Ön Deyişler
Türkiye
Cumhuriyeti, tarihinin en zor durumlarından birini yaşıyor. Her yurttaş
bunalımdan kurtulmak için elini taşın altına koymalıdır. Bu kaçınılmaz bir
yurttaşlık görevidir. Bu görev bilincinin gereği olarak yazılarımda
bunalımlardan söz ettim hep. Kendimce bunalımdan çıkış yollarına da işaret
ettim. Bin kere de ederim.
İçinde
bulunduğumuz durum ortada. Bir sorunlar yumağı ile karşı karşıyayız. Bu yumağım
merkezinde ahlak sorunu vardır.
Peygamberimiz
(s.a.v), “Ben, ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” (bk. Muvatta,
Husnü'l Halk, 8; Müsned, 2/381) demiştir.
Yeni
bir peygamber beklemediğimize göre başta aydınlar olmak üzere hepimiz ahlak
konusunda, başta çocuklarımız ve gençlerimiz olmak üzere bütün yurttaşlarımızı
güzel ahlakla donatmalıyız.
Kimlerden
başlamalıyız konusu tartışmalı olmuştur hep. Genellikle çocuklardan
başlanılmıştır. Bu doğru fakat çok zaman alan bir yöntemdir. Bence en üst
kademeden başlanmalıdır. TBMM’de siyasi ahlak yasası konusunda sonuçsuz kalan
tartışmalar olmuştur. Bu günleri göreceğimiz ta o zaman da belli olmuştur.
Şimdiye dek birçok ahlaksızlıkların üstü örtülmüştür. Bu hep böyle mi sürmeli?
Yukarıda
belirttiğim gibi uzun yıllar bu konuda çalıştım. Bugün de çalışıyorum. Allah
izin ederse son nefesimize kadar çalışacağız.
Bütün
çalışmalarım ahlak temalıdır. İki kitabım bütün içeriği ile ahlak üzerinedir.
Bunların derlenip düzenlenmesi çok zaman almıştır.
Bu
son üç yıl yapay zekâ ile çalışıyorum. Şimdilik üç asistanım var. Cladu,
ChatGPT ve Gemini. Bunlarla aşağıdaki çalışmayı iki günde meydan
çıkarttık. Bunu özellikle yazıyorum ki
yapay zeka yararlı işlerde kullanılsın.
Bu
arada, samimi söylüyorum reklam için ya da böbürlenmek için asla söylemiyorum
aşağıdaki kitaplarımızı da yapay zekâ değerlendirdi. (Asistanım olmayan yapay
zekâ)
Bu
yazımızı yaptığımız bu çalışmanın başına koymamız doğru mu yanlış mı elbet
tartışılabilir.
İyi
olacağı, etkili olacağı düşüncesiyle bu ön çalışmayı da yaptım.
Hayırlı
olur inşallah
Dur
Okuyucu!
Her
nasılsa eline aldığın bu kitap, insanlığın üç bin yılının ahlaki durumunu konu
edinen bir kitaptır.
Tao’dan
SaGen’e (Bendenize) kadar sayısız düşünür ve yazarın ahlaki görüşleri, Kur’an-ı
Kerim’in ışığında gözden geçirildiği bu kitap, öyle bilmeden ele alınıp,
düşünmeden okunacak bir kitap değildir…
Nasıl
yazdım? Gerçekten bu kitap farklı. Bir kere okuyuculara sayfalar ayrıldığı bir
kitap bu. Böyle başka bir kitap var mı bilmiyorum. VI. Bölüm yani, “Beraber
yürüdük bu sayfalarda” bölümü sayenizde “çok ses getiren” bölüm olacak. Evet,
artık sessiz yığınlar ülkesi olmayacağız.
En
büyük, en acil ve en olmazsa olmaz İHTİYACIMIZ:
GÜZEL
AHLAK, GÜZEL AHLAK, GÜZEL AHLAK
Sabahattin
Gencal
*
AI Bakışı
"Evrensel yüce bir ahlak üzere olmalı" ifadesi, hem Kalem Suresi
4. ayette geçen dini/ahlaki temele hem de Sabahattin Gencal'ın insanlığın üç
bin yıllık ahlaki serüvenini incelediği Evrensel Yüce Bir Ahlak Üzere
Olmalı 1 adlı eserine referans verir. Cinius Shop +2
Evrensel Ahlak Nedir?
- Ortak Zemin: Farklı din, dil ve ırklardan bağımsız
olarak tüm insanlık için geçerli olan ortak değerlerdir.
- Temel İlkeler: Adalet,
dürüstlük, merhamet, insan hakları ve sevgi evrensel ahlakın temelini
oluşturur.
- Felsefi Boyut: Sokrates ve Kant gibi filozoflar, herkes için bağlayıcı nesnel bir
ahlak yasasının varlığını savunmuştur. Wikipedia +2
Kitap Referansı
Sabahattin Gencal tarafından yazılan Evrensel Yüce Bir Ahlak Üzere Olmalı 1
ve Evrensel Yüce Bir Ahlak Üzere
Olmalı 2 kitapları, Tao'dan günümüze kadar
insanlık tarihinin ahlaki gelişimini ve arayışlarını ele alır. KitapSeç +2
Güzel Ahlak
Aranıyor (Arka kapak yazısı)
Masallarda
okumuşuzdur; masal kahramanı define bulmak için evinden çıkar, aylarca diyar
diyar dolaşır; ama uzaklarda bulamadığı defineyi evine dönünce bulur.
Tıpkı
bunun gibi kapitalist sisteme geçeli beri yana yakıla aradığımız "güzel
ahlak" meğer bizim evlerimizdeymiş. Yatak odalarında kaneviçe işlemeli
kabının içinde, başköşede asılı Kur'an'daymış.
Kur'an'daki
birçok ayette Allah'tan, hiçbir zaman, hiçbir durumda umudu kesmemek gerektiği
belirtiliyor.
Kur'an'dan
güzel ahlak, şapkadan tavşan çıkarır gibi çıkarılamaz.
Bunun
için Kur'an'ı, tabii ki anlayarak okumamız gerekir. En önemlisi de Kur'an
buyruklarını uygulamamız gerekir.
Sabahattin
Gencal
AI Bakışı
Sabahattin Gencal'ın ahlak konusunu ele aldığı başlıca eserleri Güzel Ahlak Aranıyor ve Evrensel Yüce Bir Ahlak Üzere
Olmalı kitaplarıdır.
illakitap.com
Eserler ve Öne Çıkan Görüşler
·
Güzel Ahlak
Aranıyor (2021): İnsanın uzaklarda aradığı
değerleri ve hakikati aslında kendi özünde ve evinde bulabileceği felsefi ve
düşünsel bir perspektifle ele alan 112 sayfalık bir deneme çalışmasıdır. Webkitap +1
·
Evrensel Yüce
Bir Ahlak Üzere Olmalı (1-2): Tao'dan günümüze kadar gelen yaklaşık üç bin yıllık insanlık serüvenindeki
ahlaki izleri, düşünürlerin görüşleri eşliğinde irdeleyen bir seridir. Cinius Shop +1
Ahlak ve Toplum Paradoksu: Gencal eserlerinde, toplumda ne kadar çok güzel ahlak üzerinde durulup
lafı edilirse, uygulamadaki eksiklikler veya tezatlar yüzünden kötü ahlakın da
o oranda artabildiğine dair çarpık bir ters orantıya dikkat çeker. Cinius Shop
***
Sabahattin Gencal'ın diğer inceleme ve deneme kitapları hakkında
Sabahattin Gencal, eğitimci, hukukçu ve kamu yönetimi uzmanı kimliğinin getirdiği derin
entelektüel birikimi, kaleme aldığı çok sayıda deneme, felsefi inceleme ve
araştırma eserine aktarmıştır.
Genellikle Cinius Yayınları etiketiyle
okura ulaşan diğer önemli inceleme ve deneme kitapları şu şekildedir: [1]
Felsefi ve Düşünsel İncelemeler
- Akıl Hakk'ın Elçisi Midir?: İnsanın varoluşsal rehberi olan akıl
kavramını, inanç ve hakikat ekseninde masaya yatıran felsefi bir sorgulama
kitabıdır. [1, 2]
- (a…z) Immanuel
Kant: Ünlü Alman filozof Immanuel Kant'ın
felsefesini, ahlak ve bilgi teorilerini kapsamlı şekilde ele alan hacimli
bir inceleme çalışmasıdır. [1]
- Düşünürlerin
Düşündürdükleri: Tarihe yön veren filozofların ve düşünürlerin ortaya koyduğu
fikirleri, günümüz dünyası ve insanı üzerinden yeniden yorumlayan bir
eserdir. [1]
- Erzurumlu İbrahim Hakkı
Hazretleri: Doğu
dünyasının önemli mutasavvıf, mütefekkir ve bilim insanlarından biri olan
İbrahim Hakkı'nın hayatını ve düşünce dünyasını analiz eden araştırma
kitabıdır. [1]
Toplum, İnsan ve Güncel Hayat Denemeleri
- Düşünce Ufantıları ve
Diğerleri (Denemelerde Kendimizi Görme): Yazarın hayata, insana ve toplumsal
ilişkilere dair gözlemlerini "kendi penceremiz dışından da
bakabilmek" amacıyla kaleme aldığı popüler deneme serisidir.
- Alıntılarla Kavramları
Zenginleştirme: Hayatın içindeki temel kavramları edebi, felsefi ve tarihsel
alıntılarla harmanlayarak okuyucuyu derin bir tefekküre davet eden 112
sayfalık bir çalışmadır.
- Dünya Labirentinde Ben/Biz: Modern insanın modern yaşamın karmaşası
(labirenti) içinde kendi benliğini ve toplumsal kimliğini bulma arayışını
işleyen denemelerden oluşur.
- Kalıpları Kıran Denemeler: Toplumun kanıksadığı dogmaları,
alışılagelmiş düşünce biçimlerini ve zihinsel sınırları sorgulayan
eleştirel yazılardır.
- Aylak Aylak Dolaşıyorum
İnternet Sokaklarında: Dijitalleşen dünyanın, sosyal medyanın ve internet çağının insan
psikolojisi ile modern kültür üzerindeki etkilerini mizahi ve eleştirel
bir dille ele alır.
- Kitaplara Sığdırılamayan
Farklı Yazılar: Edebi metinlerden dini tefsirlere, sanattan gündelik hayata kadar çok
geniş bir yelpazedeki bağımsız yazıları bir araya getiren zengin bir
derlemedir. [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]
Yazarın ayrıca eğitimcilik yıllarının ve bu
mesleğe duyduğu tutkunun bir yansıması olan Öğretmenlik
Aşktır adında mesleki-anlatı
tarzında bir eseri de bulunmaktadır. [1]
Sabahattin
Gencal’ın Diğer Kitapları için lütfen tıklayınız.
https://cinius.shop/writer/sabahattin-gencal/
***********************************************************
Hulk – Ahlâk
-I-
31. Hulk (خُلُق) – Ahlâk
Sözlük anlamı: Yaratılış, huy.
