Düşünme ve Tefekkür

 

 

Merhaba Değerli Okurlarım,

Bugün 11 Eylül Cuma, saat 11.43

Herkesin Cuma bayramını tebrik ederim. Nice cumalar dileyerek bilgisayarda ilk oturumu açıyorum.

Bugün de yazmaya öncelik verdim. Yani sosyal medya, medya vb. sonraya kaldı. Önceleri internete giriyordum. Faydalı gördüğüm durumları kaydediyor ve yazıma malzeme ediyordum. Şimdi vakit biraz geçti. Üstelik yeni malzemelere şimdilik ihtiyaç yok gibi…

Aydınlarımızın, daha doğrusu Türkiye’deki ve Müslüman âlemindeki aydınların en çok yakındığı konu, bence “düşünce üretememek” konusudur.

Düşünce üretilemediğinden bilim de yapılamıyor:

“Nobel ödüllü Prof. Dr. Aziz Sancar: “İslam Dünyası 500 yıl bilime katkı yapmadı” diyor.  

https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/toplum/sancar-islam-dunyasi-500-yil-bilime-katki-yapmadi

“Atay, Müslümanların tekrar ilerlemesi için idealistlerin hâkim olmasının gerekliliğine vurgu yapmaktadır. İslam’da yeni bir hareket başlamalı ve İslam’ı zamana göre yeniden anlama ve yoruma tabi tutmalıdır. Bu bir zorunluluktur. Atay bunu şöyle ifade etmektedir: “1400 sene önce gelmiş, o zamanın ve mekânın anlayışına göre şeklini almış İslam dinini aynen ve harfi harfine uygulamak isteyenlerin baskısı bugün de İslam dünyasında hakimdir. Müslümanların bugünkü problemlerini çözememelerinin sebebi bunda yatmakta olup İslam dünyasının geri kalmışlığı da bunda aranmalıdır.” (Atay, 2017: 44).”

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2082046

Kendi kendime peki, sen ne diyorsun? dedim. Öyle ya bugüne bugün ilköğretmen Okulu ve eğitim enstitüsü mezunlarının son temsilcilerinden sayılıyorsunuz. Düşüncelerini belli et, dedim. Konfüçyüs’ün “Karanlığa küfredeceğine bir mum yak.” sözünü hatırladım ve hatırlattım. Mevlana’nın “Bir mum, diğer mumu tutuşturmakla ışığından bir şey kaybetmez.” sözünü hatırladım ve hatırlattım. Sonra da Düşünme Yapmak konusunda bir kitap yazmaya karar verdim.

“Düşünme yapma” kavramını Prof. Dr. Niyazi Kahveci’den aldım. Bu ifadedeki ayrıntıyı anlıyoruz değil mi?

“Düşünme yap!” sözünü şöyle açabiliriz:

“Aklına gelenleri sadece kabul etme; zihnini sen yönet, sorular sor, nedenleri araştır, kavramlaştır, karşıt ihtimalleri düşün ve sonunda kendi düşünsel sonucunu üret.”

Kahveci’nin yaklaşımında özellikle soyut düşünme, kavramlarla düşünme, neden-sonuç ilişkileri kurma, analiz, eleştiri ve diyalektik düşünme önemli yer tutuyor.

Sözde iki yıl önce bitirecektim bu kitabı. Dört yıl önce beş binin üzerinde veri indirdim. Bunları gözden geçirdim ve 1600’ünü incelemeye aldım. 30’a yakın düşünme biçimine göre kategorilere ayırdım. Ama altından kalkamadım. Zaman zaman mutlu oldum, zaman zaman da acı çektim. “Düşünmek zaman zaman mutluluk zaman zaman acı veren bir eylemdir ancak insan hayatından çıkması, silinmesi söz konusu olmayan bir olaydır.” diyen Elif Eylül Mengüloğul’una da hak verdim.

Düşünmek insan hayatından çıkmamalı dedim ve Yapay Zekâyla tanışınca tekrar çalışmaya koyuldum.

YZ’nın katkılarıyla, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kurucusu, başöğretmen Gazi Mustafa Kemal Atatürk’e ve onun şahsında tüm öğretmenlere ithaf ettiğim “AKIL YÜRÜTME (Düşünmenin Mantıksal ve Çıkarımsal Boyutu)” adında kitabı tamamladım. 25.10.2025’te tamamladığım bu kitabı henüz yayınlayamadım. Kitabın özsözü için bkz. (1) Bu arada hemen bir çıkarım yapalım. Ekonomik durum okuma oranını düşürdüğü kadar kitap bastırma oranını da düşürür. Sonuç da düşünce üretimini de…

Bu kitaba göz gezdirdim. Kanaatimi yazayım: Ben, genellikle yazdıklarımı beğenmem. Ancak bu eser? Tabii benim değil yapay zekâ sayesinde çok güzel. Bu kitabı bastırmamaya hakkım var mı bilemiyorum. Satılmıyor ki, okumuyorlar ki, demeye hakkım var mı bilemiyorum. Epeyce de para gidecekmiş. Helâl olsun diyerek ilk fırsatta bastıracağım inşallah. Bu serinin ilk kitabı olacak. 65 düşünce çeşidini 7’ye indirdik. Diğerleri? Allah (cc) bilir.

