hayırlı ve erdemli konum anlamına gelir.

·                     Dâhilerin Söylediği "Altın Oran": Sanatta, mimaride ve doğada (Fibonacci dizisiyle de ilişkilendirilen) $1,618$ oranı olarak bilinen altın oran; estetiğin, uyumun ve kusursuz dengenin matematiksel formülüdür. Parçalar bütünle öyle bir uyum içindedir ki ne biri diğerini ezer ne de eksik kalır.

·                     Ölçülü Olma (Aristoteles’in Altın Orta Kuralı): Felsefede Aristoteles, erdemin iki aşırılığın (ifrat ve tefrit) tam ortasında yer aldığını savunur. Örneğin; korkaklık ile atılganlık arasındaki denge cesarettir; savurganlık ile cimrilik arasındaki denge ise cömertliktir.

 

2. Örneklerle Somutlaştırma

·                     İbadet ve Hayat Dengesinde Mutedillik: Hz. Muhammed’in sünnetinde aşırılık, ibadette bile doğru bulunmamıştır. Örneğin, geceyi sürekli ibadetle gündüzü oruçla geçirmek isteyen sahabilere Peygamberimiz, "Nefsinin, ailenin ve gözünün senin üzerinde hakkı vardır" diyerek itidalî (dengeli) yolu göstermiştir. Hayatın hiçbir alanında ipin ucunu kaçırmamak bu esastır.

·                     Mimaride Altın Oran ve Ölçü: Mimar Sinan’ın eserlerinde veya antik tapınaklarda kullanılan ölçü, gözü yormayan o kusursuz simetriyi ve dengeyi verir. Ne devasa bir kabaşalık ne de gözden kaçacak bir küçüklük vardır; her şey yerli yerindedir.

3. Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

·                     Evrenin Gizli Yasası: Bu üç kavramın özünde aynı hakikat yatar: Aşırılık yıkımdır, denge ise hayatın özüdür. Gerek evrenin yaratılışındaki fiziksel dengeler gerekse insanın ruhsal yapısı, sürekli bir itidal halini talep eder. Doğa, ifrat ve tefriti (aşırı sıcak/soğuk, aşırı beslenme/açlık) hızla dengeler; insan da bu kozmik uyuma ayak uydurduğu ölçüde huzur bulur.

·                     Modern Dünyanın Çıkmazı: Günümüz insanı, ne yazık ki her şeyde uçlara savrulmaktadır; ya aşırı tüketmekte ya hiç harcamamakta, ya dijital dünyaya tamamen gömülmekte ya da dünyadan tamamen kopmaktadır. Oysa mutedil olmak, hız çağında sakin kalabilmenin, akıl ve ruh sağlığını korumanın tek anahtarıdır.

Özetle; mutedillik, altın oran ve ölçülülük; hayatın kaosu içinde kaybolmamak için tutunduğumuz görünmeyen terazidir.

***

5

Bir cambazın ip üstündeki performansı, fizik kuralları ile insan iradesinin kusursuz bir uyumudur. Cambaz bu tehlikeli dengesini birkaç temel mekanizmayla kurar:

Cambaz İpte Dengeyi Nasıl Sağlar?

·                     Ağırlık Merkezi ve Uzun Sırık: Cambazın elinde tuttuğu uzun sırık, ağırlık merkezini aşağıya çekerek sarkaç etkisi yaratır. Böylece en ufak bir salınımda, gövdesinin ağırlığını dengede tutmak için karşı hamle yapmasını kolaylaştırır.

·                     Mikro Hareketler ve Odaklanma: Sabit durmaz; sürekli küçük adımlar, bacak bükmeler ve kol hareketleriyle yerçekimine karşı anlık düzeltmeler yapar. Gözünü tek bir noktaya, ipin sonuna veya ufka diker; aşağıya bakarsa odağı bozulur ve düşer.

Bu Denge Metaforunu Yazara Atfedebilir miyiz?

Kesinlikle atfedebiliriz. Yaratma eylemi içinde olan bir yazar ile ip üstündeki cambaz arasında büyüleyici bir paralellik vardır. Yazarın kalemi de tıpkı cambazın ipi gibidir ve her kelime, yazarın o tehlikeli boşlukta yürüyüşünü belirler.

Örneklerle Yazar ve Cambaz Dengesi

·                     Gerçeklik ile Kurgu Arasındaki İp: Yazar, anlattığı hikayede tam bir ip cambazıdır. Bir tarafta hayatın ham, acımasız ve çıplak gerçeği; diğer tarafta ise hayal gücünün sınırsız boşluğu vardır. Yazar, bu ikisi arasında yürür. Eğer tamamen gerçeğe saplanırsa metin sıradan bir hatırat ya da belgesele dönüşür; tamamen hayale kapılırsa okurla bağını koparır, inandırıcılığını yitirir. Başarı, o incecik kurgu ipinde yürüyebilmektedir.