Tasavvufî anlamı: Nefsin sabit, güzelleşmiş melekeleri. Sâlik, artık
sadece hâl değil, karakter bakımından da Hakk’a yaklaşır.
📜 “Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.”
– Hz. Peygamber
🧭 Tasavvuf, zâhirle bâtının birlikte güzel olmasıdır.
*
HULK
[l ince] (ﺧﻠﻖ) i.
(Ar. ḫulḳ) Doğuştan olan huy, yaratılış, tabiat.
● Hulken (ﺧﻠﻘﺎً) zf.
(ḫulḳ’un tenvinli şekli) Huy bakımından, huyca.
● Hulkî (ﺧﻠﻘﻰ) sıf.
(nispet eki -і
ile) Yaratılışla ilgili.
● Hulkiyye (ﺧﻠﻘﻴّﻪ) sıf.
Hulkî kelimesinin kadını ifâde eden, kadın ismi
olarak kullanılan veya tamlamalarda ortaya çıkan aynı mânâdaki müennes şekli.
HULKİYET
[l ince] (ﺧﻠﻘﻴّﺖ) i.
(Ar. ḫulḳ’tan yapma mastar eki -iyyet ile
ḫulḳiyyet)
[Türkçe’de türetilmiştir] Ahlâkçılık, moralizm.
HULKUM
[l ince] (ﺣﻠﻘﻮﻡ) i.
(Ar. ḥulḳūm) (İnsan ve hayvanlarda) Boğaz.
*
AHLÂK
(ﺍﺧﻼﻕ) i.
(Ar. ḫulḳ
“yaratılış, tabiat, huy”un çoğul şekli aḫlāḳ)
1. İnsandaki
iyi veya kötü huylar, tabiat.
2. İyi
huylar, insanı mânen yükselten iyi tabiatler, fazîletler.
3. Bir
toplumda kişilerin davranışlarını düzenleyen ve herkesin uyması gereken
kurallar
4. kısa. Ahlâk
bilimi
ѻ Ahlâk dersi vermek: Davranış ve sözleriyle karşısındakilere edep ve
terbiye öğretmek.
Ahlâk fukarâsı: Ahlâk
kurallarına karşı ilgisiz olan, lâubâli davranan. (Birinin) Ahlâkı ile ahlâklanmak: Üstün ahlâklı mükemmel bir kimseyi örnek alıp ona
benzemeye çalışmak [Bilhassa Hz. Muhammed’in ve din büyüklerinin ahlâkına
bürünmeye gayret etmek].
● Ahlâken – Ahlâkan (ﺍﺧﻼﻗﺎً) zf. (aḫlāḳ’ın
tenvinli şekli) Ahlâk bakımından, ahlâkça
AHLÂK BİLİMİ
birl. i. yeni.
Felsefenin ahlâkı konu edinen kolu, ahlâkiyat,
ilm-i ahlâk, etik.
AHLÂKÇI
i. Ahlâk
ilmiyle uğraşan kimse.
AHLÂKÇILIK
i. fels.
Ahlâkı mutlak merkez olarak kabul edip hüküm ve
davranışları buna göre düzenleyen görüş, törelcilik, ahlâkiye, moralizm,
hulkiyet.
AHLÂK DIŞI
birl. sıf.
1. Ahlâka
uygun olmayan, gayriahlâkî.
2. yeni. fels. Ahlâka
uygunluğu veya aykırılığı söz konusu olmayan, ahlâkî hiçbir telakkîye bağlı
bulunmayan, lâahlâkî, amoral.
AHLÂK DIŞICILIK
birl. i. fels.
Ahlâk kānunlarını reddeden doktrin, lâahlâkiye,
amoralizm.
AHLÂKÎ
(ﺍﺧﻼﻗﻰ) sıf.
(Ar. aḫlāḳ
ve nispet eki -і
ile aḫlāḳі)
1. Ahlâkla
ilgili.
2. Ahlâka
uygun, etik.
AHLÂKÎLİK
i. Ahlâkî
olma durumu, ahlâk kurallarına uygun olma.
AHLÂKİYAT
(ﺍﺧﻼﻗﻴّﺎﺕ) i.
(Ar. ahlāḳі
> aḫlāḳiyye
“ahlâkla ilgili şey”in çoğul eki -āt almış
şekli ahlāḳiyyāt)
[Osmanlı Türkçesi’nde türetilmiştir]
1. Ahlâka
âit meseleler, konular, görüşler.
2. fels.
Ahlâkı konu edinen ilim dalı, ilm-i ahlâk, etik.
AHLÂKİYE
(ﺍﺧﻼ ﻗﻴّﻪ) i.
(Ar. ahlāḳі’den ahlāḳiyye) fels.
Ahlâkçılık, törelcilik, moralizm.
AHLÂKİYUN
(ﺍﺧﻼ ﻗﻴّﻮﻥ) i.
(Ar. ahlāḳі
kelimesinin çoğul eki -ūn almış
şekli ahlāḳiyyūn)
[Osmanlı Türkçesi’nde türetilmiştir] Ahlâk ilmiyle uğraşan ve bu ilme âit kitap
yazan âlimler.
AHLÂKLI
sıf. ve i. İyi
ahlâk sâhibi, ahlâk kurallarına bağlı (olan), dürüst.
AHLÂKLILIK
i. Ahlâklı,
iyi huylu olma durumu, ahlâk kurallarına uygun davranma, dürüstlük.
AHLÂKSIZ
sıf. ve i.
1. Davranışları
ahlâk ve nâmus kurallarına aykırı olan, ahlâk kurallarına uymayan (kimse).
2. mec.
Kötü huylu, geçimsiz, huysuz (kimse).
AHLÂKSIZLIK
i.
1. Ahlâksız
olma, ahlâk kurallarına uymama durumu.
2. Ahlâksızca
davranış.
AHLÂK ZÂBITASI
birl. i. Fuhuş,
zina gibi ahlâkî suçlara bakan kolluk kuvveti.
AHLÂK ZÂBITASI
birl.i. eski. Büyük
şehirlerde ahlâk düzenini korumakla görevli teşkîlât.
https://www.lugatim.com/s/Ahl%C3%A2k/2
*
AHLAK: Arapça, hulk’un çoğuludur. Huylar
demektir. Ahlak, insanın manevi seciyesini temyiz eden hususiyetlere denir.
Ahlak ilmi
ise (ilmu’l-ahlak), öğretmeye yönelik düzenlenmiş ahlak nazariyesidir.
Edebiyatta
da ahlaka dair çeşitli bahisler görülür: Şiirlerde, masallarda, atasözlerinde.
Katip Çelebi, ahlak ilmini, hikmet-i ameliyyenin bir kısmı, diye tarif
etmiştir. Bu tarif, ameli ve nazari felsefe arasında bir ayırımı ihtiva eder.
Diğer bir
tarife göre, ahlak ilmi, faziletler ve onları kazanmak, reziletler ve onlardan
kaçınmak ilmidir.
Eski Yunun, Roma, Hind ve İran başta
olmak üzere eski ahlak felsefeleri bazı ayrılıklarına rağmen, temelde
birleştikleri konular bakımından birlik arzederler.
Bilhassa tevekkül, kadere rıza, dilini
tutmak ve sabır gibi, bazı faziletlere karşı derin bir takdir duygusu, bu eski
ahlak anlayışlarında olduğu gibi, İslam’da da bulunmaktadır. İslam
mutasavvıflarında şeyhi, ruhlardaki hastalıkları tedavi eden hekim olarak görme
eğilimi kuvvetle savunulur. Bunun gayesi de saadete, huzura, itmi’nana
kavuşmaktır.
Her faziletin zıddı olan bir rezilet
vardır. İnsan şahsiyetinin “Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmak” esprisi
doğrultusunda, reziletten fazilete doğru yeni bir yapılanmaya maruz kalması,
tasavvufun ana temasıdır. Ancak Allah’ın ahlakında fani olup, o ahlaka sahip
olmadan önce, sufinin bağlı olduğu şeyhinin ahlakında, siretinde, daha sonra
İslam’ın “usvetun hasenetün (en güzel örnek)” olarak gördüğü Hz. Peygamberin
ahlakında, siretinde fani olması büyük önem arzeder.
İhsan mertebesinde, sürekli Allah ile
beraber olmanın bilincini taşıması gereken olgun, vasıl bir sufinin bu bilince
varması ve bunun getireceği ruhi zorluklara tahammül edebilmesi için, ondan
önce, daha az zor olan şeyh ve Rasulullah (s)’da fani olmanın tecrübesini
yaşaması gerekir.
İslam’ı anlama ve yaşama biçimi
açısından, kendine göre, bir menhec (metod) belirleyen tasavvuf ekollerinin
gayesi, insanda, mükemmele doğru tedricen değişiklikler yaparak, ruh
olgunluğunu, ihsan bilincini sağlamaktır.
Hz. Peygamber (s)’in “Ben, güzel
ahlakı tamamlamak için gönderildim” hadisindeki espri ve Kur’an’ın O’nu
prototip olgun bir müslüman örneği şeklinde ön plana çıkarması, sufilerin
dikkatlerinden kaçmayan, önemli bir husustur. Bu nedenledir ki sufiler olgunluk
yolunda, Hz. Rasulullah (s)’in şemailini, ruhî özelliklerini, ahlakî yapısını
anlatan eserleri hayatlarına tatbik etmek üzere dikkatle okurlar.
Bu kitaplarda, Allah’ın örnek diye
karizma yüklediği Hz. Rasulullah (s)’ı anlamaya çalışmak, aynı zamanda Kur’an’ı
yani Allah’ın kulları için arzu ettiğini anlamak demektir. Zira, Hz. Aişe
(r)’ye Rasulullah’ın ahlakı sorulduğunda, verdiği cevap şu idi: ” O’nun ahlakı
Kur’an’dan ibaretti”. Kendisini, Rasulullah’a benzetip O’nun manevi mirasına
konanlar, Allah’ın Kur’an’da çizdiği müslüman adam (homo-Coranicus) tipine
ulaşmış olurlar.
Bütün bu anlattıklarımızdan ortaya çıkan
şudur: İslam’da ahlak’ın kriteri Kur’an’dır ve bu Kur’an ahlakını en güzel
biçimde aktüel hale getiren kişi de, Hz. Muhammed (s)’dir. Şayet, İslam
ahlakının en güzel örneği (usvetun hasenetun) Hz. Muhammed (s) ise, O’nun her
yönüyle anlaşılması ve her müslümanın hayatına yansıtması kaçınılmazdır.
Yukarıda zikrettiğimiz türdeki
kitaplardan birinde,
Hz. Resulullah (sav)’ın ahlaki
özelliklerini kısaca verelim:
Ø
“…
Yüzünde nur-ı melahat,
Ø
sözlerinde
selâset,
Ø
hareketlerinde
letafet,
Ø
lisanında
talâkat,
Ø
kelimelerinde
fesahat,
Ø
beyânında
fevkalade belagat vardı.
