Konumumuzu Tespit Edelim

 

Merhaba,

Gelin konuşalım, sohbet edelim, muhabbet edelim. Güzel sözler, tatlı sözler söyleyelim ve kendimizden geçelim.

Mazeretiniz mi var? Gelemiyor musunuz? O halde evrendeki konumunuzu atınız da ben geleyim.

Ne, konum atmasını bilmiyor musunuz?..

Ha, anladım. Konum atmasını biliyorsunuz ama bu anda hangi konumda olduğunuzu bilmiyorsunuz. Ee, bilmemek ayıp değil. Öğrenelim. Yok mu yakınınızda konumu tespitten anlayan birileri?

Yok mu, gerçekten mi?

Ee, ne yapacağız şimdi? Sen gelemiyorsun, konumunu bilmediğim için ben de yanına gelemiyorum.

Muhabbet edemiyorsak en azından yazışalım mı, demek istiyorsunuz.

Elbette yazarım. Yazmak ve paylaşmak benim görevim. Ama korkarım mı bu yazacaklarımı da öncekiler gibi zannedip pas geçersiniz. Elbette okumama ya da şöyle bir göz atıp geçme hakkınız var. Ancak bu konum tespit meselesi hayati bir meseledir. Bu önemli konuyu sadece kelimelerle anlatamam ki… Ya, anla işte. Tam olarak bilebilsem anlatırdım belki ama ben de tam olarak bilemiyorum. Onun için ben leb… yazacağım, sen leblebi anlayacaksın. Ben kara yazacağım sen siyah anlayacaksın. Ya, bu ne iştir dersen Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın’a soracaksın. Aydın’ın aydınlatacağına güvendiğim için onun ismini yazdım yoksa onun yazdıklarından hareket etmiyorum.

Bak kardeşim, dikkatini bana ver. Beni hayal et:

25 Temmuz 2026’da Kuzuluk Kaplıca evlerindeyim. Şimdi saat: 16.24. Biraz önce keyifsiz olarak uzandığım yatakta Cemal Nur Sargut’un derlemesi Ey İNSAN kitabını okuyordum. Senelerce önce okumuştum sözde ama bir şey anlamamıştım. Şimdi anlıyor muyum? Yine anlamıyorum ama anlamadan da olsa etkilenmek var… Bu etki ile nevresimi attım üzerimden ve geçtim laptopun başına.

Yo yo, korkmayın kitaptan aktarıp kafanızı ütülemeyeceğim. Yalnız aklıma gelenleri sorup merak uyandıracağım. De de onu de. Keşke uyuyanları uyandırabilsem…

Sözünü ettiğim kitapta dünya aynı noktadan bir daha geçmez ifadesini okuyunca fırladım yataktan…

Şimdi asistanıma sorup teyit alacağım: “Dünya yörüngesinde dönerken aynı noktadan geçer mi?”¹

Şimdi soracaksınız, bunu da mı bilmiyordun? Haklısınız. Açıklayayım. Bende unutkanlık var. Biliyordum da mı unuttum. Yoksa bilmiyordum mu? Evrenin devamlı genişlemekte olduğunu söylediklerine göre. Niye gökyüzüne bakıp ibret alamıyoruz? Desenize güldürmeyin beni. Gözlüksüz 41 cm. ötesini göremeyen gökyüzüne bakacakmış. Gülersiniz değil mi? Ağlanacak halimize. Neyse sadede gelelim. Demek ki evrendeki konumumuz değişiyor.

Daha önceki yazılarımda hâlden hâle geçtiğimizi an be an değiştiğimizi yazmıştık galiba. Milyarlarca hücremizde dönen elektronlar. Mevlana’nın sema gösterileri boşuna mı?  Ama biz? Dön baba dönelim.² Bu deyimi boşuna kullanıyor değilim. 83 yaşımdayım, kendimi bildim bileli plansız çalışmalar, anlamsız koşuşturmalar, sonu gelmeyen kanmalar kandırmalar, vicdanları sızlatan din istismarları, iftiralar, kumpaslar vb. Ya, evrenin cehennemine mi yaklaşıyoruz… Bu deyiş tutmadı herhalde. Tutmasın tutmasın umutlar eksilmesin.