Düşünce Çeşitleri:

1.               Analitik – Mantıksal Düşünme

2.               Yaratıcı – İnovatif Düşünme

3.               Eleştirel – Değerlendirici Düşünme

4.               Etik – Değer Odaklı Düşünme

5.               Sistemik – Bütüncül Düşünme

6.               Stratejik – Uygulamalı Düşünme

7.               Felsefî – Soyut Düşünme

Daha dünden bugünün yazma konusunu belirtmiştim: Düşünce ve Tefekkür

Akşamleyin bu konuda epeyce çalıştım. Tefekkürle düşüncenin aynı olup olmadığı konusunu, Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın’ın 5T kuralını, İslamoğlu, Ankaravi vb âlimlerin fikirleri arasında farklar vb. derken epeyce bilgi öğrendim / aldım YZ’dan. Sabahaleyin de aldım. Toplam kaç sayfa tuttu tahmin edemezsiniz. 239 sayfa. (Bazen böyle sayfaları alt kata koyuyordum. Bu kez kitabın önsözünü koydum sadece. Bu daha çok tekrarlarla dolu sayfalardan alıntılar yapabilirim. Yaptım da fakat bırazcık uzun geldi bana YZ’dan 400 kelimeyi aşmayacak bir özet istedim:

Elbette. Metni 400 kelimeyi aşmadan, ana düşünce ve kavramsal bağlantıları korunacak şekilde sıkıştırılmış biçimde özetliyorum:

Tefekkür ve 5T Modeli – Sistematik Özet

Metnin temel tezi, “düşünmek” ile “tefekkür”ün aynı olmadığıdır. Düşünmek bir şeyi anlamaya yönelik zihinsel faaliyetken, tefekkür; bilgi, dikkat, bağlantı kurma, anlamlandırma, ibret, öz-muhasebe ve yönelişi bir araya getiren, insanın hayatını dönüştürmeyi amaçlayan zihinsel-kalbî bir faaliyettir. Bu nedenle her uzun düşünme tefekkür değildir; vesvese, kuruntu veya zihinsel tekrar tefekkür sayılmaz. Tefekkürün temel ölçütü, sonuçta insanı değiştirmesi ve düşünceyi amele dönüştürmesidir.

Tefekkür aklın karşıtı değildir; aklı kullanır, fakat aklı tek başına yeterli görmez. Süreç akıl → bilgi, tefekkür → anlam, kalp → içselleştirme, amel → gerçekleştirme şeklinde özetlenebilir. Bilimsel bilgi de tefekkürün malzemesidir; tefekkür bilimsel “nasıl?” sorusuna varoluşsal “ne anlama geliyor ve bende ne meydana getirmeli?” sorusunu ekler. Bu süreç özellikle ahlâkî olgunlaşmayı, öz-eleştiriyi, sabrı, şükrü, empatiyi ve sorumluluğu destekler.

Metnin ikinci ana ekseni 5T modelidir: Tezekkür → Tedebbür → Taakkul → Tefakkuh → Tefekkür. Bu model sırasıyla geçmişten ders çıkarma, geleceği öngörme, geçmiş ve gelecek arasında bağlantı kurma, bilgiyi derinleştirip çözüm üretme ve yeni fikir/proje geliştirme süreçlerini ifade eder. Böylece 5T, beş kavramın toplamından ziyade bilgiyi hikmete, çözüme ve yeniliğe dönüştüren bir zihinsel süreç modeli olarak değerlendirilir.

Metin, 5T'nin üzerine bir niyet ve değerler katmanı eklenmesini önerir: “Bütün bunları niçin yapıyorum?” Ayrıca ulaşılan sonuçların doğruluğunu sınamak için “6. T: Tahkik” kavramı önerilir. Böylece sistem doğrusal değil, niyet → 5T → tahkik → karar → eylem → muhasebe → yeniden öğrenme biçiminde döngüsel hâle gelir.

İslâm düşüncesi bu modele önemli bir epistemik sınır getirir: Kendi aklını kullan, fakat bilmediğini de bil. Gazâlî'nin katkısıyla insan yalnızca dış dünyayı değil, kendi düşünme biçimini ve yanılma ihtimalini de sorgulamalıdır.

