Fakr – İhtiyaçsızlığın İçinde Hakk’a Muhtaçlık Bilinci
-I-
49. Fakr (فقر) – İhtiyaçsızlığın İçinde Hakk’a Muhtaçlık Bilinci
Sözlük anlamı: Yoksulluk.
Tasavvufî anlamı: Zâhirde değil, bâtında fakr; kişinin Allah’tan başka
hiçbir şeye güvenmemesidir.
📜 “Fakr, benim iftiharımdır.” – Hz. Peygamber
💠 Fakr, Allah’a karşı sonsuz ihtiyaç içinde olma bilincidir.
FAKR
(ﻓﻘﺮ) i. (Ar. faḳr)
1. Fakirlik, yoksulluk: Fakr u zarûret kaygılarından
âzâdeyim (Yâkup K. Karaosmanoğlu). Bir afîf âile sessizliği var
evlerde / Örtüyor fakrı asâletle çekilmiş perde (Yahyâ Kemal).
2. Eksiklik: “Fakr-ı zekâ.” Derin bir fakr-ı
efkâr ile mâlûl olan muhît-i hâzır-ı edebîmiz… (Fuat Köprülü).
3. tasavvuf. Kendinde varlık görmeyip her
bakımdan Allah’a muhtaç olduğunu bilme, mevhum varlığından kurtulup ef’al,
sıfat ve zâtını Allah’ın sıfat ve zâtında fânî kılma, fenâfillâha erişme hâli,
mânevî yokluk: Ne bilsin lezzet-i fakr u fenâyı mâl ü câh ehli / Bu
zevki gel kanâat kûşesinde merd-i Hak’tan sor (Dürrî’den). Eyledik râh-ı kelâl-i aşkta
mahv-ı vücûd / Mesned-i fakr u fenâda şâh olan Nakşîler’iz (Leskofçalı Gālib). Devlet-i âlem sana fakr-ı
güher-kıymet bana (Esrar Dede’den).
https://www.lugatim.com/s/Fakr
*
fakr
Arapçafaḳr
İsim
1. ESKİMİŞ ► yoksulluk
o
"Bu
dakikadan itibaren önümüzde yürüyecek olan bu genç adam, azlıkla, fakr ile,
mazlumluk ve mağlubiyetle ittifak etmişti." — Hamdullah Suphi Tanrıöver
Birleşik Kelimeler (1)
ListeAyrıntılı
fakruzaruretArapça
İsim
1. ESKİMİŞ İleri
derecede yoksulluk.
o "Millet, fakruzaruret içinde harap ve bitap
düşmüş olabilir." — Atatürk
https://sozluk.gov.tr/kelime/fakr
*
FAKR: Arapça, fakirlik, yoksulluk,
ihtiyaçlılık gibi mânâları ifade eder.
Varlıktan kurtulup, Allah’da fani
olmaktır.
Fakr, şerefli bir makamdır.
Mutasavvıflara, fukara adı verilir. Zira onlar, mülklerden kendilerini
boşaltmışlar, yani içlerinde mal-mülk sevgisi bırakmamışlardır.
Fakrın hakikati, kulun Allah’tan başka
hiç bir şeye ihtiyaç duymamasıdır.
Fakrın şekli, bütün sebeplerden
uzaklaşmaktır.
Fakirlerin en belirgin özelliği şudur :
Onlar yoklukta feryâd etmez, sızlanmaz, sükûnetlerini korurlar, ellerine birşey
geçince de, onu başkasına verirler, başkalarını kendi nefislerine tercih
ederler.
Cüneyd-i Bağdadi, fakirler hakkında
şunları söyler: Bir fakire rastladığında, onunla söze, ilimle değil rıfk ile
başla (yani önce tanış, arada sevgi hâsıl olsun, ondan sonra ilim ile
resmiyetle konuş). Zira ilmin resmiyeti onu korkutur, rıfk ısındırır.
Fakra ıstılah olarak yüklenen genel mânâ şudur: Fakr, bizim
bilegeldiğimiz yoksulluk değildir. Bu manevî ihtiyaçlılık hâlidir. Nazarî olan
mevhum varlığını terkeden (ef’âl, sıfat ve zâtını)Hak’ta fânî kılan kimse,
hakiki fakra ulaşmış kişidir. Böyle birinin ne kadar malı olursa olsun, hiç
birine gönül bağlamaz. Böyle birinin malı cebindedir, gönlünde değildir. Yine
buradaki kişiler, malın kölesi değiller bilakis mal onların kölesidir. Bu
mânâda, en zengin insanlardan sayılan Hz. Süleyman, onca mal ve servetine
rağmen fakirdir.
Hayalî fakr şalına çekmek cism-i üryanı
Anınla fahrederler atlas u dibayı bilmezler.
Hayalî
Eyleme fakra hakaretle nazar ey Nâbî
Fakr, âyinesidir sûret-i istiğnanın
Nâbî
FAKÎR: Arapça, mala ihtiyacı olan kişi
demektir. Fakir, fena fillâh makamındadır. Kişinin kendinde gördüğü her şeyi,
kendine değil, Allah’a ait ve Allah tarafından olduğunu bilmesi ve bu bilinci
kuvvetle taşır hâle gelmesidir. Bu mertebeye “Fena Fillâh” denir. Sâlik, bu
durumda kendinde dünyevî ve uhrevî bir vücûd (varlık) görmez.
Bu fakirin bazı asarı dil-i razım gibi
Bulmamışdı câme-i yekrenk ile hüsn-i nizâm
Ziya Paşa
FAKİRÎ: Farsça, yoksulluk demektir. Kendisinden
ilim ve amel alınmış salikin, iradesiz kalması hali.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
*
|
FAKR nedir? ne
demektir? |
Fakirlik. Tasavvufta her zaman her
işte Allahü teâlâya muhtaç olduğunu bilmek.
Fakr ile öğünürüm. (Hadîs-i şerîf-Râmûz-ül-Ehâdîs)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/FAKR/694
*
-II-
Fakr (فقر) – İhtiyaçsızlığın İçinde
Hakk’a Muhtaçlık Bilinci:
Nisâb-ı Mevlevî Bağlamında Tasavvufî, Felsefi ve Psiko-Spiritual Bir
Sentez
Öz
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin tasavvufî mertebeleri
tasnif ettiği Nisâb-ı Mevlevî adlı eserinde Fakr (فقر), yalnızca
maddî bir yoksulluk veya dervişane bir mahrumiyet olarak değil, kâinata ve
mahlûkata karşı tam bir bağımsızlık (ihtiyaçsızlık), buna mukabil
Yaratıcı’ya karşı ise mutlak bir muhtaçlık bilinci (ontolojik fakr)
olarak konumlandırılır.