Velhasılıkelâm dünya döne döne uçacak neredeyse. Biz aynı yerdeyiz. Konumumuzu bile bilmiyoruz. ABD Ankara büyük büyük elçisi konumumuzu tayin ediyor. Bunlar merhametli monarşiye layıktır, diyor. Sağ olsun. Merhameti bol olsun.

Ne demişler? Toplum layık olduğu biçimde yönetilir? Biz daha konumumuzu bile tespit edemiyoruz. 41 yılda bir arpa boyu yol katetemiyoruz… Hayır hayır milletin moralini bozmuyoruz. Her şeye rağmen bir hadisi hatırlatıyoruz: “İki günü bir olan aldanmıştır, zarardadır.” Yine insanın üstünlüğünü belirten ayetleri de hatırlatıyoruz.³

  Son kez bir şey daha hatırlatıyorum: Allah (cc) cüzi irademizi kullanmaktaki tercihte, tabii sonucuna katlanmak şartıyla bizi serbest bırakıyor da bazıları niçin bizi serbest bırakmıyor? Dolaylı dolaysız bizi etkiliyor, hipnotize ediyor, kandırıyor… Tabii yaparlar yaparlar… Biz ki beşerlikten insanlığa terfi edemezsek, her an bir önceye göre gelişip konumumuzu tayin edemezsek…

Bak kardeşim, ben sözde anlaşılsın diye önemli bir konuyu neredeyse gırgıra getirme hatasını işlemiş bulunuyorum. Tövbe esteğfurlah. Allah bizi affetsin. Sen aynı hatayı işleme. Bu konuyu düşün. Zararı yok kendinle gir muhabbet bağına⁵. Başka deyişle asistanımın da özetlediği gibi; şekilci ve yüzeysel ilişkileri bir kenara bırakıp, sevginin, dostluğun ve hakiki sohbetin hâkim olduğu gönül dünyasına adım atalım ve de kendimiz olalım. Tabii ön şartımız:

Konumumuzu tespit edelim…

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 25. 07. 2026

___________________________________ ____

1

Kısa cevap: Hayır, tam olarak aynı noktadan geçmez.

Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi, sanılanın aksine her yıl aynı izin üzerinden geçildiği kapalı bir çember veya sabit bir elips değildir. Güneş sistemindeki ve galaksideki dinamikler nedeniyle Dünya spirale (sarmala) benzeyen, sürekli kayan bir hat takip eder.

 

1. Güneş'in Kendisi de Hareket Halindedir

Güneş, uzayda sabit durmaz. Samanyolu Galaksisi'nin merkezindeki süper kütleli kara deliğin etrafında yaklaşık 230 km/s (828.000 km/s) hızla döner.

·                     Dünya Güneş'in etrafında dönerken, Güneş de galaksi içinde ilerlediği için Dünya uzayda sarmal (heliks) bir yol çizer.

·                     Yani 1 yıl sonra Güneş etrafındaki bir tur tamamlandığında, evrensel referans noktasına göre uzayda bambaşka bir konumda bulunursunuz.

2. Yörüngenin Yalpalama Hareketi (Apsidal Yalpalama)

Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenlerin (özellikle Jüpiter ve Venüs) kütleçekim kuvveti, Dünya'nın elips şeklindeki yörüngesini yavaşça döndürür.

·                     Buna Apsidal Yalpalama (Perihelion Precession) denir.

·                     Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu nokta (günberi / perihel) her yıl uzayda hafifçe kayar. Yörüngenin bu şekilde tam bir tur atıp eski konumuna dönmesi yaklaşık 112.000 yıl sürer.

3. Dünya'nın Dönme Ekseninin Değişmesi (Eksenel Yalpalama)

Dünya sadece Güneş etrafında dönmez, kendi etrafındaki dönüş ekseni de bir topaç gibi yalpalar (Presesyon hareketi).