Ø
Beyhude
söz söylemezdi.
Ø
Her
kelâmı, hikmet ve nasihat idi.
Ø
Herkesin
aklına ve idrakine göre söz söylerdi.
Ø
Güler
yüzlü, tatlı sözlü idi.
Ø
Sohbetlerinin
tadına doyulmazdı.
Ø
Rikkat-ı
kalbiyyesi vardı.
Ø
Her
kötüye şefkat göstermiş, hiç bir kötüyü cemaatından tepmemiş, ona merhametle
elini uzatarak ıslahına çalışmış, her zayıfa mürüvvetle davranmış, istek ve
arzuları ile O, türlü türlü insanlarla içice olup kaynaşmıştı.
Ø
Kimseye
fena söz söylemez, kimseye kötü muamele etmezdi.
Ø
O’na
derdini anlatmaya gelen kim olursa olsun sözünü kesmez, sonuna kadar dinlerdi.
Ø
Mülayim
ve mütevazi idi.
Ø
Haşin
ve galiz değildi.
Ø
Kendisine
yapılan latife ve şakaları anlayışla karşılar ve onları incitmezdi.
Ø
Gerekliği
zaman, ahlak-ı hamidesi dairesinde, onların şakalarına iştirak eder, bu mevzuda
onlara örnek olurdu.
Ø
Kendilerine
mahsus ciddiyet ve mehabetini, ashabıyla kendisi arasında duvar yapmamıştı.
Ø
Bununla
birlikte O, yine de heybetli ve vakur idi.
Ø
O’nu
isteyen, gören bir kimse derhal heybet ve muhabbetine kapılırdı.
Ø
Gülmesi
tebessüm idi.
Ø
O’nunla
ülfet ve musahabe eden kimse, O’na can ü gönülden âşık ve muhib olurdu.
Ø
Fazilet
sahiplerine durumlarına göre saygı gösterirdi.
Ø
Akrabasına
çok ikram ederdi. Ancak, onları dinen kendilerinden üstün olanlardan faziletli
tutmazdı.
Ø
Ehl-i
beytine ve ashabına hüsn-i muamele ettiği gibi, diğer insanlara da yumuşaklık
ve lütufla muamele ederdi.
Ø
Hizmetkarlarını
pek hoş tutardı. Kendi ne yer ve giyerse, aynısını onlara da yedirir ve
giydirirdi.
Ø
Cömerd,
kerim, şefkatli, şecaatli ve halim idi.
Ø
Ahd
ü va’dinde sabit ve kavlinde sadık idi.
Ø
Hüsn-i
ahlakça akıl ve zekavetçe cümle nasa üstündü, her türlü medh u senaya layık
idi.
Ø
O’na
bakan gözler, mahza güzellik görürler.
Ø
O’na
yakın canlar, mahza güzellikle beraberdirler.
Ø
O’ndaki
bu güzellik ruhu, kalbinin derinliklerinde yerleşmiş, hem bütün hasletleriyle,
hem de insanlarla-bilhassa zayıflarla, gönlü kırıklarla münasebetlerinde iradi
ve irticali olarak kaynaşmıştır.
Ø
İnsanların
yıkık kalplerini yapmaya, hatırlarını hoş etmeye düşkündü, üzgünleri teselli
etme fırsatını gözler, onları incitmekten sakınır, küçük büyük bütün ashabını
arar sorardı, ister şöhret sahibi, ister şöhreti olmayan sıradan bir insan
olsun, hepsine birbirlerini gözettirir, müsavi tutardı.
Ø
Fakir,
zengin ayırt etmeden, kim davet ederse etsin icabet ederdi.
Ø
Karşılaştığı
bir kimseye ilk selam veren, O olurdu.
Ø
Hususi
olarak çocukların yanına gider, onlara da selam verirdi.
Ø
Öfkelenmekten
bütün gücüyle sakınır, şayet öfkelenirse kendisini ruhen tedavi etmek için
namaza başlar ve Allah’ı teşbih ederbedenen tedaviye ihtiyaç duyarsa, gazap
anında ayakta ise oturur, oturuyorsa yan tarafına yatar, öfke anında bir
harekette bulunmaktan sakınır, kendine hakim olurdu.
Ø
Rasanet
ve sükunet sahibi idi. O, hiç bir kimse hakkında kötülük düşünmemiş ve hiç bir
kimse O’nunla beraber olmaktan şikayet etmemiştir, işte bu, en geniş manasıyla
güzel ahlakın en güzel misalidir.
Ø
Elhasıl,
sureti her bakımdan güzel, sireti mükemmel, misali yaratılmamış kainatın
seyyidi ve öğüncü idi.
Ø
O,
bir haya timsali idi.
Ø
Bekarlığından
itibaren insanlar içinde en fazla haya sahibi, her yaptığını itina ile yapan ve
hayat neş’esini yitirmeyen bir insandı.
Ø
Bir
şeyi istemedi mi, derhal yüzünde görülür, bir şey hoşuna gidince, hoşnutluğu
yüzünde müşahade edilirdi.
Ø
Bu
güzel bünyede zindelik, kuvvetli haya ve müstesna azim bir arada idi.
Ø
Bütün
hareketleri mutedil idi.
Ø
Fevkalade
işitme ve görme hassası vardı: Uzaktan görür ve duyardı.
Ø
Bir
yere giderken acele değil, sağa sola meyletmeyerek, kemal-i vakar ile doğru
yoluna giderdi.
Ø
Sür’at
ve suhuletle yürürdü. Yavaş yürür gibi görünür, lakin yanında gidenler, sür’at
ile yürüdükleri halde, O’ndan geri kalırlardı.
Ø
Şevkle
konuşmaya başlar, şevkle bitirirdi. (Hani, Adab. 39-40).
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
Metinde geçen Arapça, Farsça ve Osmanlıca kökenli
kavramlar ve kelimeler taranarak alfabetik bir sırayla aşağıdaki tabloda
anlamlarıyla birlikte listelenmiştir:
|
Kavram / Kelime |
Menşei ve Anlamı |
|
Ahd ü va'd |
Söz verme, ahdetme, verilen söz
ve taahhüt. |
|
Ahlak-ı hamide |
Övülmüş, güzel ahlaklar, güzel
huylar. |
|
Ashap |
Hz. Muhammed'in sohbetinde
bulunmuş, onu görmüş ve iman etmiş kimseler (sahabeler). |
|
Beyân |
Açıklama, söz söyleme tarzı,
ifade. |
|
Beyhude |
Boşuna, gereksiz, faydasız. |
|
Cemaat |
Topluluk, cemaat, bir arada
bulunan insan grubu. |
|
Cömerd (Cömert) |
Eli açık, ikram etmeyi seven. |
|
Ehl-i beyt |
Hz. Muhammed'in ev halkı ve
soyundan gelenler. |
|
Elhasıl |
Kısacası, netice olarak,
hulasaten. |
|
Fesahat |
Sözün açık, anlaşılır ve dil
kurallarına tam uygun olması, düzgün konuşma. |
|
Fevkalade |
Olağanüstü, alışılmışın dışında,
çok üstün. |
|
Galiz |
Kaba, çirkin, sert (söz vb.). |
|
Halim |
Yumuşak huylu, yavaş başlı,
alçakgönüllü. |
|
Haşin |
Sert, katı, kırıcı, huysuz. |
|
Haslet |
Huy, tabiat, yaratılıştan gelen
özellik. |
|
Haşmet |
Görkem, büyüklük, ululuk. |
|
Haya |
Utanma duygusu, ar, edep. |
|
Heybet |
Korkuyla karışık saygı uyandıran
büyüklük ve ihtişam. |
|
Hikmet |
Bilgelik, gizli anlam, özlü söz,
amaç ve fayda. |
|
Hüsn-i ahlak |
Güzel ahlak. |
|
Hüsn-i muamele |
Güzel ve iyi davranma, hoş
muamele. |
|
İcabet etmek |
Çağrıya uymak, daveti kabul
etmek. |
|
İdrak |
Anlama, kavrama gücü, akıl
erdirme. |
|
İmtiyaz |
Ayrıcalık. (Metindeki bağlama
göre özel durum) |
|
İrticali |
Hazırlıksız, aniden, doğaçlama
olarak. |
|
İtina |
Özen gösterme, dikkat etme. |
|
Kelâm |
Söz, kelime, laf. |
|
Kerim |
Cömert, ulu, şerefli, eli açık. |
|
Letafet |
Güzellik, incelik, hoşluk, lütuf. |
|
Lisan |
Dil, konuşma dili, lisan. |
|
Mahza |
Sırf, saf, sadece, yalnızca. |
|
Mehabet |
Saygı uyandıran heybet, ululuk,
vakار. |
|
Medh u sena |
Övme ve methetme, övgüde bulunma. |
|
Meyletmek |
Yönelmek, eğilmek, meyil
göstermek. |
|
Misal |
Örnek, benzer. |
|
Muhib |
Seven, dost, sevgi besleyen. |
|
Mülayim |
Yumuşak huylu,ılımlı, uyumlu. |
|
Münhasıran |
Yalnızca, mahsus, has kılınmış. (Metindeki
"mahsus" kelimesiyle benzer köktendir) |
|
Mürüvvet |
İnsanlık, mertlik, cömertlik,
bağışlayıcılık. |
|
Müsavi |
Eşit. |
|
Müşahade |
Gözlemleme, gözle görme, müşahede
etme. |
|
Müsteşna |
İstisnai, benzersiz, çok seçkin. |
|
Mütevazi |
Alçakgönüllü, kendini büyük
görmeyen. |
|
Nas |
İnsanlar, halk, alem. |
|
Nur-ı melahat |
Güzellik ve sevimlilik nuru,
tatlılık ışığı. |
|
Rasanet |
Sağlamlık, metanet, kararlılık. |
|
Rikkat-ı kalbiyye |
Kalp inceliği, merhametlilik,
yufka yüreklilik. |
|
Selâset |
Sözün akıcı, pürüzsüz ve kolay
söylenir olması. |
|
Seyyid |
Efendi, önder, reis. |
|
Siret |
Bir kişinin iç dünyası, manevi
hali, ahlakı ve gidişatı. |
|
Sohbet |
Konuşma, dostça söyleşi,
birliktelik. |
|
Suhulet |
Kolaylık, rahatlık. |
|
Suret |
Dış görünüş, yüz, suret, biçim. |
|
Sükunet |
Sakinlik, durulma, sessizlik. |
|
Şecaat |
Yüreklilik, cesaret, yiğitlik. |
|
Şefkat |
Acıma, koruma ve sevgiyle karışık
şefkat hissi. |
|
Talâkat |
Sözü düzgün, akıcı ve güzel
söyleme yeteneği, dilli olma. |
|
Timsal |
Örnek, simge, heykel, timsil. |
|
Ülfet |
Kaynaşma, alışma, dostluk kurma,
birlikte geçinme. |
|
Vakar |
Ağır başlılık, soylu bir duruş,
ciddiyet. |
|
Zekavet |
Zekâ, zihin uyanıklığı, çabuk
kavrama yeteneği. |
-II-
Hulk (خُلُق) –
Ahlâk kavramını
Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevîsi merkezinde; fakat Kur’an, sünnet,
tasavvuf, kelâm, ahlâk felsefesi, modern psikoloji ve günlük hayatı birbirinden
koparmadan ele almak gerekir. Burada özellikle “ahlâk = davranış kuralları”
şeklindeki dar anlayış yerine, ahlâkı insanın iç dünyasından davranışlarına
uzanan yerleşik bir karakter ve manevî yapı olarak ele alacağım.