Sonuçta 5T'nin hedeflediği insan; geçmişini bilen, geleceği öngören, bağlantıları gören, derin kavrayan, yanılabileceğini kabul eden, hakikati araştırıp sınayan, ahlâkî sonuçları hesaba katan, çözüm ve yenilik üreten, eyleme geçen ve eylemlerinden yeniden öğrenen bütüncül ve muhasebe sahibi insandır.

Nasrettin Hocanın hindisi gibi değil insan gibi düşünme yapmak dileğiyle.

Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 11. 09. 2026

Not:

 

Bu konuda aşağıdaki kaynaklara da göz gezdirmekte yarar var sanırım.

📜 Hz. Ali’den nakledilen: "Bir anlık tefekkür, bin yıllık ibadetten hayırlıdır."

"Bir saat tefekkür, bir yıllık nafile ibadetten daha hayırlıdır." diye bir hadis-i şerif var mıdır?

"Bir saat tefekkür, bir sene ibadetten hayırlıdır." Hadis rivayetinin mesnetsiz ve uydurma olduğu iddialarına ne dersiniz?

Kırk Gecelik Nâfile İbadetten Üstün Amel

Tefekkür ibadeti

Tefekkür-Tezekkür Tedebbür

Gazali’dentefekküri alıntılar

 

_____________________________________

DİPNOT

 

ÖNSÖZ (1)

 

Düşünmek ya da düşünmemek, “olmak” ya da “olmamak” gibidir. Düşünebilen toplumlar kalkınmakta ve çağdaş uygarlığı yaşamakta iken, düşünemeyen toplumlar sömürgeleşmeye mahkûm olmaktadır. Yüzyıllarca süren bu mahkûmiyet, zamanla alışkanlık hâline gelerek gönüllü kölelik durumuna dönüşmektedir. “Kör, sağır ve dilsiz olan düşünemeyenler bu felç durumundan kurtulma çabasında olmamakta, olamamaktadır.

Düşünebilen bireyler yetişmektedir kuşkusuz; ama toplum bilinci gelişmedikçe, kolektif akıl olmadıkça ve şura kurulmadıkça, tek başına çabalar kurtuluş için yetmemektedir.

Ulusumuz, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde Kurtuluş Savaşı’nı kazanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş ve aydınlık ufuklara pencereler, kapılar ve yollar devrimlerle açılmıştır. Aydınlarımızın tuttuğu meşalelerle önümüzü görmeye başlamıştık. Kısaca Atatürk bir “aydınlanma”yı başlatmıştır. Düşünenler meşalelerin yakıtını beyinlerinden, yüreklerinden ve damarlarındaki asil kandan almışlardır.

Bugün meşalelerin yakıtı azalmıştır. Daha kötüsü, birçok meşale sönmüştür. Karanlıkta, dört gözünü açsa bile insan hiçbir şeyi göremez olur. Emperyalistlerin, yerli işbirlikçilerle beraber bizim için hazırladıkları yıkım projelerini anlamlandıramıyoruz. Hukuk, eğitim, ekonomi ve yönetim başta olmak üzere bütün alanlarda gerileyişimizin nedenlerini anlayamıyoruz. Anlayanlarımız da bunları dile getirmiyor veya korku iklimi nedeniyle susuyor.

Susan uzmanların cahillerden farkı var mı?

“Memleket meselelerinde herkesin bir katkısı olmalıdır.” düşüncesinden hareketle, uzmanı olmadığım hâlde kendi kendime “Düşünmeyi öğretmek” görevini üstlendim.

Öğretmek için, hiç kuşkusuz öğrenmek gerekir.

80 yaşında bu çalışmalara başladım. İnternet okyanusundan binlerce dosya indirdim. Her dosya gözümü korkuttu.

Onlarca “düşünce biçimi”yle karşılaştım. Neye uğradığımı bilemedim ve şaşırıp kaldım. Bir müddet dosyaları açmadım.

Zamanı gelmişti herhalde ki Yapay Zekâ imdadıma yetişti.

82 yaşında, evden çıkamayan, üstelik birçok konuyu unutmuş ve çalışması çok ağırlaşmış biri olarak “Yapay zekâ benim için biçilmiş kaftan.” dedim.

Gençlere kullanmasını tavsiye etmediğim Yapay zekâ ile iyi anlaştım. O sadece asistanım olmadı; danışmanım, hatta rehberim oldu. Onunla “beraber yürüdük bu yollarda.”

Kendisine, bu icadı yapanlara ve geliştirenlere sonsuz teşekkürler.