·                     Buyalpalama yaklaşık 26.000 yıllık bir periyoda sahiptir.

·                     Bu durum, mevsimlerin ve ekinoksların yörünge üzerindeki denk geldiği noktaları sürekli kaydırır.

Özet

Güneş'i referans alarak bakarsanız, Dünya her yıl "yaklaşık" olarak aynı elips hat üzerinde döner. Ancak evrenin veya galaksinin bütününü referans aldığınızda, Dünya uzayda hiçbir zaman tam olarak geçtiği bir noktadan tekrar geçmez.

2

Dön baba dönelim" deyimi, Türkçede bir işin başa sarmasını, sonuçsuz bir döngüye girmesini, sürekli aynı şeylerin tekrarlanıp durmasını veya anlamsız bir telaş ve kargaşa durumunu anlatmak için kullanılır.

Farklı durum ve bağlamlarda öne çıkan başlıca anlamları şunlardır:

1. Sonu Gelmeyen ve Sonuçsuz Kalay Döngüler

Bir meseleyi çözmek için uğraşmanıza rağmen sürekli en başa dönüyorsanız veya kendinizi aynı tartışmanın/durumun içinde buluyorsanız kullanılır.

·                     Örnek: "Sabahtan beri kurumlarda evrak koşturuyoruz, aldığımız tek yanıt 'dön baba dönelim'."

2. Boşuna Süren Arayış veya Kararsızlık

Bir konu üzerinde net bir karara varamayıp aynı alternatifler etrafında dönüp durma durumunu ifade eder.

·                     Örnek: "Gezegendeki tüm menülere baktık, 'dön baba dönelim' yine başladığımız restoranda karar kıldık."

3. Karmaşa ve Baş Döndürücü Hareketlilik

Bir ortamdaki anlamsız, koşturmacalı, baş döndürücü ve düzeni olmayan hareketliliği anlatmak için söylenir (oyunlarda, danslarda veya yoğun iş ortamlarında).

Kökten Nereden Gelir?

Deyim, çocuk oyunlarındaki etrafında dönme tekerlemelerinden veya semah/tasavvuf ayinlerindeki dönme hareketlerinin halk dilindeki ritmik ve tekerlemeli kullanımından türemiştir. Günlük kullanımda genellikle hafif bir sitem, bezginlik veya durumla dalga geçme tonu taşır.

3

Kur'an-ı Kerim'de insanın yaratılış itibarıyla şerefli, üstün ve donanımlı kılındığını, evrendeki diğer birçok varlığa kıyasla özel bir konuma sahip olduğunu belirten çeşitli ayetler bulunmaktadır.

İslam alimleri, insanın bu üstünlüğünü akıl, irade, ahlaki sorumluluk (halifelik/emanet) ve yaratılış mükemmelliği kavramlarıyla açıklarlar. Öne çıkan başlıca ayetler şunlardır:

1. Yaratılış Şerefi ve Üstün Kılınma

İnsanın doğuştan gelen değerini ve diğer mahlukata göre üstünlüğünü en açık şekilde ifade eden ayetlerden biri İsrâ Suresi'ndedir:

"Andolsun, biz insanoğlunu şerefli ve üstün kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine güzel rızıklar verdik ve yarattıklarımızın birçoğundan onları üstün kıldık."

(İsrâ Suresi, 70. Ayet)

2. Yeryüzünün Halifesi Olma

İnsana verilen sorumluluk, irade ve yönetim yetkisi "halifelik" kavramı ile vurgulanır. Bakara Suresi'nde Meleklerle Yüce Allah arasındaki diyalog şöyle aktarılır:

"Hani Rabbin meleklere, 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti..."

(Bakara Suresi, 30. Ayet)

3. En Güzel Biçimde Yaratılış (Ahsen-i Takvîm)

İnsanın hem fiziki hem de ruhi mimarisinin en mükemmel ve ölçülü şekilde tasarlandığı ifade edilir:

"Biz, insanı en güzel biçimde (ahsen-i takvîm) yarattık."