Bu makale; Nisâb-ı Mevlevî’deki mertebe
hiyerarşisini merkeze alarak fakr kavramını Kur’ânî temeller, nebevî miras ("El-fakru
fahrî"), klasik tasavvuf ve kelâm geleneğindeki izahatları, modern
psikolojideki benlik ve bağımlılık teorileri ile felsefi varoluşçuluk
düzleminde sistematik bir şekilde incelemektedir. Çalışma, modern insanın
tüketim kültürü ve özerklik illüzyonu karşısında fakr bilincinin sunduğu içsel
özgürlük imkânını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
1. Nisâb-ı Mevlevî ve Tasavvufî Hiyerarşide Fakrun Konumu
Mevlevî geleneğinin en büyük şarihlerinden ve
mutasavvıflarından biri olan İsmâil Rüsûhî Ankaravî (ö. 1041/1631), sâlikin
seyr ü sülûk yolculuğunu sistemleştirirken ahlâkî, ruhî ve ontolojik
mertebeleri titizlikle tasnif etmiştir. Nisâb-ı Mevlevî’de ele alınan
yüz makam/mertebe, kulun nefsânî bağlardan arınarak ilâhî hakikate ulaşma
basamaklarını oluşturur.
Bu hiyerarşide Fakr, sıradan bir dervişlik
aksesuarı veya çile unsuru değil; kulun varlık ve yokluk algısının kökten
dönüştüğü kilit bir eşiktir.
Ankaravî’nin perspektifinde fakr, kulun mâsivâdan
(Allah dışındaki her şeyden) kalben el etek çekmesi, hiçbir nesneye, makama
veya insana esir olmaması manasında bir ihtiyaçsızlık (gınâ) hâlidir.
Ancak bu ihtiyaçsızlık, insanı kibre veya kendinden menkul bir kudret idrakine
değil, aksine her an ve her nefeste mutlak Yaratıcı’ya muhtaç olduğu idrakine (fakr-ı
hakîkî) götürür. Yani fakr, "hiçliğin" ve "mutlak
muhtaçlığın" farkına varıldığı anda kazanılan evrensel bir özgürlük
unvanıdır.
2. Kur'ânî ve Nebevî Temeller: Ontolojik Fakr ve "El-Fakru Fahrî"
Tasavvuf düşüncesinde fakr kavramının kökleri
doğrudan Kur’ân-ı Kerîm’in varlık ontolojisine dayanır. Fâtır Sûresi’nde yer
alan şu ilâhî ferman, fakrın metafizik temelini özetler:
"Ey insanlar! Siz Allah’a muhtaçsınız; Allah
ise her bakımdan zengin (Gani) ve her türlü övgüye layık olandır." (Fâtır, 35/15)
Bu âyet, insanın varoluşsal statüsünü
"muhtaçlık" (fakr) üzerine kurar. İnsan kendi başına var
olabilen, varlığını kendi gücüyle sürdürebilen bir varlık değildir (mümkinü’l-vücut).
Hz. Muhammed (s.a.v.)’in "El-fakru fahrî" (Fakr benim
övüncüm/iftihar vesilemdir) sözü, bu ontolojik gerçeğin bilincinde olmayı
ve mahlûkata kul köle olmaktan kurtulup yalnızca Hak’tan ilham almayı ifade
eder.
- Kulun Özgürlük Alanı: Allah’a karşı tam bir fakr (muhtaçlık) içinde olan kul, başkalarına
karşı tam bir gınâ (ihtiyaçsızlık) kazanır. Çünkü rızkı veren, kalpleri
eviren ve hayatı tanzim eden O’dur; bu durumda kulun ne kimseden bir
menfaat beklentisi kalır ne de kimseye boyun eğme mecburiyeti.
3. Klasik Tasavvuf ve Kelâm Geleneklerinde Fakr
İslâm düşünce tarihinde kelâmcılar kâinatın
sonradan yaratıldığını (hudûs) ve var olmak için sürekli İlâhî yaratmaya
muhtaç olduğunu savunmuşlardır. Tasavvuf ehli ise bu kelâmî hakikati bizzat
yaşantı haline getirerek "hâl" kılınmıştır.
- Cüneyd-i Bağdâdî ve Kuşeyrî Çizgisi: Klasik kaynaklarda fakr, kulun kendi iradesinden sıyrılarak ilâhî
irade içinde erimesi, mülk edinme hırsından kurtulması olarak tanımlanır.
Kuşeyrî’nin Risâle’sinde belirttiği üzere, hakiki fakir, elinde
dünya malı bulunmayan değil, dünya malı elinde bulunsa bile kalbinde ona
yer vermeyen, kalbini yalnızca Hak’la doldurandır.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Ankaravî’nin Şerh Gelenekleri: Mesnevî’de sıkça işlenen "hiçlik" ve
"yokluk" teması, fakr mertebesinin özüdür. Su, kâsenin içindeki
boşluğa (fakr/hacim) dolduğu gibi, ilâhî feyiz de ancak kulun kalbini
benlik iddialarından arındırıp tam bir fakr ile boşaltmasıyla tecelli eder.
4. Felsefi ve Psikolojik Boyut: Özerklik, Benlik ve Varoşsal Yalnızlık
Fakr kavramı, psikolojik ve felsefi düzlemde
modern insanın yaşadığı en büyük krizlere derin bir şifa sunar.
- Erich Fromm ve "Sahip Olmak ya da Olmak": Modern psikoloji ve felsefe, insanın sahip olduğu şeylerle
tanımlanmasının (tüketim kültürü) ruhsal yabancılaşmaya yol
açtığını söyler. Fakr ise "sahip olma" hırsından
"olma" (varoluşsal derinlik) halin geçen bir üst bilinçtir.
İnsan nesnelere ve statülere olan bağımlılığını kopardığı ölçüde
özerkleşir.
- Varoluşsal Güvenlik (Ontological Security): Modern psikolojide kaygı (ansiyete), geleceği kontrol edememe
korkusundan ve güvencesizlik hissinden kaynaklanır. Fakr bilinci, kontrolü
elinde tutma illüzyonundan vazgeçip her şeyin kaynağı olan Mutlak Güç’e
sığınmayı sağlar. Bu durum, bireye derin bir içsel sükûnet ve sarsılmaz
bir psikolojik dayanıklılık kazandırır.
5. Günümüz Hayatında Fakr Bilinci:
Tüketim Çılgınlığına Karşı İçsel Özgürlük
21.
yüzyılın küresel dünyası; sürekli daha fazlasını
tüketmeyi, bireysel egoyu şişirmeyi, imajı ve maddî başarıyı yücelten bir
sistem üzerine kuruludur. Bu sistemin insanı sürüklediği nokta ise kronik bir
tatminsizlik, yalnızlık ve tükenmişliktir.