HULK (خُلُق) – AHLÂK
Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevîsi Merkezinde
Sistematik Bir İnceleme
Giriş: Ahlâk neden bir “mertebe”dir?
İsmâil Rüsûhî
Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevîsi, Mevlevîliğin sadece dış uygulamalarını
anlatan bir eser olarak görülmemelidir. Kaynaklarda eserin, Ankaravî’nin Minhâcü’l-fukarâda
ele aldığı tasavvufî konuları yeniden düzenleyerek aktardığı ve tasavvufî
düşüncenin temel kavramlarını işlediği belirtilmektedir. Eserin Süleymaniye
Kütüphanesi'nde yazma nüshaları da bulunmaktadır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu bakımdan Hulk/Ahlâk,
yüz mertebeli tasavvufî yapılanma içinde yalnızca “iyi insan olma” tavsiyesi
değildir. Daha derinde şu soruya cevap arar:
İnsan, Allah’a
yönelişini kendi karakterine nasıl dönüştürecektir?
Çünkü
tasavvufî eğitimde bilgi tek başına yeterli değildir. İnsan çok şey bilebilir;
fakat bildiği hakikat onun öfkesini, dilini, ilişkilerini, çıkar anlayışını,
affetmesini, sabrını ve adaletini değiştirmiyorsa bilgi henüz karaktere
dönüşmemiştir.
Bu sebeple
hulk, bilginin davranışa, davranışın alışkanlığa, alışkanlığın karaktere ve
karakterin kulluk bilincine dönüşmesi şeklinde okunabilir.
1. Hulk kelimesinin anlam alanı
Arapçada خُلُق
(hulk) kelimesi, yaratılış anlamındaki خَلْق (halk) ile aynı kökten
gelir.
Klasik
düşüncede bu iki kelime arasında anlamlı bir ayrım kurulmuştur:
- halk: insanın dış görünüşü,
fizikî yapısı,
- hulk: insanın iç yapısı, huyu,
karakteri, ahlâkî kişiliği.
Gazzâlî, İhyâü
ulûmi'd-dîn'de bu ayrımı oldukça sistematik biçimde yapar. Ona göre insanın
görülen bir dış sureti olduğu gibi, basiret yoluyla kavranan bir iç sureti de
vardır; hulk, nefiste yerleşmiş bir heyet olarak tanımlanır ve fiillerin
fazla düşünmeye ihtiyaç kalmadan kolaylıkla ortaya çıkmasını sağlar. (Viki Kaynak)
Burada çok
önemli bir sonuç ortaya çıkar:
Ahlâk, tek tek davranışların toplamı değildir.
Bir insanın
bir defa doğru söylemesi onu henüz “dürüst karakter” sahibi yapmaz.
Fakat:
doğru söylemek
→ tekrar → alışkanlık → içselleştirme → dürüst karakter
haline gelirse
burada hulktan söz etmeye başlarız.
Bu nokta,
Gazzâlî ile Aristoteles arasında dikkat çekici bir kavramsal yakınlık
kurulmasına imkân verir.
2. Ahlâk ile davranış arasındaki fark
Ahlâkı
davranıştan ayırmak gerekir.
|
Kavram |
Temel
özellik |
|
Davranış |
Dışarıdan görülen fiil |
|
Alışkanlık |
Tekrarlanan davranış biçimi |
|
Huy |
Kişide yerleşmeye başlayan eğilim |
|
Hulk |
Nefiste kökleşmiş ahlâkî yapı |
|
Karakter |
Kişinin çeşitli durumlarda
süreklilik gösteren kişilik örgüsü |
|
Ahlâk |
Bu yapının iyi-kötü ölçütleri
bakımından değerlendirilmesi |
Örneğin bir
kimse yalnızca öğretmeni yanında iken saygılı davranıyorsa burada davranış
vardır.
Kimse
görmediği hâlde saygılı davranıyorsa ahlâkî içselleştirme başlamıştır.
Kendisine
haksızlık yapan kişiye karşı bile ölçüyü koruyabiliyorsa, artık davranışın
arkasında daha derin bir karakter yapısı bulunmaktadır.
İşte
tasavvufun ilgilendiği nokta tam olarak burasıdır.
3. Kur’an açısından hulk: Hz. Peygamber örneği
Kur’an'da
ahlâk bakımından en çarpıcı ifadelerden biri Hz. Peygamber hakkında kullanılır:
“Şüphesiz sen
yüce bir ahlâk üzeresin.”
(el-Kalem 68/4)
Ayetin Arapça
ifadesinde doğrudan خُلُقٍ عَظِيمٍ — hulukin azîm ifadesi yer alır. (Quran.com)
Burada ahlâkın
bir “etiket” değil, Peygamber'in varoluşunda yerleşmiş bir nitelik olarak
sunulması dikkat çekicidir.
Kur’an ayrıca
Hz. Peygamber'i insanlar için örnek olarak gösterir. Dolayısıyla İslâm
ahlâkında ideal insan:
ahlâkı bilen
insan değil, ahlâkı yaşayan insandır.
Bu ayrım son
derece önemlidir.
Bir kimse:
- sabır hakkında kitaplar
okuyabilir,
- öfkenin zararlarını
anlatabilir,
- affetmenin faziletini
açıklayabilir,
ama ilk ciddi
anlaşmazlıkta kontrolünü kaybediyorsa bilgisi henüz hulk hâline
gelmemiştir.
4. Hadislerde ahlâk ile iman arasındaki ilişki
Hz.
Peygamber'e nispet edilen meşhur hadislerden biri şöyledir:
“Müminlerin
iman bakımından en olgunu, ahlâkı en güzel olanıdır.”
Tirmizî'nin
rivayetinde bu anlam, güzel ahlâkı aileye karşı güzel davranışla da
ilişkilendirir. Hadis Tirmizî'de yer almakta ve kaynakta “hasen-sahih” olarak
değerlendirilmiştir. (حديث)
Bu hadis,
ahlâkı iman hayatının kenarında duran “sosyal nezaket” olmaktan çıkarır.
Şöyle bir
ilişki kurulabilir:
İman → bilinç
→ niyet → nefs terbiyesi → ahlâk → davranış
Dolayısıyla
kişinin:
- ailesine,
- komşusuna,
- arkadaşına,
- kendisinden zayıf olana,
- kendisine fayda sağlamayan
insana
karşı
davranışı, imanının hayat içindeki görünüşlerinden biri hâline gelir.
“Din” ile
“ahlâk” arasındaki kopukluk burada kabul edilemez.
5. “Mekârimü'l-ahlâk”: Peygamberî görevin ahlâk
boyutu
Hz.
Peygamber'e nispet edilen bir başka meşhur rivayette:
“Güzel ahlâkın
üstün değerlerini tamamlamak için gönderildim.”
anlamı
aktarılır. Rivayet Ahmed b. Hanbel, Beyhakî ve el-Edebü'l-Müfred gibi
kaynaklarda yer almaktadır. (Hadeeth Encyclopedia)
Bu anlayıştan
hareketle İslâm ahlâkını yalnızca:
- yasaklar,
- emirler,
- hukukî hükümler
üzerinden
okumak eksik kalır.
Ahlâk aynı
zamanda insanın olması gereken kişiye dönüşme sürecidir.
6. Ankaravî ve Mevlevî perspektifinde Hulk
Burada Nisâb-ı
Mevlevînin genel yapısını dikkate almak gerekir.
Ankaravî'nin
düşüncesi, Mesnevî merkezli olmakla birlikte yalnızca şiirsel öğütlerden
oluşmaz. TDV'nin değerlendirmesine göre Ankaravî, Minhâcü'l-fukarâda
Herevî'nin Menâzilü's-sâirînini örnek almış; İbnü'l-Arabî'nin Fütûhâtından
ve Mevlânâ'nın şiirlerinden yararlanmış; Nisâb-ı Mevlevîde de Minhâcü'l-fukarâdaki
konuları yeniden ele almıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu nedenle
Ankaravî'nin ahlâk anlayışını şu üçlü içerisinde değerlendirmek mümkündür:
1. Şeriat
İyi ve kötünün
temel ölçüsünü belirler.
2. Tarikat
İnsanın bu
ölçüleri yaşayabilmesi için eğitim ve disiplin kazandırır.
3. Hakikat
Ahlâkın
yalnızca dış davranış değil, insanın iç dünyasındaki dönüşüm olduğunu gösterir.
Bu bakımdan:
Ahlâk,
tasavvufî yolculuğun dışarıya yansıyan yüzüdür.
7. Ahlâk neden “mertebe” sayılabilir?
“Mertebe”
kavramı burada önemlidir.
Ahlâk bir anda
kazanılan bir sıfat değil, derecelenebilen bir olgunlaşma alanıdır.
Örneğin:
Birinci aşama: Kötülüğü tanımak
Kişi
öfkesinin, kibirinin, kıskançlığının veya bencilliğinin problem olduğunu fark
eder.
İkinci aşama: Kötülüğü engellemek
Öfkelenir
fakat hakaret etmez.
Üçüncü aşama: Kötülüğü dönüştürmek
Öfkesinin
altında bulunan incinmişlik, korku veya beklentiyi anlamaya çalışır.
Dördüncü aşama: Güzel huyu yerleştirmek
Sabır artık
zoraki bir fren olmaktan çıkar.
Beşinci aşama: Güzel huyun tabiîleşmesi
Kişi iyi
davranmak için sürekli kendisini zorlamak zorunda kalmaz.
İşte
Gazzâlî'nin hulk tanımı açısından asıl hedef budur: güzel fiillerin nefsin
yerleşmiş yapısından kolaylıkla çıkması. (Viki Kaynak)
8. Gazzâlî: Ahlâk değişebilir mi?
Bu konu çok
önemlidir.
Eğer ahlâk hiç
değişmiyorsa tasavvufî terbiye büyük ölçüde anlamsızlaşır.
Gazzâlî'nin
ahlâk anlayışında ise ahlâkın riyazet ve eğitim yoluyla değiştirilebilmesi
merkezi bir düşüncedir. İhyâda güzel ahlâkın peygamberlerin ve
sıddîkların niteliği olduğunu; kötü ahlâkın ise kalbin hastalıklarıyla ilişkili
bulunduğunu belirtir ve ahlâk terbiyesini sistematik bir tedavi süreci olarak
ele alır. (İslam
Kütüphanesi)
Burada
tasavvufî eğitimin önemli bir ilkesi ortaya çıkar:
“Ben
böyleyim.” ahlâkî gelişimin son sözü değildir.