(Tîn Suresi, 4. Ayet)

4. İlim ve Kavramsal Düşünce Yeteneği

İnsanın meleklere olan üstünlüğü, ona öğretilen "isimler" (bilgi, eşyayı kavrama yeteneği ve akıl) üzerinden gösterilmiştir:

"Allah, Âdem’e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere arz edip, 'Eğer doğru sözlüyseniz, şunların isimlerini bana bildirin' dedi... (Melekler acziyetlerini ifade edince) 'Ey Âdem! Bunlara onların isimlerini haber ver' buyurdu..."

(Bakara Suresi, 31-33. Ayetler)

5. Evrenin İnsanın Hizmetine Verilmesi (Tashîr)

Göklerin, yerin ve içindekilerin insan yaşamına ve istifadesine uygun kılınması da insanın merkezde olduğu üstün konumunu gösterir:

"O, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendinden bir lütuf olarak sizin hizmetinize vermiştir. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için ibretler vardır."

(Câsiye Suresi, 13. Ayet)

6. Sorumluluk ve Emaneti Üstlenme

İnsanın özgür iradeye ve ahlaki bilince sahip tek varlık olması, büyük bir sorumlulukla birlikte onu ayrıcalıklı kılar:

"Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi..."

(Ahzâb Suresi, 72. Ayet)

Önemli Bir İnce Çizgi: Gerçek Üstünlük "Tevazu ve Takva"dadır

Kur'an-ı Kerim, insana verilen bu üstünlüğün mutlak bir ırk veya nesil üstünlüğü olmadığını, potansiyel bir şeref olduğunu hatırlatır. İnsanın bu üstünlüğü koruyabilmesi ancak ahlak ve sorumluluk bilinciyle (takva) mümkündür:

"...Şüphesiz Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır (takva sahibi olanınızdır)..."

(Hucurât Suresi, 13. Ayet)

4

Evet, Allah (c.c.) cüzi irademizi kullanma hususunda bizi serbest bırakmıştır. Ancak bu serbestlik, "mutlak ve bağımsız bir güç" anlamına gelmez; ilahi düzenin ve sınanma (imtihan) sırrının bir gereği olarak insana tanınmış bir seçim yapma özgürlüğüdür.

İslam kelamında ve Kur'an-ı Kerim çerçevesinde bu serbestliğin mahiyeti ve sınırları şu ilkelerle açıklanır:

1. İmtihanın Gereği Olarak Özgür İrade

Allah insanı bir imtihana tabi tuttuğu için ona iyiyi veya kötüyü seçme yetkisi vermiştir. Eğer insan seçimlerinde tamamen zorunlu (mecbur) olsaydı, sevap, günah, cennet ve cehennem gibi kavramların bir anlamı kalmazdı.

"Şüphesiz biz ona doğru yolu gösterdik; ister şükredici olsun ister nankör."

(İnsân Suresi, 3. Ayet)

"De ki: Hak, Rabbinizden gelmiştir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin..."

(Kehf Suresi, 29. Ayet)

2. Külli İrade ile Cüzi İrade Arasındaki Fark

İnsanın serbestliği ile Allah'ın mutlak hakimiyeti arasındaki ilişkiyi anlamak için şu iki kavram öne çıkar:

·                     Cüzi İrade (İnsanın Seçimi): İnsanın iki veya daha fazla seçenek arasında yönelimde bulunma (meyletme) yetkisidir. İnsan burada tamamen serbesttir.

·                     Külli İrade (Allah'ın Yaratması): İnsanın tercih ettiği seçimi eyleme dönüştüren, var eden ve yaratan ise Allah'ın sınırsız iradesidir.

Özetle: İnsan seçer (dümeni kırar), Allah yaratır (motoru çalıştırıp gemiyi yürütür). İnsan niyet ve tercihinde özgür olduğu için sorumluluk tamamen kendisine aittir.