“İhtiyaçsızlığın içinde Hakk’a muhtaçlık bilinci”, modern insana paradoksal ve devrimci bir reçete
sunar:
1. Dışsal Şartlardan Bağımsızlaşma (İhtiyaçsızlık): İnsan, hayatı idame ettirmek için çalışırken zihnini
ve kalbini eşyanın esaretinden kurtarabilir. "Bana eşya yetiyor, fakat
onlar benim efendim değil" diyebilmek, modern dünyadaki en büyük
bağımsızlık ilanIdır.
2. Yapay Kimliklerden Arınma: Sosyal statüler, unvanlar ve dijital beğeniler
üzerinden kurulan sahte benlikler yerine, insanın Yaratıcı karşısındaki yerini
"hiçlik" bilinciyle idrak etmesi, kibrin ve rekabet hırsının
yarattığı ruhsal ağırlığı ortadan kaldırır.
3. Derin Şükür ve Kanaat: Hakiki fakr sahibi bir birey, elindekileri geçici
birer emanet olarak gördüğü için kaybetme korkusu yaşamaz; kazandıklarıyla
şımarmaz, kaybettikleriyle yıkılmaz. Bu da çağımızın en çok aranan erdemi olan duygusal dengeyi (istikrarı) sağlar.
6. Sonuç
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevî’sinde
işaret ettiği Fakr makamı; insanın acziyetini bir zayıflık olarak değil,
sonsuz kudret sahibine yaslanmanın en yüce vesilesi olarak gören tasavvufî bir
bilgeliktir. "İhtiyaçsızlığın içinde Hakk’a muhtaçlık", mahlûkata el
açmayan hür bir iradenin, yalnızca Yaratıcı’nın aşkı ve inayetiyle dolması
halidir. Bu yönüyle fakr, dünden ziyade bugünün karmaşık, yorucu ve maddeci
dünyasında savrulan insana; içsel özgürlüğün, sadeliğin ve hakiki zenginliğin
kapısını aralayan tükenmez bir rehberdir.
Bu inceleme; klasik metinlerin hikmetini
günümüzün düşünsel ve insani problemleriyle buluşturmak, irfanî mirası çağdaş
bir epistemolojik zeminde yeniden dillendirmek gayesiyle kaleme alınmıştır.
-III-
Fakr (فقر) — İhtiyaçsızlığın İçinde Hakk’a
Muhtaçlık Bilinci
Tasavvuf, Kur’an, hadis, felsefe,
ahlak ve insan hayatı açısından sistematik bir inceleme
Fakr, ilk bakışta yoksulluk,
parasızlık veya maddi imkânlardan yoksunluk anlamına gelen bir kavram gibi
görünür. Oysa tasavvuf düşüncesinde fakr, bundan çok daha geniş bir anlam
taşır. İnsanın sahip olduklarıyla sahip olamadıkları arasındaki farkı değil,
varlığının, gücünün, bilgisinin ve hayatının mutlak anlamda kendisine ait
olmadığını; her şeyin ötesinde Hakk’a muhtaç bir varlık olduğunu idrak etmesini
ifade eder.
İnsan zengin olabilir, bilgili
olabilir, toplumda saygın bir konum edinebilir ve kendi hayatını büyük ölçüde
yönetebilir. Buna rağmen varlığını kendi başına meydana getirmiş değildir.
Hayatının başlangıcını, bütün yeteneklerini, zamanın akışını ve ölüm karşısındaki
sınırlılığını bütünüyle kontrol edemez. Fakr bilinci, insanın bu temel gerçeği
fark etmesiyle başlar.
Buradaki “ihtiyaçsızlığın
içinde Hakk’a muhtaçlık” ifadesi özel bir dikkat gerektirir. İnsan dünyevi
bakımdan ihtiyaçlarının bir bölümünü karşılamış, ekonomik bağımsızlık kazanmış,
başkalarına yük olmadan yaşayabilir hâle gelmiş olabilir. Ancak bu durum, onun
varoluşsal bakımdan mutlak anlamda kendine yeterli olduğu anlamına gelmez.
Fakr, insanın elindekiler
bakımından güçlü ve yeterli olabilmesiyle, varlığı bakımından Hakk’a muhtaç
olduğunu bilmesini birbirinden ayıran bir bilinçtir.
Bu anlayış, yoksulluğu
yüceltmek veya çalışmayı, üretmeyi ve bağımsızlığı küçümsemek değildir. Tam
tersine, insanın sahip olduklarını doğru değerlendirmesine, kendisini mutlak
kudret sahibi sanmamasına ve başkalarına karşı daha sorumlu davranmasına imkân
veren bir bakış açısıdır.
Bu incelemede fakrı Kur’an,
hadis, klasik tasavvuf, kelâm, ahlak felsefesi, modern insan anlayışı ve günlük
hayat üzerinden sistematik biçimde ele alacağım.
1. Fakr kavramının temel tanımı
Arapça fakr (فقر) kelimesi,
genel anlamıyla yoksulluk ve ihtiyaç hâlini ifade eder. Tasavvuf dilinde ise bu
anlam, insanın Allah karşısındaki varoluşsal bağımlılığını ve kendi kendine
yeterli olmadığını idrak etmesi yönünde derinleşir.
Fakrın anlamını üç düzeyde
açıklayabiliriz:
1. Maddi fakr
İnsanın temel ihtiyaçlarını
karşılayacak ekonomik imkânlardan yoksun olmasıdır. Bu, toplumsal ve ekonomik
bir durumdur; tek başına manevi olgunluğun göstergesi değildir.
2. İnsani ve varoluşsal fakr
İnsanın bilgisinin, gücünün,
ömrünün ve kontrol imkânlarının sınırlı olduğunu; hiçbir insanın bütün
ihtiyaçlarını tek başına karşılayamadığını anlamasıdır.
3. Tasavvufi fakr
İnsanın yalnızca belirli
nimetlere değil, varlığının devamı ve her türlü imkânının temelinde bulunan
Hakk’a muhtaç olduğunu bilmesidir. Bu bilinç, kulluk, şükür, tevekkül, tevazu
ve manevi özgürlükle ilişkilidir.
Bu üç düzey birbirine
karıştırılmamalıdır. Maddi yoksulluk yaşayan bir insanın tasavvufi fakr
bilincine sahip olması mümkündür; ancak maddi yoksulluk tek başına bunu garanti
etmez. Aynı şekilde zengin bir insan da varoluşsal bağımlılığını derinden
kavrayabilir.
Tasavvufi fakrın merkezinde,
insanın sahip olduklarını inkâr etmesi değil, onları mutlak ve bağımsız bir
varlık kaynağı olarak görmemesi bulunur.
Kapsamlı tanım
Fakr, insanın sahip olduğu
imkânları, bilgisini, gücünü ve başarılarını inkâr etmeden; bunların hiçbirini
kendi varlığının mutlak ve bağımsız kaynağı saymaması, bütün varlığıyla Hakk’a
muhtaç olduğunu idrak etmesi, bu idraki kulluk ve tevazuya dönüştürmesi ve
sahip olduklarını emanet, sorumluluk ve paylaşma bilinciyle değerlendirmesidir.