İnsan
kendisini dönüştürebilir.
9. Ahlâkın üç boyutu
Hulk kavramını
üç düzeyde incelemek özellikle yararlı olur:
A. İçsel ahlâk
Kişinin kimse
görmezken taşıdığı durum:
- niyet,
- düşünce,
- vicdan,
- kıskançlık,
- kibir,
- haset,
- şükür,
- kanaat,
- sabır.
B. Kişilerarası ahlâk
İnsanlarla
ilişkide ortaya çıkan boyut:
- doğruluk,
- merhamet,
- adalet,
- vefa,
- nezaket,
- affetme,
- emanete riayet,
- sözünde durma.
C. Toplumsal ahlâk
Daha geniş
çevreye yönelik boyut:
- adalet,
- kamu hakkı,
- çevreye saygı,
- kul hakkı,
- görev sorumluluğu,
- toplumsal güven,
- farklılıklara saygı.
Böylece:
kalp → kişi →
toplum
şeklinde
genişleyen bir ahlâk alanı meydana gelir.
10. Tasavvufta ahlâk: Nefsin terbiyesi
Tasavvuf
açısından insanın problemi yalnızca “yanlış bilgi” değildir.
Bazen insan
doğruyu bilir fakat doğruyu yapmaz.
Örneğin:
“Gıybet
kötüdür.”
bilgisine
sahip olduğu hâlde gıybet edebilir.
Buradaki
problem bilgi eksikliğinden ziyade nefsin alışkanlığıdır.
Bu nedenle
tasavvuf:
ilim + amel +
mücahede + riyazet + murakabe + muhasebe
gibi
kavramları birlikte düşünür.
Ahlâk böylece
teorik bilgiden pratiğe geçiş mekanizması hâline gelir.
11. Ahlâkın kalp ile ilişkisi
Tasavvuf
geleneğinde ahlâkın merkezinde çoğu zaman kalp bulunur.
Çünkü dış
davranışın arkasında:
- niyet,
- arzu,
- korku,
- sevgi,
- öfke,
- beklenti,
- benlik duygusu
bulunur.
Bu nedenle
kötü davranışı yalnızca dışarıdan düzeltmek bazen yeterli değildir.
Örneğin kişi:
“Öfkelenmeyeceğim.”
diyebilir.
Fakat
öfkesinin kaynağında:
“Bana mutlaka
saygı gösterilmeli.”
şeklindeki
aşırı benlik beklentisi varsa problem daha derindedir.
Tasavvuf
burada davranışın köküne inmeye çalışır.
12. Kelâm açısından ahlâk
Kelâm
açısından önemli meselelerden biri şudur:
İyi ve kötü
akılla mı bilinir, yoksa yalnızca vahiy ile mi belirlenir?
Eş'arî,
Mâtürîdî ve Mu'tezilî gelenekler bu konuda farklı vurgular geliştirmişlerdir.
Fakat bütün
tartışmanın pratik açıdan önemli bir sonucu vardır:
Ahlâk yalnızca
“hoşuma gidiyor” düzeyine bırakılamaz.
İslâm
düşüncesinde ahlâk:
- akıl,
- vahiy,
- sorumluluk,
- irade,
- niyet,
- fiil,
- hesap
kavramlarıyla
birlikte düşünülür.
Dolayısıyla “Benim
niyetim iyiydi” demek her zaman yeterli değildir.
İyi niyetin
iyi davranışla buluşması gerekir.
13. İbn Miskeveyh ve ahlâkın sistemleştirilmesi
İslâm ahlâk
düşüncesinin en önemli isimlerinden İbn Miskeveyh, Tehzîbü'l-Ahlâk
adlı eserinde ahlâkı sistematik bir disiplin hâline getirmiştir.
TDV, bu eseri
İslâm düşünce tarihinde ahlâkın temel meselelerini ele alan ilk sistematik
çalışmalardan biri olarak değerlendirir. İbn Miskeveyh Aristoteles başta olmak
üzere Yunan ahlâk düşüncesinden yararlanmış, ancak bunları İslâmî değerlerle
yeniden yorumlamıştır. (TDV
İslâm Ansiklopedisi)
Bu gelenekte
ahlâkın amacı yalnızca:
“kötü
davranmamak”
değildir.
Asıl hedef:
nefsin dengeli
ve erdemli bir yapıya kavuşmasıdır.
Bu anlayış,
tasavvufla önemli temas noktaları taşır.
14. Aristoteles: Ahlâk alışkanlıkla karaktere
dönüşür
Aristoteles'in
erdem etiği burada özellikle dikkat çekicidir.
Aristoteles'e
göre ahlâkî erdemler büyük ölçüde alışkanlık yoluyla oluşur; insan iyi
davranışları tekrar ederek iyi karakter geliştirmeyi öğrenir. Ayrıca pratik
hikmet, soyut kuralları bilmekten daha fazlasını, somut durumlarda doğru
davranışı seçebilme becerisini gerektirir. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
Bu düşünceyi
Gazzâlî'nin hulk tanımıyla yan yana koyduğumuzda ilginç bir paralellik ortaya
çıkar:
Aristoteles:
Tekrarlanan
iyi fiiller → erdemli karakter
Gazzâlî:
Nefiste
yerleşen güzel heyet → güzel fiillerin kolayca ortaya çıkması
Dolayısıyla
iki gelenekte de ahlâk:
tek bir
davranıştan çok, davranış üreten bir karakter yapısıdır.
Ancak
aralarında önemli bir fark da vardır:
Aristoteles'in
çerçevesi esas olarak felsefî erdem etiğidir; Gazzâlî ve tasavvufî gelenekte
ise ahlâk, Allah'a yöneliş, nefsin tezkiyesi ve uhrevî sorumluluk ile
daha doğrudan bağlantılıdır.
15. Modern psikoloji açısından karakter
Modern
psikolojide de ahlâkî karakterin yalnızca tek tek davranışlardan ibaret
olmadığı görülmektedir.
Peterson ve
Seligman'ın VIA karakter güçleri yaklaşımı, karakteri altı geniş erdem
alanı ve bunlarla ilişkili 24 karakter gücü üzerinden incelemektedir. Bunlar
arasında:
- bilgelik,
- cesaret,
- insanlık,
- adalet,
- ölçülülük,
- aşkınlık
gibi alanlar
bulunmaktadır. (PubMed Central (PMC))
Örneğin
ölçülülük alanında:
- bağışlayıcılık,
- tevazu,
- basiret,
- özdenetim
gibi güçler
yer alır. (Frontiers)
Bu modern
yaklaşım tasavvufun aynısı değildir; fakat önemli bir ortak soru sorar:
İnsan, iyi bir
insan olmayı nasıl öğrenir ve bu iyilik nasıl kalıcı karaktere dönüşür?
16. Tasavvuf ile modern psikolojinin kesiştiği ve
ayrıldığı nokta
Burada
dikkatli olmak gerekir.
Tasavvuf:
“Kalbin
terbiyesi ve Allah'a yaklaşma”
üzerinde
durur.
Modern
psikoloji ise:
“İnsanın
düşünce, duygu, davranış ve kişilik süreçlerini”
bilimsel
yöntemlerle incelemeye çalışır.
Dolayısıyla
bunları birbirinin yerine koymak doğru değildir.
Fakat bazı
kavramlar arasında karşılaştırmalı okuma yapılabilir.
|
Tasavvuf |
Modern
psikolojiye yakın kavram |
|
Muhasebe |
Öz-farkındalık |
|
Murakabe |
Kendini gözlemleme |
|
Riyazet |
Öz-disiplin |
|
Mücahede |
Özdenetim ve çaba |
|
Sabır |
Duygu düzenleme / sebat |
|
Tevazu |
Benlik merkezliliğinin azalması |
|
Şükür |
Olumlu değerlendirme /
minnettarlık |
|
Hüsn-i zan |
Bilişsel yorum biçimleri |
|
Affetme |
Affetme süreçleri |
|
Nefis terbiyesi |
Davranış ve alışkanlık düzenleme |
Ancak bunlar eş
anlamlı değildir. Sadece iki farklı bilgi alanının benzer sorulara verdiği
cevapları karşılaştırmamızı sağlar.
17. Ahlâkın en önemli düşmanı: “Ben”
Tasavvufî
açıdan ahlâk problemlerinin önemli bir kısmı benlik merkezlilik
çevresinde toplanabilir.
Örneğin:
- “Ben haklıyım.”
- “Bana bunu nasıl yapar?”
- “Ben daha bilgiliyim.”
- “Benim hakkım.”
- “Ben özür dilemem.”
- “Önce o özür dilesin.”
Bu cümlelerin
tamamında ortak bir yapı vardır:
Ben merkeze
yerleşmektedir.
Tevazu ise
insanın değerini inkâr etmesi değildir.
Tevazu:
Kendini
merkezin tek sahibi olarak görmemektir.
Bu ayrım çok
önemlidir.
18. Hulk ile sabır arasındaki ilişki
Sabır yalnızca
beklemek değildir.
Ahlâk
açısından sabır:
duygu ile
davranış arasına bilinç koyabilme gücüdür.
Örneğin bir
insan öfkelenebilir.
Öfke bir
duygudur.
Fakat:
öfkelendim →
hakaret ettim
zorunlu bir
zincir değildir.
Araya:
öfkelendim →
durdum → düşündüm → ölçtüm → uygun şekilde konuştum
girebilir.
İşte burada
ahlâk ortaya çıkar.
19. Hulk ile adalet arasındaki ilişki
İyi ahlâk
sadece yumuşak olmak değildir.
Bazen:
- “hayır” diyebilmek,
- hakkını korumak,
- haksızlığa itiraz etmek,
- emaneti korumak,
- doğruyu söylemek
de güzel
ahlâktır.
Dolayısıyla:
ahlâk =
herkese hoş görünmek
değildir.
Adalet bazen
sert bir hakikati söylemeyi gerektirir.
Merhamet ise
adaleti ortadan kaldırmaz.
Tasavvufî
ahlâkı dengeli yapan şeylerden biri de budur:
merhamet +
adalet + hikmet.
20. Hulk ile merhamet
Merhamet,
güzel ahlâkın merkezî unsurlarındandır.
Fakat
merhamet:
“Her şeyi hoş
görmek”
anlamına
gelmez.
Gerçek
merhamet:
- insanın onurunu korur,
- hatayı düzeltmeye çalışır,
- güçsüzü ezmez,
- farklı olana tahammül
eder,
- kendisine yapılan kötülüğü
çoğaltmaz.
Bu nedenle
merhamet:
zayıflık
değil, ahlâkî güçtür.
21. Hulk ile dil ahlâkı
Ahlâkın en
kolay sınandığı yerlerden biri dildir.
Bir insanın:
- yalan söylemesi,
- alay etmesi,
- küçümsemesi,
- dedikodu yapması,
- iftira atması,
- gereksiz yere kırıcı
konuşması
dışarıdan
küçük davranışlar gibi görülebilir.