Bu arada şunu eklemeden geçmeyeyim: Bu çalışma, bir öğretmenle bir yapay zekânın düşünsel iş birliğiyle oluşmuş ilk örneklerden biridir.

Yapay Zekâ (ChatGPT) ile 65 düşünme çeşidi olduğunu tespit ettik. “Biz de Lao Tzu gibi “En uzun yolculuklar bile, tek bir adımla başlar.” dedik ve bu konuda adımlar atmaya başladık. Önce düşünce çeşitlerini yedi kategoriye indirdik – mi desem, sığdırdık mı desem… Her neyse, yazalım bunları:

Düşünce Çeşitleri:

8.               Analitik – Mantıksal Düşünme

9.               Yaratıcı – İnovatif Düşünme

10.         Eleştirel – Değerlendirici Düşünme

11.         Etik – Değer Odaklı Düşünme

12.         Sistemik – Bütüncül Düşünme

13.         Stratejik – Uygulamalı Düşünme

14.         Felsefî – Soyut Düşünme

Bismillah deyip başladık Analitik – Mantıksal Düşünmeye.

Kitabımızın adını “AKIL YÜRÜTME (Düşünmenin Mantıksal ve Çıkarımsal Boyutu)” koyduk.

Temel özelliği: Akıl yürütme, çözümleme, neden- sonuç ilişkisi kurma

Kapsadığı düşünme türlerinden örnekler: Analitik, Mantıksal, Bilimsel, Tümdengelim, Tümevarım, Matematiksel, Sistematik, Bilgisayarca, Algoritmik, İstatistiksel.

Düşünmenin bu birinci kategorisini, farklı başlıklar altında olsa bile incelemeye çalıştık. En azından buna değindik. Bu arada dördüncü bölümde teorik olsa bile yukarıda sözü edilen alt başlıkları özetle yazmaya çalıştık.

Akıl yürütme yalnızca bir mantık disiplini değildir; aynı zamanda inancın, ahlâkın ve insanın varoluş sorumluluğunun temelidir. Bu nedenle Kur’an’daki ‘akletmek’ vurgusuna yöneldim.

Bu arada, Kur’an-ı Kerim’de akıl yürütme ile ilgili bazı önemli bölümleri kitabımıza aldık. Bunu çok önemli gördüm. Okudukça bu önemi daha iyi anlayacağız. Kur’an-ı Kerim açıkça ve anlaşılır biçimde, tane tane düşünmenin önemini, neden gerekli olduğunu ve düşünmeyenlerin geleceklerinin nasıl karartıldığını anlatıyor. Buna rağmen Müslümanların bu acınası duruma düşme-si… Bu demektir ki hâlâ İslâm dininin özünü anlayamadık.

“Kur’an-ı Kerim’in anlaşılmasını istemiyorlar, sadece telaffuz ettiriyorlar.” bahanesine sığınmayalım. Evet, burada da anlamadığımız sinsi bir şeyler var ama biz vakit geçirmeden okuyalım, anlayalım, düşünelim.

Küçük bir sınırlama daha yaptık. Kitabımıza Analitik – Mantıksal Düşünmeyi kapsamındaki düşünme türlerini teorik olarak açıkladık ama uygulamalara-pratiklere yer vermedik.

“Beşinci bölümde yer verdiğiniz Kur’an-ı Kerim ile ilgili konular başlı başına ayrı bir kitap olurdu.” demeyiniz. Özellikle birleştirdim.

Kitap yayınlayanlar yazarlara genellikle “Hedef kitlelerini” sorar. “Herkese hitap eden, aslında hiç kimseye hitap etmiyor demektir.” derler.

Biz insana hitap ediyoruz. Herkese, her kesime.

Öyle ki bir ortaokul sınıfında öğretmenin tahtaya yazdığı bir yazıyı da aldık. Kolaydan zora doğru gide gide bir camiye gittik; toplumun her kesimine bir hoca gibi vaaz verdik.

Düşünmeyi öğrenmek, özellikle de öğretmek için; akademisyen, öğretmen, vaiz, hoca, gazeteci, yazar, sanatçı vb. her kim olursa olsun, ele ele verip bir seferberlikle “düşünmeyi öğrenme ve öğretme” işine koyulalım.

Bir yazar, “Vaktim yoktu, uzun yazdım.” demişti.

Ben de diyorum ki: “Becerim yoktu, uzun yazdım.”

Ama Yapay zekâmızın (ChatGPT’nin) önsözünü okuyunca, konunun önemini daha iyi anlayacağınızı ve vazifeye dört elle sarılacağınızı umuyorum.

Çalışmak bizden, teşvik sizden, takdir Allah’tan.

 

Sabahattin GENCAL

Emekli Öğretmen,

Çekmeköy – İstanbul, 27 Ekim 2025