Bu tanımın önemli bir sonucu
vardır: Fakr, yalnızca insanın kendisi hakkında ne düşündüğüyle ilgili
değildir. Aynı zamanda başkalarına nasıl davrandığını, gücü nasıl kullandığını,
başarısını nasıl yorumladığını ve kayıplar karşısında nasıl bir tutum
geliştirdiğini de ilgilendirir.
2. Kur’an’da fakr: İnsan neden Hakk’a muhtaçtır?
Fakr kavramının temel
dayanaklarından biri, insanın Allah karşısındaki bağımlılığını açıkça dile
getiren Kur’an ayetleridir.
2.1. Fâtır suresi 15. ayet: Mutlak ihtiyaç ve mutlak zenginlik
Kur’an’da şöyle buyrulur:
“Ey insanlar! Siz Allah’a
muhtaçsınız. Allah ise hiçbir şeye muhtaç değildir, hamde layıktır.”
(Fâtır, 35/15; anlam
itibarıyla)
Bu ayet, fakr kavramının en
açık ifadelerinden biridir. İnsanların Allah’a muhtaç oluşu ile Allah’ın hiçbir
şeye muhtaç olmayışı karşılaştırılır.
Buradaki karşıtlık yalnızca
zengin ile yoksul arasındaki fark değildir. İnsan ne kadar mal sahibi olursa
olsun, varlığını ve bütün imkânlarını mutlak anlamda kendisi yaratmış değildir.
Buna karşılık İslam inancında Allah, varlığı ve kudreti başka bir varlığa bağlı
olmayan mutlak zengin olarak kabul edilir.
Bu noktada iki kavram önem
kazanır:
- Fakr: İnsanın mutlak ihtiyaç ve bağımlılık hâli.
- Ganîlik: Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmaması; mutlak zenginliği.
Tasavvuf düşüncesinde bu
karşıtlık, insanın kendisini mutlak anlamda yeterli görme iddiasını
sorgulamasına imkân verir.
Örneğin bir insan kendi
çalışmasıyla bir iş kurmuş, para kazanmış ve ekonomik özgürlüğünü elde etmiş
olabilir. Çalışmasının, becerisinin ve kararlarının bu başarıda önemli bir payı
vardır. Fakr bilinci bunları inkâr etmez. Ancak insanın yeteneklerini,
sağlığını, zamanını, öğrendiklerini ve içinde yaşadığı toplumsal şartları da
hesaba katmasını ister.
Böylece başarı, yalnızca
kişinin kendisine mal ettiği bir üstünlük olmaktan çıkar; emek, imkân, çevre,
başkalarının katkısı ve ilahî nimet düşüncesiyle birlikte değerlendirilir.
2.2. Muhammed suresi 38. ayet: İhtiyaç ile sorumluluk arasındaki ilişki
Muhammed suresinin 38. ayetinde
insanların Allah’a muhtaç olduğu, Allah’ın ise ganî olduğu vurgulanır; aynı
ayet bağlamında insanların sorumlulukları ve infak meselesi de gündeme gelir.
Bu bağlantı önemlidir. Çünkü
fakr, insanın kendi ihtiyacını fark etmesinden ibaret değildir. Başkasının
ihtiyacına karşı nasıl davranacağını da etkiler.
Kendi muhtaçlığını bilen kişi,
başkasının ihtiyacını küçümsememeyi öğrenebilir. Sahip olduğu imkânların mutlak
mülkiyet ve sınırsız tasarruf anlamına gelmediğini düşünebilir.
Bununla birlikte, buradan
insanın sahip olduğu her şeyin hukuken kendisine ait olmadığı veya malını
bütünüyle terk etmesi gerektiği sonucu çıkarılmamalıdır. İslam düşüncesinde
mülkiyet, emanet, infak, hak ve sorumluluk arasında farklı fakat birbiriyle ilişkili
hükümler bulunur.
2.3. İnsan yaratılışı ve sınırlılık
Kur’an, insanın güçsüzlüğüne ve
sınırlılığına da dikkat çeker. Nisâ suresinin 28. ayetinde insanın zayıf
yaratıldığı bildirilir.
Bu ifade, insanın hiçbir şey
yapamayacağı anlamına gelmez. İnsan öğrenebilir, üretebilir, sorun çözebilir ve
büyük başarılar elde edebilir. Fakat bütün bunlar sınırlı bir varlığın
imkânları içinde gerçekleşir.
Fakr bilinci, insanın gücünü
inkâr etmek yerine gücünün sınırlarını kabul etmesidir.
Bence burada önemli bir düşünce
ortaya çıkar: İnsanın gerçek olgunluğu, yapabileceklerini bilmesi kadar
yapamayacaklarını da kabul edebilmesidir.
3. Hadislerde fakr: Yoksulluk mu, kulluk bilinci mi?
Fakr konusu hadislerde ele
alınırken maddi yoksulluk, ihtiyaç sahiplerinin hakları, tevazu, dünya
nimetleri ve Allah’a yöneliş gibi farklı temalarla karşılaşırız.
Bu nedenle hadislerdeki her
“fakr” ifadesini doğrudan tasavvufi fakr mertebesiyle eşitlemek doğru değildir.
3.1. Allah’tan hidayet ve yeterlilik istemek
Sahîh-i Müslim’de yer alan bir
rivayette Hz. Peygamber’in Allah’tan hidayet, takva, iffet ve gınâ istediği
aktarılır. Buradaki gınâ, bağlama göre yeterlilik ve gönül zenginliği
anlamlarıyla ilişkilendirilebilir.
Bu dua, fakr konusunu anlamak
açısından öğreticidir. Çünkü insanın Allah’a muhtaçlığını kabul etmesi, her
zaman maddi yoksulluk istemesi anlamına gelmez. İnsan doğru yolu, ahlaki
sağlamlığı, kendini koruyabilmeyi ve yeterlilik duygusunu da isteyebilir.
Burada gönül zenginliği, hiçbir
şeye ihtiyaç duymamak veya insanlardan yardım kabul etmemek değildir.
İhtiyaçları gerçekçi biçimde değerlendirmek ve sahip olunanlarla sağlıklı bir
ilişki kurabilmektir.
3.2. “Fakrım övüncümdür” sözü hakkında dikkat
Tasavvuf çevrelerinde sıkça
anılan “el-fakru fahrî” — “Fakr benim övüncümdür” sözü, Hz. Peygamber’e nispet
edilmiştir. Ancak hadis âlimlerinin değerlendirmelerinde bu sözün sahih bir
hadis olarak sabit olmadığı belirtilir.