3. "Allah Dilediğini Hidayete Erdirir" İfadesinin Anlamı

Kur'an'da geçen "Allah dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir" gibi ayetler, insanın robot gibi yönetildiği anlamına gelmez. İslam alimlerine göre buradaki düzen şöyledir:

1.               İnsan özgür iradesiyle hidayeti (doğruyu) veya sapıklığı (yanlışı) talep eder.

2.               Allah da sünnetullah (kendi koyduğu ilahi kanunlar) gereği, kulun tercih ettiği o durumu yaratır.

Yani Allah, iyiliği seçmek isteyene hidayet kapısını açmakta; kötülükte ısrar edenin önünü ise kendi tercihi doğrultusunda serbest bırakmaktadır.

4. İnsanın Mülkiyet ve Yetki Sınırı

İnsanın iradesindeki serbestlik "tercih" boyutundadır. İnsan ne zaman doğacağını, hangi ana-babadan olacağını, ne zaman öleceğini veya kalbinin nasıl çalışacağını seçemez (bunlar cebri alandır). Ancak aklını ve organlarını iyi mi yoksa kötü mü yolda kullanacağını kendisi belirler (cüzi irade alanı).

Sonuç

İnsan, dünya hayatındaki eylemlerinde bir zorlama (icbar) altında değildir. Yüce Allah, hikmetinin bir tecellisi olarak insanı tercihlerinde özgür bırakmış, ancak bu özgürlüğün sonucunda vereceği kararların ahlaki ve hukuki sorumluluğunu da insanın kendisine yüklemiştir.

5.

"Muhabbet bağına girmek", Türk halk müziğinde, tasavvuf edebiyatında ve divan şiirinde sıklıkla geçen derin ve sembolik bir mecazdır.

Düz anlamıyla "sevgi ve dostluk bahçesine adım atmak" gibi görünse de taşıdığı anlamlar üç ana başlıkta toplanır:

1. Tasavvufi ve İrfani Anlamı (Asıl/Derin Anlam)

Tasavvuf geleneğinde "muhabbet bağı", dervişlerin, gönül dostlarının ve Hak âşıklarının bir araya geldiği irfan meclisini, yani gönül dünyasını simgeler.

·                     Bağ/Bahçe: İnsanın gönlü veya ilahi aşkın paylaşıldığı sohbet meclisidir.

·                     Bağa Girmek: Nefsi terbiye edip, yüzeysel ve dünyevi dertlerden arınarak ilahi aşkın, dostluğun ve marifetin (hakikat bilgisinin) paylaşıldığı bir ortama dahil olmaktır.

·                     Bu bağın gülü sevgilidir (veya Hz. Muhammed / Hak), bülbülü ise o aşka tutulmuş âşıktır.

2. Halk Edebiyatı ve Türkülerdeki Anlamı

Halk şiirinde ve türkülerde "muhabbet bağı", sevda, gönül ilişkisi ve içten dostluk anlamında kullanılır.

Bir kimseyle samimi bir gönül bağı kurmak, onun sevgisine nail olmak veya aşka kapılmak "muhabbet bağına girmek" olarak ifade edilir. Klasikleşmiş "Muhabbet Bağına Girdim Bu Gece" türküsünde olduğu gibi; kederli bir gönlün şifa arayışını veya bir sevdanın içine çekilmeyi anlatır:

"Muhabbet bağına girdim bu gece,

Açılmış gülleri derdim bu gece..."

(Burada gül toplamak, sevgiden, hoş sohbetten ve visalden [kavuşmaktan] nasip almayı simgeler.)

3. Günlük Dil ve Deyimsel Anlamı

Günümüz Türkçesinde daha geniş bir çerçevede:

·                     Bir insan grubuyla içten, samimi ve karşılıksız bir sevgi ortamı kurmak,

·                     Hoşsohbet, tatlı ve gönül alıcı bir muhabbet ortamına katılmak anlamlarında da kullanılır.

Özetle

Muhabbet bağına girmek; şekilci ve yüzeysel ilişkileri bir kenara bırakıp, sevginin, dostluğun ve hakiki sohbetin hakim olduğu gönül dünyasına adım atmaktır.