Alışkanlık

 

Aktif öğretmenliğim sırasında ders planı yapardık. Bu ders planlarında, işleyeceğimiz konuyla ilgili konu, konunun ana bölümleri, süre, amaç ve kazandırılacak davranışlar sütunlarını doldururduk. Öğrencilerimizde oluşacak bazı davranışların alışkanlık haline getirilmesi için de çabalardık. Örneğin Türkçe dersinde diyelim ki 23 dakika sessiz okuma yaptırdık. Kazandırmak istediğimiz davranış okuma alışkanlığıdır. Ancak derste yapılan bu faaliyete alışkanlık diyemeyiz. Çünkü bu planlı ve bilinçli bir çalışmadır.

Öğrenci bir gün hatta birkaç gün yatmadan önce 10’ar dakika okudu. Bu bir davranıştır. Bu süreklilik kazandı bu da davranıştır. Beyin otomatik pilota geçti. Artık özel olarak düşünmeden kitap açılıyor… Tabii otomatikleşme ve düzenli okuyuş böyle yazdığımız gibi kolay olmuyor. Alışkanlığın en temel özelliği tekrardır.

Tekrar deyince büyüklerimizin bir sözünü hatırlar gibi oluyorum. Ancak tam hatırlayamıyorum. Tekraru 180… Şimdi ne yapmalıyım? İster istemez Google’a bakıyoruz:

“ "Et-tekrârü ahsen velev kâne yüz seksen", Arapça ve Türkçe karışık oluşturulmuş, "Tekrar etmek en güzeldir, 180 kere de olsa!" anlamına gelen popüler bir sözdür. Anlamı: Bir bilginin, kuralın veya gerçeğin anlaşılması ve zihinlerde kalıcı olması için 180 kere bile olsa tekrarlanmasının faydalı ve güzel olduğunu vurgular. Kullanım Amacı: Eğitimde, öğretimde ya da günlük hayatta unutulmaması istenen konuların sık sık hatırlatılmasının önemini ifade etmek için mizahi veya vurgulu bir söyleyiş olarak kullanılır.”

Tekrar yeterli olur mu? Olmaz tabii. Anlamlı güzel bir sonuç da almak gerekir ki öğrenci iyice motive olsun.

Sadece okuma alışkanlığından söz ettik. Kazandırılacak daha birçok davranışlar ve peşi şıra alışkanlıklar var. Birkaçına değinelim:

Eğitim Enstitüsünde öğretmenimiz rahmetli Kâmile Açıkalın; “Teşekkür medeniyetin anahtarıdır.” derdi. Çocuklarımıza verebileceğimiz en kıymetli anahtar bu teşekkür anahtarı olsa gerek. Hatta büyüklerimize de.

Bu arada selamlaşma alışkanlığını da unutmayalım:

"Aranızda selâmı yayınız" hadisi, Müslümanlar arasında sevgi bağlarını güçlendirmeyi ve barışı artırmayı amaçlar.

Hadisin Kaynağı ve Anlamı

·                     Kaynak: Bu ifade Müslim (Îmân, 93) ve diğer bazı hadis kaynaklarında geçmektedir.

·                     Metin: Hz. Peygamber (s.a.v.) bir hadisinde şöyle buyurmuştur: "İman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazсыз. Yaptığınız zaman birbirinizi seveceğiniz bir şey söyleyeyim mi? Aranızda selâmı yayınız."

Selamlaşmanın Önemi

·                     Sevgi bağı: Selam vermek kalplerdeki kırgınlıkları giderir ve sevgiyi artırır.

·                     İlahi isim: Selam, Allah'ın isimlerinden biridir ve yeryüzüne yayılması emredilmiştir.

·                     yaygınlaşma: Tanıdık tanımadan karşılaşılan kişilere selam vermek sünnettir.