Bu nedenle sözün içerdiği
tasavvufi düşünceyi tartışmak mümkün olsa da onu kesin olarak Hz. Peygamber’in
söylediği sahih bir hadis gibi aktarmamak gerekir.
Üstelik söz, yanlış anlaşılırsa
yoksulluğu bir üstünlük nişanına dönüştürebilir. Oysa maddi yoksulluk yaşayan
insanlar yardıma, güvenliğe, eğitime ve insanca yaşama koşullarına ihtiyaç
duyabilirler. Onların yoksulluğunu manevi bir mertebe sayarak bu ihtiyaçları
önemsizleştirmek doğru değildir.
Tasavvufi fakrın değeri,
yoksulluğun kendisinde değil; insanın Hakk’a muhtaçlığını idrak etmesinde ve bu
idrakle yaşamasındadır.
4. Klasik tasavvufta fakrın derinleşmesi
Tasavvuf geleneğinde fakr,
yalnızca maddi imkânlardan uzaklaşmak anlamına gelmez. İnsan ile sahip olduğu
şeyler, insan ile kendi nefsi ve insan ile Hakk arasındaki ilişkinin yeniden
değerlendirilmesini içerir.
Bu düşünceyi açıklamak için
birkaç klasik tasavvuf yaklaşımını ele alalım.
4.1. Kuşeyrî: Fakr ve kulluk bilinci
Abdülkerîm el-Kuşeyrî’nin
er-Risâle adlı eseri, tasavvuf kavramlarının klasik açıklamalarını içeren temel
kaynaklardan biridir. Fakr, bu gelenekte kulun Allah karşısındaki ihtiyaç hâli
ve kendi bağımsızlığına ilişkin iddialarını terk etmesi bağlamında değerlendirilir.
Bu anlayışta insan, kendi
varlığını ve imkânlarını mutlak biçimde kendisine ait bir güç olarak görmez.
Ancak bu, insanın iradesinin
bulunmadığı veya eylemlerinden sorumlu olmadığı anlamına gelmez. İnsan çalışır,
karar verir, çaba gösterir ve sonuçlardan sorumlu tutulur. Fakr, bütün bunların
daha geniş bir varoluşsal bağımlılık içinde gerçekleştiğini hatırlatır.
4.2. Gazâlî: Dünyaya sahip olmak ile dünyaya bağlanmak
Gazâlî’nin İhyâʾü ulûmi'd-dîn
adlı eserinde dünya sevgisi, kanaat, tevekkül, şükür ve nefsin eğitimi gibi
konular birbirleriyle bağlantılı biçimde ele alınır.
Bu düşünce çerçevesinde maddi
varlığa sahip olmak ile maddi varlığa aşırı bağlanmak birbirinden ayrılabilir.
Bir insan ev sahibi olabilir,
para biriktirebilir, ailesinin geleceğini güvence altına almak için
çalışabilir. Bunların hiçbiri kendi başına manevi bir kusur değildir.
Sorun, insanın sahip
olduklarını kendi değerinin tek ölçüsü hâline getirmesi veya onları kaybetme
korkusuyla ahlaki ilkelerinden vazgeçmesidir.
Fakr, insanın mal sahibi
olmasına değil, malın insanın iç dünyasına hükmetmesine karşı bir uyanıklık
geliştirmesine yardımcı olabilir.
4.3. Cüneyd-i Bağdâdî: Tasavvufî olgunluk ve ölçülülük
Cüneyd-i Bağdâdî'nin temsil
ettiği ölçülü tasavvuf anlayışı, manevi tecrübeyi dinî sorumluluklardan ve
ahlaki dengeden koparmamaya önem verir.
Bu çerçeveden bakıldığında
fakr, toplumdan tamamen uzaklaşmak, çalışmayı bırakmak veya bütün maddi
imkânları terk etmek zorunluluğu olarak anlaşılamaz.
Asıl mesele, insanın sahip
olduklarıyla kurduğu ilişkinin niteliğidir.
İnsan varlıklı olabilir fakat
kibirden uzak durabilir; yoksul olabilir fakat kıskançlık ve hırsla mücadele
edebilir. Tasavvufi değerlendirme, yalnızca dış görünüşe bakarak kesin hüküm
vermemelidir.
4.4. İbnü’l-Arabî ve varoluşsal ihtiyaç düşüncesi
İbnü’l-Arabî'nin varlık
anlayışında yaratılmışların varlık bakımından Allah'a bağımlılığı temel bir
konudur. Bu düşünce, fakrı yalnızca ekonomik veya psikolojik bir durum olmaktan
çıkararak varoluşsal bir mesele olarak ele almaya imkân verir.
Yaratılmış olan, kendi
varlığının mutlak ve bağımsız kaynağı değildir. Bu yaklaşımda insanın kendisini
bağımsız bir varlık olarak görmesi, varoluşunun gerçek koşullarını gözden
kaçırmasına yol açabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken
nokta, yaratılmışın Allah'a muhtaç olmasıyla Allah'ın yaratılmışın bir parçası
olduğu düşüncesinin aynı şey olmadığıdır. İslam düşüncesinde Allah ile
yaratılmışlar arasındaki ayrım korunur.
4.5. Mevlevî düşüncesiyle ilişki
Mevlevî gelenekte fakr, nefsin
kendini yeterli görme eğilimini aşması, Hakk'a yöneliş ve manevi olgunlaşma
bağlamında ele alınabilir.
Bu yaklaşımın merkezinde
insanın yalnızca bir şeylere sahip olmaması değil, sahip oldukları karşısında
nasıl bir bilinç geliştirdiği bulunur.
Mevlevî düşüncesindeki tevazu
ve manevi terbiye anlayışı açısından fakr, kişinin başarılarını küçümsemesi
değil, başarılarını kendisini başkalarından üstün görmenin gerekçesi hâline
getirmemesidir.
5. Fakr ile ilişkili temel kavramlar
Fakrın anlamını daha iyi
kavramak için onu benzer tasavvufî ve ahlaki kavramlarla karşılaştırabiliriz.