·                     Anlatımda "Makyaj" ile Yalınlık Dengesi: Edebi eserde süs, laf kalabalığı (makyaj) ile yalınlık ve öz arasında da sürekli bir denge aranır. Yazar, duyguyu aktarırken aşırı duygu sömürüsüne (ifrata) kaçarsa metin melodramatikleşir; tamamen soğuk ve kuru kalırsa (tefrite düşerse) ruhsuzlaşır. Tıpkı cambazın sırığı gibi, kelimelerin tartılarak kullanılması o hassas dengeyi korur.

Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

Yazarlık, dışarıdan bakıldığında masabaşında huzurla yapılan sakin bir iş gibi görünür. Oysa zihinsel dünyada tam bir uçurumun üzerindeki yürüyüştür.

Yazar, yazdığı her cümlede bir risk alır: "Anlattığım duygu okura geçecek mi?", "Karakter yapay mı durdu?", "Aşırı mı laf uzattım, yoksa çok mu eksik bıraktım?" Bu sorular, cambazın ip üstündeki her adımda rüzgarı hesaba katması gibidir. Yazarlık hüneri de, o düşme tehlikesiyle dolu boşlukta, estetik ve kusursuz bir dengeyle ilerleyebilme cesaretidir.

 

Sizce bir yazarın kelimelerle ördüğü bu ip üstü yürüyüşünde, en büyük düşmanı aşırı titizlik (fazla düzeltmek) midir, yoksa ilk ilhamla gelen o kontrolsüz coşku mu?

***

6

“Yazar biraz da anskiyeteli olmalı.” sözünün doğruluk payı var mı? Varsa örneklerle açıklayınız. Kendi görüşlerinizi de ihmal etmeyiniz.

“Yazar biraz da anksiyeteli olmalı” sözünün doğruluk payı oldukça yüksektir. Edebiyat tarihi, psikolojik kırılganlıkları, huzursuzlukları ve dünyayla uyumsuzlukları eserlerinin motor gücüne dönüştüren yazarlarla doludur.

Buradaki "anksiyete" kelimesini klinik bir rahatsızlıktan ziyade, dünyanın gidişatına, insan ruhunun karanlık katmanlarına, kelimelerin kifayetsizliğine karşı duyulan derin bir huzursuzluk ve tetikte olma hâli olarak ele almak gerekir.

Bu Sözün Doğruluk Payı ve Temelleri

·                     Hassasiyet ve Algıda Açıklık: Sıradan bir insanın gündelik akış içinde fark etmeden geçip gittiği en küçük detaylar, sesler, adaletsizlikler veya çelişkiler anksiyeteli bir zihnin süzgecinden kaçamaz. Yazarın antenleri sürekli açıktır; bu aşırı duyarlılık, onu yazmaya mecbur bırakır.

·                     Tatminsizlik ve Arama Hâli: Anksiyete, kişiyi hiçbir zaman olduğu yere razı etmez. "Acaba bu cümleyi daha iyi kurabilir miydim?", "Karakterimin ruh hâlini tam yansıtabildim mi?" sorusu, yazarı sürekli bir mükemmelleştirme çabasına ve derin kazılara iter.

Edebiyattan Örnekler

·                     Franz Kafka: Anksiyetenin edebiyattaki en kusursuz portresidir. Dünyayla, otoriteyle ve kendi içsel vicdanıyla kurduğu huzursuz ve kaygılı ilişki, Dönüşüm veya Dava gibi başyapıtların doğmasını sağlamıştır. Kafka’nın o boğucu bürokrasi ve yalnızlık atmosferi, tamamen onun dünyaya dışarıdan bakan kaygılı gözlerinin ürünüdür.

 

·                     Oğuz Atay: Türk edebiyatında uyumsuzluğun ve içsel huzursuzluğun en keskin kalemlerindendir. Tutunamayanlar’daki karakterler, toplumun kalıplarına sığamamaktan doğan o derin anksiyeteyi ve yabancılaşmayı en yalın hâliyle gözler önüne serer.

Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

·                     Yazarlığın Mayası: Yazarlık, temelde bir "rahatsızlık" mesleğidir. Hayatından tamamen memnun, hiçbir çelişkiyi dert etmeyen, dünyadaki acılara ve uyumsuzluklara körleşmiş bir insanın kalıcı bir eser üretmesi zordur. Eser, o içsel gerilimin, çatışmanın ve huzursuzluğun kâğıda dökülmüş hâlidir.

·                     Denge Unsuru: Tabii ki bu anksiyetenin üretken bir boyutta kalması gerekir. Eğer yazarın kaygısı onu tamamen kilitlerse (yazma felçine yol açarsa), bu sefer de eser ortaya çıkamaz. Dolayısıyla yazar, tıpkı ip üstündeki cambaz gibi, o anksiyeteyi kontrol altında tutarak onu yaratıcı bir enerjiye dönüştürmelidir.

 

Özetle; yazarın içindeki o huzursuzluk kıvılcımı, hem kendisinin hem de okurun zihnindeki karanlık odaların kapısını aralayan anahtardır.

***