(https://www.google.com/search?q=Selamla%C5%9Fmay%C4%B1+yay%C4%B1n%C4%B1z.+hadis&o)

Ben arada bir yakınımızdaki pastaneye gidiyorum. Bu alışkanlık sayılır mı? Maalesef. Düzenli bir yürüyüş alışkanlığı kazanamadığım için üzgünüm. Başkaları da üzülmesin diye aklıma gelince, sırası olmasa bile söylüyorum/yazıyorum.

Bir yerde okumuştum. Japonya’da bebeklikten itibaren kendi işlerini kendilerinin yapması alışkanlığı verilmeye çalışılırmış. Yemek yeme, diş fırçalama, tuvalete gitme, giyinme, ayakkabısını bağlama, konuşma, dinleme, okuma, oynama, oyuncaklarını toplama, uyku düzeni, yatağını toplama, sokağa çıkma, yürüme, bisiklete binme, yüzme, çevreyi kirletmeme vb.

Doğrusu, bu okuduklarım doğruysa Japon eğitim sistemi kıskanılacak gibi. Aslında bizde bir “köy enstitüleri” sistemi vardı ki… Enstitüler kapanınca yerine ilköğretmen okulları açıldı. Gururla diyorum ki   ben bu okuldan mezun oldum. Bu okullarda çok güzel alışkanlıklar kazandık. Ondan sonra gittiğimiz eğitim enstitüsünden de çok güzel alışkanlıklar kazandık. Bu okulların niçin kapatıldıkları, öğretmen kaynaklarının niçin kurutulduğunu hâlâ tam olarak anlayamadık…

Alışkanlık derken sadece çocuklardan, öğrencilerden bahsetmek yetmez. Büyüklerden söz etmek gerekir. Hatta daha fazla büyükler üzerinde durmalı.

5-6 sene kadar önce kırmızı ışık yandığı için bekliyorduk. Bir kişi kırmızı ışıkta geçmeye başladı. 5-6 yaşlarında bir kız onu nasıl ikaz etti anlatamam. Sözler aklımda kalmıyor. Herhalde öğretmeninin sözlerini aktarmıştır. Maşallah prensesimize. Helâl olsun onu yetiştiren veliye ve öğretmenimize.

Gerçekten çocuklarımız bazı konularda büyüklerden daha hassas. Sıra kuyruklarının oluştuğunu görüyoruz. Araya sıkışmak isteyenler, öne geçmek isteyenler… Böylesi kişilere ne yapmalı ki düzenli alışkanlıklar edinsinler. Bu anda anmadan geçemeyeceğim:

Taksimdeyim. Baktım, uzun boylu, zayıf biraz da aksayan biri postaneye doğru gidiyor. Bu Erdal İnönü olacak dedim ve takip ettim. Postanede kuyrukta sıraya girdi. Herkes öne geçirmek istedi. O kabul etmedi. Ne yaptıysalar onu öne geçiremediler… Bir de bugünkülere bakıyorum…

Zamanı kullanma alışkanlığımız var mı sizce? O da yok. Bir dakika müsaade… Bakıyorsun beş dakika geçiyor, hâlâ. Birazdan gelirim… Adamlar… derken sonunu yazmadan aklıma Dostoyevski geldi. Bir eserinde ne diyordu? “Şimdiki aklım olsaydı saniyelerin nabzını tutardım.”

Alışkanlıklar yazmada da okumada da önemlidir. Bakınız cümlenin ortasında aklıma bir şey geliyor. Cümleyi tamamlamadan üç nokta koyup aklıma geleni yazıyorum. Bu affedilir değil. Yani kötü alışkanlıklarımız da vardır. Bunları düzeltmek, en azından hafifletmekte mümkün. Örneğin rahmetli eşim: “Kusura bakmayınız, Sözünüzü kesiyorum çünkü bu anda söylemesem unutacağım.” der ve araya girerdi. Bazen şurada kalmıştınız da derdi.