|
Kavram |
Temel anlamı |
Fakr ile
ilişkisi |
|
Ganîlik |
İhtiyaçsızlık, zenginlik |
Allah'ın mutlak ganîliği ile
insanın fakrı arasındaki temel karşıtlığı oluşturur. |
|
Kanaat |
Sahip olunanı yeterli görme
ve ölçülü olma |
Fakrın dünyevi imkânlarla
sağlıklı ilişki kurma yönünü destekleyebilir. |
|
Zühd |
Dünyaya aşırı bağlanmama |
Fakrın sahip olduklarına
bağımlı hâle gelmeme yönüyle ilişkilidir. |
|
Tevekkül |
Allah'a dayanmak ve
sorumluluğunu yerine getirmek |
Fakrın güven ve bağımlılık
bilincini tamamlar. |
|
Şükür |
Nimetin farkında olma ve
teşekkür |
Fakr bilincinin nimetleri
değerlendirme biçimini etkiler. |
|
Tevazu |
Kibirden uzak durma |
İnsan kendi gücünü ve
başarısını mutlaklaştırmadığında gelişebilir. |
|
İstiğna |
Başkalarına karşı kendini
ihtiyaçsız gösterme veya onlardan uzak durma |
Tasavvufi fakrla aynı
değildir; Allah'a muhtaçlık bilinciyle insanlardan yardım kabul etmek
çelişmez. |
|
Fenâ |
Tasavvufta benlik iddiasının
aşılmasıyla ilişkilendirilen kavram |
Bazı tasavvufi yorumlarda
fakrın daha ileri manevi dönüşüm boyutlarıyla ilişkilendirilebilir. |
Özellikle kanaat ve fakr
arasındaki fark önemlidir. Kanaat, insanın sahip oldukları karşısında ölçülü
olmasını anlatır. Fakr ise bundan daha köklü bir soruya yönelir: İnsan, sahip
olduğu her şeyin ötesinde, varlığının kaynağı bakımından kime muhtaçtır?
Bir insan kanaatkâr olabilir;
fakat fakrın varoluşsal boyutunu düşünmemiş olabilir. Buna karşılık fakr
bilinci taşıyan kişi, kanaati de bu daha geniş anlayış içinde
değerlendirebilir.
6. Fakrın paradoksu: İnsan ne kadar güçlenirse muhtaçlığını o kadar iyi
anlayabilir mi?
“İhtiyaçsızlığın içinde Hakk’a
muhtaçlık” ifadesinin en ilginç yönü budur.
İnsan yaşamı boyunca çeşitli
bağımlılıklardan kurtulmaya çalışır. Çocukken ailesine bağımlıdır; büyüdükçe
kendi kararlarını vermeyi öğrenir. Eğitim alır, meslek edinir, gelir elde eder
ve kendi yaşamını yönetme kapasitesini artırır.
Bu gelişme değerlidir. İnsan
kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmek, başkalarına yük olmamak ve gerektiğinde
başkalarına yardım edebilmek ister.
Fakat bu tür bağımsızlık,
mutlak bağımsızlık değildir.
Bir insan ekonomik açıdan
bağımsız olabilir; ancak hayatın başlangıcını ve sonunu belirleyemez. Bilgili
olabilir; ancak bütün bilgiyi kuşatamaz. Güçlü olabilir; ancak her olayı
kontrol edemez.
Böylece fakrın iki ayrı yönü
ortaya çıkar:
- Dünyevi yeterlilik: İnsan, yeteneklerini geliştirerek ihtiyaçlarının
bir bölümünü karşılayabilir.
- Varoluşsal muhtaçlık: İnsan, bütün varlığını ve imkânlarını mutlak
anlamda kendisinin meydana getirdiğini söyleyemez.
Bu ikisi birbirine karşıt
değildir.
Aksine, insan dünyevi
yeterliliğini geliştirdikçe kendi sınırlarını daha açık görebilir. Örneğin
bilim ilerledikçe insanın bilgi kapasitesi artar; fakat yeni keşifler, henüz
bilinmeyen soruların da bulunduğunu ortaya çıkarır.
Tasavvufi fakr, bu durumu
yalnızca bilgi bakımından değil, varoluş bakımından da düşünür.
İnsanın güçlenmesi,
muhtaçlığını inkâr etmesini gerektirmez. Gerçek olgunluk, gücünü kullanırken
sınırlarını da bilmektir.
7. Günlük hayattan örneklerle fakr
Smiling thoughtful businessman
with hands clasped looking at laptop in office
Örnek 1 — Başarı ve meslek
hayatı
Bir insan uzun yıllar çalışarak
mesleğinde başarılı olur. Fakr bilinci, emeğini inkâr etmesini gerektirmez.
Ancak başarısını yalnızca kendi üstünlüğünün kanıtı saymamasına, kendisine
katkıda bulunan insanları unutmamasına ve imkânlarını adil kullanmasına
yardımcı olabilir.
Temel ders: Başarıya sahip
çıkmak ile başarı yüzünden kibirlenmek aynı şey değildir.
Caring for Elderly Parent at
Home: 10 Success Steps – JubileeTV
Örnek 2 — Yardım etmek ve
yardım kabul etmek
Bir insan kendi ihtiyaçlarını
karşılayabildiği hâlde bir gün hastalık veya başka bir güçlük nedeniyle yardıma
ihtiyaç duyabilir. Fakr bilinci, yardım alan insanı küçümsememeyi ve
gerektiğinde yardım kabul etmenin insan onuruyla çelişmediğini anlamayı
sağlayabilir.
Temel ders: İnsan bazen veren,
bazen alan konumundadır. Bu roller insanın değerini belirlemez.
small plant sprouted between
rocks.
Örnek 3 — Sağlık ve kontrol
duygusu
Sağlıklı bir insan, sağlığını
yalnızca kendi iradesinin ürünü gibi görebilir. Hastalık veya yaşlanma ise
insanın bedeninin ve yaşamının sınırlı olduğunu hatırlatabilir.
Fakr bilinci, sağlığın değerini
bilmeyi, tedbir almayı ve kontrol edilemeyen durumlar karşısında ölçülü
davranmayı destekleyebilir.
Temel ders: Sınırlılığını kabul
etmek, gerekli tedbirleri almaktan vazgeçmek değildir.
open notebook and pencil on the
desktop
Örnek 4 — Bilgi ve öğrenme
Çok okuyan ve çok şey bilen
biri, bilmediklerinin de farkına varabilir. Fakrın bilgi alanındaki karşılığı,
cehaleti övmek değil, bilginin sınırlarını kabul etmektir.
Temel ders: Bilgelik, yalnızca
bildiklerini artırmak değil, bilmediklerini fark edebilmektir.
Old woman holding photo album
and drinking cup of coffee
Örnek 5 — Kayıp ve özlem
Sevdiği bir insanı kaybeden
kişi, hayatın her yönünü kontrol edemediğini derinden hissedebilir. Fakr
bilinci, bu acıyı ortadan kaldırmaz; fakat insanın sınırlılığını kabul
etmesine, dua ve hatıralar aracılığıyla anlam aramasına yardımcı olabilir.
Temel ders: Muhtaçlık bilinci,
acıyı inkâr etmek değil, her şeyi kontrol edemediğimizi kabul ederek yaşamı
sürdürmektir.
Bu örneklerin hiçbiri tek
başına bir insanın manevi derecesini belirlemez. Fakr, yalnızca belirli bir
davranıştan çıkarılabilecek kesin bir sonuç değil, insanın varoluşunu ve sahip
olduklarını nasıl anladığıyla ilgili daha kapsamlı bir bilinçtir.