Fakat bunlar
karakterin dışa vurumlarıdır.
Bu yüzden:
Dil, kalbin ve
karakterin aynalarından biridir.
Günümüzde buna
sosyal medya da eklenmiştir.
Eskiden
kişinin sözü birkaç kişiye ulaşırken bugün bir cümle:
saniyeler
içinde yüzlerce veya binlerce kişiye ulaşabilir.
Dolayısıyla
dijital ortam da ahlâkın dışındaymış gibi düşünülemez.
22. Sosyal medya çağında hulk
Modern insan
için ahlâkın yeni sınavlarından bazıları şunlardır:
Bir haber doğrulanmadan paylaşılmalı mı?
Hayır.
Bir insanın hatası milyonlarca kişinin önüne
çıkarılmalı mı?
Her zaman
değil.
Bir kişi farklı düşündüğü için aşağılanmalı mı?
Hayır.
Anonim olmak sorumluluğu ortadan kaldırır mı?
Hayır.
Burada
geleneksel:
dil ahlâkı
modern:
dijital ahlâk
alanına
genişler.
23. Hulk ve aile hayatı
Hz.
Peygamber'in güzel ahlâkı aile içindeki davranışlarla ilişkilendiren hadisleri,
önemli bir ölçü ortaya koyar. Tirmizî rivayetinde iman olgunluğu güzel ahlâk ve
aileye karşı incelikle birlikte anılır. (Sunnah)
Bu nedenle
kişinin gerçek ahlâkını anlamanın önemli yollarından biri şudur:
İnsan
kendisinden hiçbir şey beklemeyen kişilere nasıl davranıyor?
Dışarıda çok
nazik olup evde sürekli kırıcı olmak, ahlâkın henüz bütünlüğe kavuşmadığını
gösterebilir.
Çünkü ahlâk:
seyirciye göre
değişmeyen karakterdir.
24. İş hayatında Hulk
Ahlâkın iş
hayatındaki karşılıkları:
- işi savsaklamamak,
- emanete riayet etmek,
- emeği sömürmemek,
- başkasının başarısını
sahiplenmemek,
- hatayı gizlememek,
- çalışanı küçük düşürmemek,
- müşteriyi aldatmamak,
- verilen sözü tutmak.
Burada ahlâk
ile meslek etiği birleşir.
Örneğin:
“Kimse
görmüyor.”
cümlesi ahlâk
açısından çok güçlü bir sınavdır.
Çünkü ahlâkın
gerçek testi çoğu zaman:
görülmediğimiz
zamandır.
25. Ahlâkın üç seviyesi
Bütün bu
açıklamalardan hareketle ahlâkı üç seviyede düşünebiliriz:
1. Yasak düzeyi
“Bunu
yapmayacağım.”
Örneğin yalan
söylememek.
2. Erdem düzeyi
“Doğru sözlü
olacağım.”
Burada
yalnızca kötülükten kaçınma değil, iyiliği geliştirme vardır.
3. İhsan düzeyi
“Doğruluk
benim karakterimin bir parçası olacak.”
Artık kişinin
davranışı sürekli dış kontrolden beslenmez.
İşte hulk
kavramı özellikle üçüncü düzeyde anlam kazanır.
26. Ahlâkın oluşum formülü
Bütün
gelenekleri birlikte düşündüğümüzde şöyle bir model kurulabilir:
Bilgi
↓
Farkındalık
↓
Niyet
↓
İrade
↓
Tekrarlanan
davranış
↓
Alışkanlık
↓
Huy
↓
Hulk /
karakter
↓
Ahlâkî
şahsiyet
↓
Toplumsal
güven
Bu zincirde
bir halka eksik olduğunda problem çıkabilir.
Örneğin:
bilgi var +
uygulama yok = teorik ahlâk
uygulama var +
niyet bozuk = gösteriş ihtimali
iyi niyet var
+ bilgi yok = yanlış iyilik ihtimali
bilgi + niyet
+ uygulama + süreklilik = karakter oluşumu
27. Tasavvufî bakımdan asıl dönüşüm
Tasavvufun
hedefi yalnızca:
“Kötü
davranışlarımı azaltayım.”
değildir.
Daha derin
hedef:
Kötü
davranışları üreten iç yapıyı dönüştürmek.
Örneğin:
Kibir → tevazu
Öfke → hilim
Haset → gıpta
ve hayır isteme
Cimrilik →
cömertlik
Korkaklık →
cesaret
Aşırı hırs →
kanaat
Kin → affetme
Gaflet →
murakabe
Benmerkezcilik
→ kulluk bilinci
şeklinde bir
dönüşüm söz konusudur.
Bu bakımdan
tasavvufî ahlâk, yalnızca “kötü huyları bastırmak” değil, onları daha yüksek
erdemlerle dönüştürmek ister.
28. Hulk ve “ahlâk-ı ilâhiyye” meselesi
Tasavvuf
literatüründe Allah'ın isim ve sıfatlarıyla insanın ahlâkî dönüşümü arasında
güçlü bir ilişki kurulmuştur.
Burada dikkat
edilmesi gereken husus, insanın ilâhî sıfatlarla ontolojik olarak özdeşleşmesi
değildir.
Daha doğru
ifade:
İnsan, ilâhî
isimlerin işaret ettiği kemal değerlerini kendi kulluk kapasitesi ölçüsünde
ahlâkî hayatına yansıtmaya çalışır.
Örneğin:
- Allah'ın rahmeti → kulda
merhamet,
- affediciliği → kulda
bağışlayıcılık,
- adaleti → kulda adalet,
- keremi → kulda cömertlik,
- hilmi → kulda yumuşaklık
gibi.
Bu anlayışta
ahlâk, ilâhî hakikat karşısında insanın kendi varlık ve davranışını
düzenlemesidir.
29. Hulk ile ihlâs arasındaki ilişki
Bir insan iyi
davranışları:
“Beni iyi
insan sansınlar.”
diye yapıyorsa
ahlâkın içine gösteriş karışabilir.
İhlâs ise
davranışın merkezini değiştirir:
İnsanların
değerlendirmesi değil, Allah'ın rızası.
Bu noktada
güzel ahlâk yalnızca sosyal imaj olmaktan çıkar.
Kişi:
- teşekkür edilmese de
iyilik yapar,
- alkışlanmasa da görevini
yapar,
- karşılık görmese de
adaleti gözetir.
Böylece ahlâk gösteriden
karaktere dönüşür.
30. Hulk ve özgürlük
İlk bakışta
ahlâkın insanı sınırladığı düşünülebilir.
Oysa daha
derin bir bakışla güzel ahlâk insanı bazı bağımlılıklardan özgürleştirir.
Örneğin:
- öfkesine hâkim olan kişi
öfkesinin kölesi değildir;
- parasına hâkim olan kişi
malın kölesi değildir;
- övgü ihtiyacını aşan kişi
başkalarının beğenisinin kölesi değildir;
- nefsinin her isteğine
uymayan kişi arzularının kölesi değildir.
Bu açıdan:
Ahlâk, insanın
kendisini yönetebilme özgürlüğüdür.
31. Günümüz insanı açısından Hulk
Bugün ahlâkın
sınandığı alanlar klasik dönemden daha farklı biçimlerde çoğalmıştır.
Dijital ortam
Paylaşmadan
önce doğrulamak.
Yapay zekâ
Üretilen
bilgiyi sorgulamadan doğru kabul etmemek.
Tüketim
İhtiyaç ile
arzuyu ayırabilmek.
İş hayatı
Başkasının
emeğini sömürmemek.
Eğitim
Kopya
çekmemek; öğrenmeyi gerçekten amaçlamak.
Aile
Yakınlara
karşı sabırlı olmak.
Sosyal hayat
Farklı
görüşteki insanı aşağılamamak.
İletişim
Dinlemeyi
konuşmak kadar önemsemek.
Böylece eski
ahlâk ilkeleri yeni teknolojik ve toplumsal ortamlarda yeniden sınanmaktadır.
32. Ahlâkın en zor sınavı: Güç
İnsan
güçsüzken iyi davranabilir.
Asıl sınav
çoğu zaman güç sahibi olduğunda ortaya çıkar.
Çünkü güç:
- istediğini yaptırabilme,
- başkasını susturabilme,
- cezalandırabilme,
- kendisini haklı
gösterebilme
imkânı verir.
Bu nedenle
gerçek ahlâk:
“Bana kimse
karşı koyamaz.” durumunda bile adaleti koruyabilmektir.
Tasavvuf
açısından bu, nefsin terbiyesinin önemli bir göstergesidir.
33. Ahlâkın en zor sınavı: Haksızlığa uğramak
Bir kimse bize
iyilik yaptığında iyi davranmak kolaydır.
Peki bize
haksızlık yapan kişiye karşı?
İşte burada:
- sabır,
- adalet,
- merhamet,
- affetme,
- nefsin kontrolü
birlikte
sınanır.
Affetmek her
durumda haksızlığı onaylamak değildir.
Ahlâkî
olgunluk:
haksızlığı
haksızlık olarak görebilirken kendisinin de haksızlık yapmamasıdır.
34. Hulk bir “duygu” değildir
Çok önemli bir
ayrım:
Sabırlı olmak
= hiç öfkelenmemek değildir.
Merhametli
olmak = hiç kızmamak değildir.
Tevazu =
kendini değersiz görmek değildir.
Affetmek =
yapılan yanlışı doğru kabul etmek değildir.
Ahlâk,
duyguların tamamen ortadan kaldırılması değil, onların yerinde ve ölçülü
biçimde yönetilmesidir.
Bu yönüyle
Aristoteles'in erdemi “ölçü” ile ilişkilendiren yaklaşımı ile İslâm ahlâkındaki
denge düşüncesi arasında karşılaştırma yapılabilir. Aristoteles'te erdem,
aşırılık ve eksiklik arasındaki uygun ölçüyü bulma ve bunu pratik hikmetle
uygulama meselesidir. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
35. Hulk için günlük bir “ahlâk muhasebesi”
Tasavvufî
düşünceyi günlük hayata aktarmak için akşamları şu sorular sorulabilir:
Bugün
1.
Kimi kırdım?
2.
Kime haksızlık
ettim?
3.
Nerede öfkeme
yenildim?
4.
Nerede nefsimi
kontrol ettim?
5.
Birinin
başarısını kıskandım mı?
6.
Kime karşı
merhametli oldum?
7.
Verdiğim bir
sözü tuttum mu?
8.
Kimse
görmediği hâlde doğru olanı yaptım mı?
9.
Bugün hangi
kötü huyumu fark ettim?
10.
Yarın hangi
güzel huyumu biraz daha geliştirebilirim?
Bu uygulama,
soyut ahlâk bilgisini muhasebeye dönüştürür.