Söz kesmeyi televizyonda yapılan programlarda sık sık görüyoruz. Öğrencilerimiz parmak kaldırarak söz alıyorken koskoca adamlar?

Alışkanlıklar sadece kişilerle ilgili değil. Kurumlar hatta devletin bütün birimleri için de önemlidir. Bu konuda ayrıntılı bir inceleme yapmadan konuşmak/yazmak güzel bir alışkanlık değil. Buna rağmen ağzı olan konuşuyor.

Alışkanlıklar geniş çerçevede ele alınmalıdır. Çünkü saydıklarımızın dışında da üzerinde durulması gereken

alışkanlıklar da vardır. Örneğin:

Zihinsel alışkanlıklar: Düşünme, sorgulama, araştırma, karar verme… Var mı bizde? Bunların olmaması bizleri ne duruma düşürmüştür?

Duygusal alışkanlıklar: Öfkelenme, sakinleşme, kaygıya tepki verme, sevinme… Öfke kontrolü konusunda yayınlara rastlıyoruz. Demek ki? Aman aman bugünler sakinleşelim. Kaygılarımızı dile getirmeyelim. Yoksa? Sen şey istemiyor musun?.. Falan filan derler. Anlarsınız ya…

İletişim alışkanlıkları: Konuşma, dinleme, soru sorma, susma… Konuşma ve dinleme konusunu ayrıca ele almıştık galiba. Soru sorma alışkanlığımız yok. İnsan sorusundan belli olur, derler. Ne derse desinler bizde yok. Millet vekillerimizin sorularına bile cevap vermiyorlar… Biz sorsak ne olacak…

Susmaya gelince o bizim işimiz. Bir söz hatırlar gibiyim: Konuşulacak yerde susan, susulacak yerde konuşan… Hz. Ali’nin sözü müydü? Durun şimdi anlarız:

Hayır, bu ifade en bilinen haliyle Hz. Ali’ye değil, ünlü Fars şairi ve ahlak bilgini Sâdi-i Şîrâzî’ye aittir.

Sâdi-i Şîrâzî’nin meşhur eseri Gülistan'da geçen orijinal söz şu şekildedir:

"İnsan ruhunu iki şey karartır: Susulacak yerde konuşmak ve konuşulacak yerde susmak."

Karışıklığın Nedeni Nedir?

İnternette ve bazı köşe yazılarında bu ifadenin Hz. Ali'ye atfedildiği görülür. Bu durumun iki temel sebebi vardır:

·                     Benzer Öğütler: Hz. Ali'nin sükut, yerinde konuşma ve haksızlığa karşı ses çıkarma üzerine çok sayıda hutbesi ve vecizesi vardır. (Örneğin: "Haksızlığa karşı susarsanız, hakkınızla birlikte şerefinizi de kaybedersiniz" sözü Hz. Ali'ye aittir.)

·                     Dini Literatür Bağlantısı: İslam geleneğinde yer alan "Haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır" ve "Ya hayır söyle ya da sus" hadis-i şerifleri ile bu söz aynı mesajı paylaştığı için zamanla Hz. Ali'nin sözleriyle harmanlanmıştır.

İyi ki Goegle’a baktık. Bende sağlamcılık alışkanlığı var. Bu hoş ancak gereğinden çok bilgiyi ortalığa dökmek gibi de kötü alışkanlığım da var. Aslında iyi niyetimden oluyor bu. Şöyle ki:

"Haksızlığa karşı susarsanız, hakkınızla birlikte şerefinizi de kaybedersiniz"

"Haksızlık karşısında susan dilsiz şeytandır" ve "Ya hayır söyle ya da sus"

Hz. Ali’nin (ra) yukarıdaki sözleri tam da bu ortamda söylenecek sözler. Yeri gelmişken…

Bir hayır söyleyip susalım artık:

Kendi kendimize soralım insan gibi insan olabilmemiz için nasıl alışkanlıklar edinmeliyiz?

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 29. 08. 2026