8. Fakr ve modern psikoloji: Özerklik, alçakgönüllülük ve kabul
Modern psikoloji fakrı
tasavvufi bir mertebe olarak tanımlamaz. Bununla birlikte, fakrın bazı
boyutları psikolojide incelenen kavramlarla karşılaştırılabilir.
8.1. Özerklik ile mutlak bağımsızlık arasındaki fark
Psikolojik bakımdan sağlıklı
özerklik, kişinin kendi kararlarını verebilmesi, sorumluluk üstlenmesi ve kendi
yaşamını yönetebilmesiyle ilişkilidir.
Bu, insanın kimseye ihtiyaç
duymaması demek değildir. İnsan sosyal ilişkilere, iş birliğine, bilgi
paylaşımına ve zaman zaman yardıma ihtiyaç duyar.
Fakr bilinci, bu durumu
küçültmeden insanın bağımlılıklarını gerçekçi biçimde değerlendirmesine
yardımcı olabilecek bir düşünce sunar.
8.2. Alçakgönüllülük ve başarıyı değerlendirme
Psikolojik açıdan
alçakgönüllülük, insanın güçlü yönlerini inkâr etmeden sınırlılıklarını da
kabul edebilmesiyle ilişkilendirilebilir.
Bu bakımdan fakr bilinciyle
ortak bir yön bulunur: Kişi kendi becerilerini kabul eder, fakat bunları mutlak
üstünlük gerekçesi hâline getirmez.
Burada özsaygı ile tevazu
arasında zorunlu bir çatışma yoktur. İnsan kendisine değer verebilir ve aynı
zamanda herkesin sınırlı bir varlık olduğunu kabul edebilir.
8.3. Kontrol edilemeyen durumları kabul etmek
İnsan bazen elinden gelen her
şeyi yaptığı hâlde istediği sonucu elde edemeyebilir.
Psikolojik esneklik, kontrol
edilebilen durumlarla kontrol edilemeyen durumları ayırt edebilmeyi ve
koşullara uygun davranabilmeyi içerir.
Fakrın çağdaş bir yorumunda bu
ayrım önemlidir: İnsan kendi sorumluluklarını yerine getirir; fakat hayatın
bütün sonuçlarını belirleyebileceğini varsaymaz.
Bu, pasiflik değildir. Tam
tersine, enerjiyi gerçekten etkilenebilecek alanlara yöneltmeye yardımcı
olabilir.
8.4. Dindarlık ve psikolojik sağlık
Fakr bilincinin her insanda
aynı psikolojik sonucu doğuracağını söylemek doğru olmaz. Bazı kişiler için
manevi bağlılık anlam, dayanışma ve umut kaynağı olabilir. Başka durumlarda ise
yanlış yorumlanan suçluluk, değersizlik veya aşırı teslimiyet düşünceleri
kişiyi zorlayabilir.
Bu nedenle fakr, insanın
kendisini değersiz görmesi şeklinde değil; değerini inkâr etmeden sınırlılığını
ve bağımlılığını kabul etmesi şeklinde anlaşılmalıdır.
9. Felsefe açısından fakr: Varlık, özgürlük ve sınırlılık
Fakr, felsefi açıdan da derin
sorular doğurur.
9.1. İnsan kendi varlığının kaynağı mıdır?
İnsan kendi hayatı üzerinde
belirli ölçüde etkili olabilir; ancak kendi doğumunu, ilk koşullarını ve
varoluşunun bütün temellerini kendisi seçmez.
İslam metafiziği açısından bu
durum, insanın yaratılmış ve Allah'a muhtaç olmasıyla açıklanır.
Daha genel felsefi düzlemde ise
insanın kendisini bütünüyle kendi kendisinin eseri olarak görmesinin sorunları
tartışılabilir.
Bu karşılaştırma, farklı
felsefi geleneklerin aynı sonuca ulaştığı anlamına gelmez. Fakat insanın
varoluşunun temelleri üzerine düşünmek, fakr kavramının neden yalnızca maddi
yoksulluktan ibaret olmadığını anlamamıza yardımcı olur.
9.2. Özgürlük, ihtiyaçsızlık mıdır?
İnsan çoğu zaman özgürlüğü,
kimseye ihtiyaç duymamak ve hiçbir şeye bağlı olmamak şeklinde düşünür.
Oysa insanın bütün
bağımlılıklardan kurtulması mümkün değildir. İnsan bedene, zamana, dile,
bilgiye, topluma ve ilişkilere bağlıdır.
Fakrın tasavvufi yorumu,
özgürlüğü bütün bağımlılıkların ortadan kalkması olarak değil, insanın
kendisini yanıltıcı bağımlılıklardan kurtarması olarak düşünmeye imkân verir.
Örneğin bir insan çok para
kazanabilir; fakat bütün değerini parasına bağlamışsa servetini kaybetme
korkusu onun kararlarını yönetebilir.
Buna karşılık malını amaç değil
araç olarak gören kişi, maddi imkânlarını kullanırken onlara bütünüyle teslim
olmamaya çalışabilir.
Burada fakr, insanın ekonomik
gücünü azaltmak değil, maddi gücün insanın iç dünyasını mutlak biçimde
yönetmesini önlemek olarak anlaşılabilir.
9.3. Sahip olmak ile olmak arasındaki ayrım
İnsan sahip olduklarını
kendisinin kim olduğunun kanıtı hâline getirebilir: Mesleği, serveti, unvanı,
bilgisi veya toplumsal konumu.
Fakr ise bu özelliklerle
insanın temel değerini birbirinden ayırmaya yardımcı olur.
Bir insanın serveti azalabilir,
mesleği sona erebilir veya toplumsal konumu değişebilir. Bu değişiklikler onun
insan olarak değerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Tasavvufi açıdan fakr, insanın
sahip olduklarıyla kendisini özdeşleştirmemesini ve daha temel bir kulluk
bilinci geliştirmesini destekleyebilir.
10. Fakrın ahlaki sonuçları
Fakr, yalnızca insanın Allah
karşısındaki konumunu düşünmesi değildir. Bu anlayışın ahlaki ve toplumsal
sonuçları da olabilir.
Tevazu: İnsan başarısını inkâr
etmeden, başkalarından üstün olduğu düşüncesine kapılmamaya çalışır.
Şükür: Sahip olduğu imkânları
sıradan ve kendiliğinden var olan şeyler olarak görmek yerine değerlerini fark
eder.
Cömertlik: Sahip olduğu
imkânların başkalarının ihtiyaçlarını karşılamakta kullanılabileceğini düşünür.
Adalet: Güç ve servet sahibi
olmayı başkaları üzerinde sınırsız tasarruf hakkı olarak görmez.
Sabır: Kontrol edemediği
durumlarda umutsuzluğa kapılmadan, yapabileceği şeyleri sürdürmeye çalışır.