36. Hulk için bir “ahlâk laboratuvarı”
Ahlâkın
gelişimini ölçmek için kişinin kendisine şu dört soruyu yöneltmesi de
mümkündür:
|
Soru |
Ölçtüğü şey |
|
Kimse görmezken ne yapıyorum? |
İçtenlik |
|
Bana haksızlık yapıldığında nasıl
davranıyorum? |
Sabır ve adalet |
|
Benden güçsüz olana nasıl
davranıyorum? |
Merhamet |
|
Benden üstün olana nasıl
davranıyorum? |
Tevazu |
Bu dört durum,
karakter hakkında oldukça öğretici olabilir.
37. Ahlâkın “görünen” ve “görünmeyen” tarafı
Ahlâkın
görünen tarafı:
- konuşma,
- davranış,
- yardım,
- adalet,
- nezaket.
Görünmeyen
tarafı:
- niyet,
- kıskançlık,
- kibir,
- haset,
- öfke,
- gösteriş,
- samimiyet.
Tasavvuf
açısından ikinci alan en az birincisi kadar önemlidir.
Çünkü dış
davranışı düzeltmek mümkündür; fakat davranışı üreten iç yapıyı düzeltmek
daha derin bir dönüşüm ister.
38. Hulk → edep → ihsan
Bütün bu
çerçeveyi üç kavramla özetlemek mümkündür:
Hulk
İçte yerleşmiş
ahlâkî yapı.
Edep
Bu yapının
davranışta ölçülü ve yerli yerinde görünmesi.
İhsan
Davranışın
Allah'ın huzurunda bulunma bilinciyle güzelleşmesi.
Böylece:
Hulk → Edep →
İhsan
şeklinde bir
yükseliş tasavvur edilebilir.
39. “İyi insan” ile “ahlâklı insan” arasındaki
fark
Bu iki ifade
her zaman aynı değildir.
“İyi insan”
bazen:
nazik,
yardımsever, sevecen
anlamında
kullanılabilir.
Ahlâklı insan
ise gerektiğinde:
- doğruyu söyler,
- adaleti savunur,
- hayır diyebilir,
- emaneti korur,
- kendi çıkarına aykırı olsa
bile hakkı gözetir.
Dolayısıyla
ahlâk:
sadece
sevimlilik değil, değerler uğruna doğru davranabilme iradesidir.
40. Bütün sistemin sentezi
Nisâb-ı
Mevlevî bağlamındaki
tasavvufî yolculuk ile Kur'an, sünnet, klasik ahlâk düşüncesi ve modern
karakter psikolojisini birlikte okuduğumuzda Hulk kavramı şu şekilde
formüle edilebilir:
Hulk, insanın
iç dünyasında yerleşen ve niyetlerini, duygularını, tercihlerini ve
davranışlarını belirli bir süreklilik içinde yönlendiren ahlâkî karakter
yapısıdır. Tasavvuf açısından bu yapı, nefsin terbiyesi, kalbin arındırılması
ve güzel isim ve değerlerin kulluk bilinci içinde hayata yansıtılmasıyla
olgunlaşır.
Böylece ahlâk:
kural →
davranış → alışkanlık → huy → karakter → şahsiyet
zinciri
içerisinde gelişir.
41. Ankaravî merkezli nihai değerlendirme
Ankaravî'nin Nisâb-ı
Mevlevîsi, Minhâcü'l-fukarâ ile yakın içerik ilişkisi taşıyan ve
tasavvufî kavramları Mesnevî merkezli bir yapı içerisinde ele alan bir eserdir.
Bu nedenle Hulk/Ahlâk, eserin genel seyr ü sülûk mantığı içinde
değerlendirildiğinde, tasavvufî yolculuğun yalnızca zihinsel değil, karakter
dönüştürücü niteliğini gösteren bir kavram olarak okunabilir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Burada önemli
olan şudur:
Tasavvuf
insana sadece “neye inanması gerektiğini” öğretmez; inandığı şeyin nasıl bir
insan meydana getirmesi gerektiğini de sorar.
Bu nedenle
gerçek tasavvufî ilerlemenin göstergesi:
- daha çok konuşmak değil,
- daha çok kavram bilmek
değil,
- daha fazla başkasını
eleştirmek değil,
daha güzel bir
karaktere sahip olmaktır.
42. Sonuç: Hulk, bilginin insan hâline gelmesidir
Bütün
araştırmayı tek bir cümlede toplarsak:
Ahlâk, bilginin karaktere dönüşmüş hâlidir.
Kur'an
açısından Hz. Peygamber'in “yüce bir ahlâk” üzere oluşu, sünnet açısından iman
olgunluğu ile güzel ahlâkın ilişkilendirilmesi, Gazzâlî'nin hulku nefiste
yerleşmiş bir yapı olarak açıklaması, İbn Miskeveyh'in ahlâkı sistematik bir
disiplin hâline getirmesi, Aristoteles'in erdemi alışkanlık ve karakterle
ilişkilendirmesi ve modern psikolojinin karakter güçlerini incelemesi farklı
geleneklere ait olmakla birlikte aynı temel soruya temas eder:
İnsan, iyi
olanı bilmekten iyi olanı sürekli olarak yapabilen bir insan olmaya nasıl
geçer?
Tasavvufun
cevabı ise daha derindir:
Bilgi → amel →
mücahede → riyazet → muhasebe → murakabe → güzel huy → güzel karakter → güzel
kulluk.
Dolayısıyla Hulk,
yüz mertebeli tasavvufî yolculuk içinde yalnızca bir “ahlâk bölümü” olarak
değil, bütün yolculuğun insanda görünür hâle gelmesinin ölçüsü olarak
düşünülebilir.
Ve belki de bu
araştırmanın en özlü sonucu şudur:
İnsanın
tasavvufî seviyesini, ne kadar bildiğinden çok; bildiği hakikatin onu nasıl bir
insana dönüştürdüğü gösterir.
Seçilmiş kaynaklar
- Ankaravî, İsmâil Rüsûhî. Nisâb-ı
Mevlevî. Yazma nüshalar; Süleymaniye Kütüphanesi. Eserin resmî katalog
kaydında Farsça ve “hâller ve makâmlar” tasnifinde bulunduğu
görülmektedir.
- Ankaravî, İsmâil Rüsûhî. Minhâcü'l-fukarâ.
- Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâü
ulûmi'd-dîn, “Riyâzetü'n-nefs ve tehzîbü'l-ahlâk” bölümü. (Viki Kaynak)
- İbn Miskeveyh. Tehzîbü'l-ahlâk.
(TDV İslâm Ansiklopedisi)
- Aristoteles. Nikomakhos
Ahlâkı. (Stanford Felsefe Ansiklopedisi)
- Peterson, Christopher;
Seligman, Martin E. P. Character Strengths and Virtues. (Amerikan Psikoloji Derneği)
- Kur’an, el-Kalem 68/4. (Quran.com)
- Tirmizî, Sünen,
2612. (Sunnah)
Önemli bir
akademik not: Nisâb-ı
Mevlevînin yazma nüshaları ve katalog kayıtları doğrulanabilir durumdadır;
ancak burada Ankaravî'ye doğrudan “Hulk bahsinde şu beyit şöyledir”
şeklinde sayfa/beyit numarası verilmiş sahih bir neşir metnine dayanmadığım
için, eserin özgül ifadelerini uydurma riskine girmedim. Bu, özellikle ileride
hazırlayacağımız Şikago dipnotlu akademik makale açısından önemli bir
metodolojik tercihtir.
-III-
Hulk (خُلُق) ve Ahlâk Kavramı
1. Kelime Kökeni ve Temel Tanım
Hulk (خُلُق), Arapça h-l-k (خ-ل-ق)
kökünden gelir. Aynı kökten halk (خَلْق: yaratma, yaratılmış
biçim/beden) ve Hâlık (Yaratıcı) türer. Bu akrabalık tesadüf değildir: halk
insanın dış, görünen yapısını (sûret), hulk ise iç, görünmeyen yapısını
(sîret) anlatır. Hadiste geçen dua bunu iyi özetler: "Allahım,
hılkatimi (yaratılışımı) güzel yaptığın gibi ahlâkımı da güzel kıl."
Ahlâk (أخلاق), hulk'un çoğuludur.
En geniş
anlamıyla tanım: Ahlâk,
insanın iç dünyasında yerleşmiş, düşünmeden ve zorlanmadan davranışlara
dönüşen, doğuştan gelen yatkınlıklarla sonradan kazanılan alışkanlıkların
birleşiminden doğan kalıcı kişilik yapısıdır. Bu yapı insanın kendisiyle,
başkalarıyla, doğayla ve Yaratıcıyla ilişkisini belirler, davranışlarına değer
yönü verir.
Klasik
tanımlardan iki örnek:
- Gazâlî: Hulk, nefiste yerleşmiş
bir hâldir; fiiller düşünce ve zorlama gerektirmeden kolayca bu hâlden
doğar.
- İbn Miskeveyh: Nefsin, düşünmeden ve
araştırmadan fiillerine sevk eden bir halidir.
2. Sistematik Açılım
2.1. Kavramın Katmanları
|
Katman |
İçerik |
Örnek |
|
Fıtrî zemin |
Doğuştan gelen yatkınlıklar,
mizaç |
Merhamete eğilimli bir çocuk |
|
Kazanılmış öz |
Terbiye, alışkanlık, çevre, irade |
Sabrı bilinçli egzersizle edinmek |
|
İç hâl (hulk) |
Kalıcı karakter yapısı |
Cömertliğin "huy"
olması |
|
Dış tezahür (fiil) |
Gözlenebilir davranış |
Karşılıksız yardım etmek |
Önemli ayrım:
Tek bir cömert davranış cömertlik değildir. Hulk, davranışın süreklilik,
kolaylık ve içtenlik kazanmış hâlidir. Zoraki doğruluk, doğruluk
"huyu" sayılmaz; ama o yönde ilerlemenin işaretidir.
2.2. Boyutlar (Hulk'un Muhatapları)
1.
Allah ile ilişki: İhlâs,
tevekkül, şükür, edep, haya.
2.
Kişinin kendisiyle ilişkisi: İffet, sabır, kanaat, tevazu, ölçülülük; karşısında
kibir, öfke, hırs.
3.
İnsanlarla ilişki: Adalet, doğruluk, af, emanet, sözde durmak, merhamet; karşısında gıybet,
hile, zulüm.
4.
Doğa ve canlılarla ilişki: Hayvana şefkat, israf etmemek, çevreyi gözetmek.
5.
Zamanla ve işle ilişki: Dakiklik, itkan (işi sağlam yapmak), sorumluluk.
2.3. Klasik Erdem Şeması
Yunan
felsefesinden İslâm ahlâkçılarına (Miskeveyh, Tûsî, Devvânî, Kınalızâde) geçen
model, nefsin üç gücüne dayanır:
- Akıl (kuvve-i nâtıka): Doğru ayrımı yapmak → hikmet
- Öfke (kuvve-i gadabiyye): Atılganlık dengesi → şecâat
(cesaret)
- Arzu (kuvve-i şehviyye): İsteklerin dengesi → iffet
Bu üçünün
uyumu adalettir. Her erdem iki aşırılık arasında orta noktadır (vasat):
- Cesaret: korkaklık ⟷ cesaret ⟷ düşüncesiz atılganlık
- Cömertlik: cimrilik ⟷ cömertlik ⟷ saçıp savurma
- Tevazu: kibir ⟷ tevazu ⟷ kendini hor görme
2.4. Ahlâkın Kaynakları
- Vahiy: İyi ve kötünün nihai
ölçüsü, örnek model (Peygamber: "Ben güzel ahlâkı tamamlamak için
gönderildim").
- Akıl: İyiliğin evrensel
ilkelerini kavrar.
- Vicdan/fıtrat: İçsel doğruluk duygusu.
- Toplum/örf: Ahlâkın somut biçimlerini
şekillendirir (selamlaşma, misafirperverlik gibi).
2.5. Ahlâkla Komşu Kavramlar
- Ahlâk ≠ hukuk: Hukuk dışarıdan
yaptırımla, ahlâk içten bağlılıkla işler.
- Ahlâk ≠ görgü/nezaket: Nezaket ahlâkın
yüzeyidir; ahlâk daha derindir.
- Ahlâk ≠ din (özdeş değil,
ilişkili): Din
ahlâka temel ve motivasyon sağlar; ama ahlâk sadece ibadet değildir. Pek
çok klasik metin "güzel ahlâk"ı imanın ve ibadetin ölçütü sayar.
3. Örneklerle Somutlaştırma
- Sabır: Kaybettiği bir yakınının
ardından isyan etmeden, ama duygularını inkâr etmeden yola devam etmek.
- Doğruluk: Hiç kimse görmezken,
yalan söylemenin kâr getireceği bir anda doğruyu söylemek.
- Edep: Bir meclisde bilgisi çok
olsa da büyüğünün sözünü kesmemek.
- Adalet: Sevdiğin birine karşı
bile hakkı gözetmek.
- Çalışma ahlâkı: Müşterinin göremeyeceği
bir işçiliği de titizlikle yapmak.
- Çevre ahlâkı: Kimsenin denetlemediği
bir yerde de suyu israf etmemek.
4. Görüşlerim
Bir yapay zekâ
olarak bu konuda kendi bakışımı, dinî bir otorite olarak değil, düşünsel bir
okuyucu olarak paylaşıyorum:
1.
Hulk kavramının en güçlü yanı, ahlâkı "bilgi" ve
"kural"dan "karakter"e taşımasıdır. Modern etik tartışmalarında çoğu
zaman "şu durumda ne yapmalıyım?" sorusu öne çıkar. Hulk geleneği ise
"nasıl biri olmalıyım?" sorusunu merkeze alır. Bu, çağdaş erdem
etiği (Aristoteles, MacIntyre) ile örtüşür ve bence yaşamın bütününü
kapsadığı için daha gerçekçidir; çünkü insanların çoğu kriz anında ilkeleri
değil, alışkanlıklarını izler.
2.
"Orta yol (vasat)" fikri değerlidir ama yanlış anlaşılabilir. Orta, her şeyde ılımlı olmak demek
değildir. Adalet ya da doğruluk konusunda "orta" bir tavır olmaz.
Vasat, duruma ve ölçüye uygun olanı bulma sanatıdır; bu da hikmeti, yani
sürekli muhakemeyi gerektirir.
3.
Ahlâk eğitilebilir; bu en umut verici nokta. Gazâlî ve Miskeveyh, karakterin
değişmez olmadığını, riyâzat (egzersiz) ve çevreyle dönüştürülebileceğini
savunur. Modern psikoloji de alışkanlıkların ve ortamın davranışı büyük ölçüde
şekillendirdiğini destekliyor.
4.
İç ve dış tutarlılık ölçüttür. Bir ahlâk anlayışının sağlamlığı, kimse bakmazken de
aynı kalıp kalmadığıyla ölçülür. Bu, hulk'un "ikinci doğa" olma
fikriyle uyumlu.
5.
Eleştirel bir not: Ahlâkın bireysel karakter olarak vurgulanması, yapısal adaletsizlikleri
gözden kaçırma riski taşır. Gerçekten ahlâklı bir toplum, yalnızca iyi bireyler
değil, iyi davranmayı kolaylaştıran kurumlar da gerektirir. Hulk, hem kişisel
hem toplumsal sorumluluğu birlikte düşünmelidir.
6.
Yaratılışla bağ, anlamlı bir fikirdir. Hulk ile halk'ın aynı kökten gelmesi, ahlâkı keyfî
bir toplumsal sözleşmeden öte, insanın var oluş yapısına yerleşmiş bir hakikat
olarak görme eğilimini yansıtır. Bu metafizik iddiayı herkes paylaşmayabilir;
ama güzel ahlâkın insanı bütünleştiren, huzur veren ve ilişkileri onaran
etkisi, inançtan bağımsız olarak gözlemlenebilir bir gerçektir.
Özetle: Hulk, davranışın ardındaki
"kim olduğumuz"dur. En geniş anlamıyla ahlâk, insanın kendisiyle,
çevresiyle ve Yaratıcıyla kurduğu ilişkinin kalıcı kalitesidir.
-IV-
HULK (خُلُق) VE AHLÂK KAVRAMLARININ
DİLLERDERSİ, ANLAM GENİŞLEMESİ VE İNSANİ YETKİNLİK BAĞLAMINDA BİR TAHLİLİ
Girdiği Çerçeve ve Etimolojik
Temeller
Arapça kökenli bir kelime olan hulk (خُلُق) ve onun çoğulu olan ahlâk (أخلاق), İslam düşünce geleneğinde ve ahlâk
felsefesinde insanın içsel yapısını, karakterini ve davranış biçimlerini ifade
eden merkezî kavramlardır. Dil bilimsel (etimolojik) açıdan hulk kelimesi, aynı kökten gelen halk (خَلْق) kavramıyla derin bir bağa sahiptir. Halk, insanın gözle görülen fiziki yaratılışını, maddî
ve bedenî formunu ifade ederken; hulk, aynı kök
harflerinden türemekle birlikte, insanın gözle görülmeyen içsel suretini, ruhî
ve manevî karakterini temsil eder.
Bu bağlamda ahlâk, insanın adeta batınî (içsel) yaratılışı olarak tanımlanabilir. Klasik
literatürde bu ikilik şu veciz ifadeyle özetlenmiştir:
"Halk, insan bedeninin dış görünüşüdür; hulk ise
ruhun ve kalbin iç suretidir."
Kavramsal Dönüşüm: Fıtrî Özden
Kazanılmış Erdemlere
Hulk kelimesi, Kur'ân-ı Kerîm’de hem kök anlamını koruyarak hem de ahlâkî bir
mertebeye işaret ederek yer alır. Kalem Suresi'nin 4. ayetinde Hz. Muhammed’in
(s.a.v.) üstün ahlâkını nitelerken kullanılan "ve inneke le alâ hulukin
azîm" (Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin) ifadesi, kavramın
dinî ve felsefi literatürdeki zirve noktasını oluşturur. Buradaki hulk, yalnızca anlık davranışları değil, kalbe
yerleşmiş köklü ve istikrarlı bir seciyeyi ifade eder.
İslam düşünce tarihinde ahlâk felsefesini
sistematikleştiren alimler (İbn Miskeveyh, Gazzâlî, Tûsî vb.), hulku şu klasik
tanımla çerçevelemişlerdir:
"Hulk, insanın ruhunda kökleşmiş öyle bir
melekedir ki, fiiller hiçbir zorlamaya ve düşünceye gerek kalmaksızın bu
melekeden kolaylıkla ve kendiliğinden sadır olur."
Bu tanım, ahlâkî eylemin iki temel şartını ortaya
koyar:
- İçselleşme: Davranışın geçici bir heves veya zorlama
değil, karakterin kalıcı bir parçası olması.
- Kolaylık: Erdemli tutumların hiçbir iradî dirençle
karşılaşmadan doğal bir refleks hâline gelmesi.
Ahlâkın Bireysel ve Toplumsal
Boyutları
Hulk ve ahlâk kavramları, bireyin iç dünyasındaki
huzur ile toplumsal düzenin sürdürülebilirliği arasında doğrudan bir köprü
kurar. İnsan, akıl ve irade sahibi bir varlık olarak yaratılmıştır; ancak bu
potansiyelin erdemle taçlandırılması eğitim, irade terbiyesi ve öz denetim
gerektirir.
- Bireysel Boyut: Ahlâk,
insanın nefsiyle olan mücadelesinde adalet, iffet, hikmet ve şecaat gibi
temel erdemleri kuşanarak ruhî dengeyi (itidali) yakalamasını sağlar.
Aşırılıkların (ifrat ve tefrit) ortasında yer alan itidal, ahlâkî
olgunluğun temel ölçütüdür.
- Toplumsal Boyut:
Bireylerde içselleşen hulk, toplumsal
hayatta güven, merhamet, adalet ve yardımlaşma olarak tezahür eder.
Toplumsal bağları güçlü kılan ve sosyal çözülmeyi önleyen en muktedir
çimento, ahlâkî değerlerin ortak bir şuurla yaşatılmasıdır.
Sonuç
Hulk (خُلُق) kelimesi, insanın sadece dış dünyadaki
eylemlerini düzenleyen bir kurallar bütünü değil; onun özünü, karakterini ve
manevî kimliğini inşa eden dinamik bir süreçtir. Fizikî yaratılışımızın (halk)
bir tamamlayıcısı ve gayesi olan ahlâk, insanın hakiki anlamda insanî kemale
ermesinin, içsel huzuru yakalamasının ve topluma anlamlı bir değer katmasının yegâne
yoludur. Bu çerçevede ahlâkî erdemleri kuşanmak, insanın hem kendi fıtratıyla
barışmasının hem de evrensel barışa katkı sunmasının en temel şartıdır.
-V-
Aristoteles “Ahlâk alışkanlıkla karaktere
dönüşür.” diyor. Bundan da anlıyoruz ki ahlaki eğitim olabilir. Yine anlıyoruz
ki hulk (ahlak), bilginin davranışa, davranışın alışkanlığa,
alışkanlığın karaktere ve karakterin kulluk bilincine dönüşmesi şeklinde
okunabilir.
Bugün çokları herkes ahlaksız, güzel
ahlaklılara enayi gözüyle bakıyorlar, diyor ki haklı da olabilirler. Ancak
olgun ahlaklılar, Sertab Erener gibi söyleyebilenlerdir:
Tek başıma, tek başıma
Tek başıma kalsam da fikrimden dönmem
Kırılsam da bükülmem, bitti derken sönmem
Karanlık gecelerden yeni sabahlara
uyanırım
Birçokları bitti diyor. Çokları
umutsuzluğa kapılıyor. Hayır. Bireysel ahlak yanında artık toplumsal ahlak
konusu başlayacak ki bu da kurtuluşun anahtarı olacaktır.
Kâhin değiliz elbet. Ancak bunca sayfa
çevirmiş biri olarak yeni sabahlara uyanacağımızı seziyoruz. Daha doğrusu
Allah’tan diliyoruz.
Çalışmak bizden, takdir Allah’tan.
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 08. 10. 2026