Öğrenmeye açıklık: Bilgisini
mutlaklaştırmaz; yanlış yapabileceğini ve başkalarından öğrenebileceğini kabul
eder.
Yardım kabul edebilme: Yardıma
ihtiyaç duymanın insan onurunu ortadan kaldırmadığını bilir.
Burada önemli bir nokta vardır:
Bu davranışlar fakr bilincinin mümkün sonuçlarıdır; fakat her birinin tek
nedeni fakr değildir. İnsan aynı ahlaki davranışları farklı felsefi veya dinî
gerekçelerle de benimseyebilir.
11. Fakrın yanlış anlaşılma ihtimalleri
Kavramın derinliğini korumak
için bazı yanlış yorumlardan kaçınmak gerekir.
11.1. Fakr, yoksulluğu yüceltmek değildir
Maddi yoksulluk yaşayan bir
insanın temel ihtiyaçlarının karşılanması, güvenli bir hayat sürmesi ve
fırsatlara erişmesi önemlidir.
Yoksulluğu manevi üstünlük
olarak sunmak, yoksulluğun gerçek zorluklarını görmezden gelmeye yol açabilir.
11.2. Fakr, çalışmayı bırakmak değildir
İnsan çalışabilir, üretim
yapabilir, mal edinebilir ve ailesinin geleceğini güvence altına alabilir.
Fakr, bu faaliyetlerin ahlaki ve manevi bir çerçevede yürütülmesiyle çelişmez.
11.3. Fakr, insanın kendisini değersiz görmesi değildir
İnsanın Allah'a muhtaç olması,
onun değersiz olduğu anlamına gelmez. İslam düşüncesinde insanın onuru ve
sorumluluğu da önemlidir.
Fakr, insanın kendisini
küçültmesi değil, kendisini mutlak ve bağımsız bir varlık olarak görme
iddiasından uzaklaşmasıdır.
11.4. Fakr, insanlardan yardım istemeyi reddetmek değildir
İnsan, ihtiyaç duyduğunda başka
insanlardan yardım alabilir. Yardımlaşma, insan hayatının doğal ve ahlaki
boyutlarından biridir.
Allah'a muhtaçlık bilinci ile
insanlardan yardım kabul etmek arasında zorunlu bir çelişki yoktur.
11.5. Fakr, her olayı sorgulamadan kabullenmek değildir
İnsan haksızlık karşısında
itiraz edebilir, hastalık karşısında tedavi arayabilir, yoksulluk karşısında
çözüm geliştirebilir ve toplumsal sorunları gidermek için çaba gösterebilir.
Tevekkül ve fakr, sorumluluğun
ortadan kaldırılması şeklinde yorumlanmamalıdır.
12. Konu hakkındaki görüşlerim
Benim değerlendirmeme göre fakr
kavramının en önemli yönü, insanın kendisini mutlak bağımsız ve kendi kendisine
yeterli bir varlık olarak görme eğilimini sorgulamasıdır.
Bu değerlendirmeyi altı temel
düşünceyle açıklayabilirim.
12.1. Fakr, insanın kendisini doğru ölçekte görmesidir
İnsan ne önemsiz ve değersiz
bir varlıktır ne de bütün varlığını kendisinin meydana getirdiği mutlak bir
güçtür.
İnsan düşünebilir, sevebilir,
öğrenebilir, üretebilir ve sorumluluk üstlenebilir. Fakat bütün bunları sınırlı
bir hayat içinde yapar.
Bence fakr, bu iki gerçeği
birlikte düşünmeyi sağlar: İnsan değerlidir; ancak mutlak bağımsız değildir.
12.2. Fakr, başarıyı küçültmeden kibre karşı durur
Bir insanın uzun yıllar
çalışarak kazandığı başarıyı inkâr etmesi gerekmez. Emeği, bilgisi ve
kararlılığı gerçekten önemlidir.
Ancak başarıyı yalnızca kişisel
üstünlüğün kanıtı saymak, insanın kendisini ve başkalarını yanlış
değerlendirmesine neden olabilir.
Fakr bilinci, başarıya sahip
çıkmakla kibirlenmek arasındaki farkı korumaya yardımcı olur.
12.3. Fakr, insanın başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılığını artırabilir
Kendi sınırlılığını bilen
insan, başkasının güçsüzlüğünü küçümsememeyi öğrenebilir.
Bugün yardım eden kişi, yarın
yardıma ihtiyaç duyabilir. Sağlıklı insan hastalanabilir; bilgili insan
yanılabilir; güçlü insan güç kaybedebilir.
Bu ortak insanlık durumu,
dayanışmanın ve merhametin önemini gösterir.
12.4. Fakr, özgürlüğü yeniden düşünmeye çağırır
Bana göre insanın özgürlüğü
yalnızca daha çok şeye sahip olmakla ölçülemez.
Kişi çok şeye sahip olduğu
hâlde bunları kaybetme korkusuyla yaşayabilir. Buna karşılık imkânlarını ölçülü
kullanan biri, sahip olduklarıyla daha dengeli bir ilişki kurabilir.
Fakr, insanın sahip olduklarını
amaç hâline getirmeden kullanabilmesi bakımından manevi özgürlük düşüncesine
katkıda bulunur.
12.5. Fakr, bilgi karşısında tevazu gerektirir
İnsan ne kadar çok öğrenirse
öğrensin, bilmediği şeyler kalır. Bu durum araştırmayı bırakmak için değil,
araştırmaya devam etmek için bir nedendir.
Fakrın bilgi alanındaki
karşılığı, cehaleti yüceltmek değil, bilginin sınırlarını kabul ederek
öğrenmeye açık kalmaktır.
Bence bu tutum hem bilimsel
düşünceyle hem de manevi tevazuyla uyumludur.
12.6. Fakr, edilgenlik değil sorumlu bir kabulleniş olmalıdır
İnsanın her şeyi kontrol
edemediğini kabul etmesi, elinden geleni yapmaktan vazgeçmesini gerektirmez.
İnsan çalışmalı, araştırmalı,
haksızlık karşısında hakkını aramalı, başkalarına yardım etmeli ve kendi
davranışlarının sorumluluğunu üstlenmelidir.
Fakrın olgun bir yorumu,
insanın kontrol edemediği şeyleri kabul etmesiyle kontrol edebildiği şeyler
üzerinde sorumluluk almasını bir araya getirir.
13. Fakrı kendi hayatımızda değerlendirmek için sorular
Bu kavramı düşünsel bir tanım
olarak bırakmamak için aşağıdaki sorular üzerinde durulabilir:
- Sahip olduğum başarıları değerlendirirken kendi emeğimle birlikte bana
sunulan imkânları da hatırlıyor muyum?
- Bilmediğim bir konuyla karşılaştığımda bunu kabul edebiliyor muyum?
- Yardıma ihtiyaç duyan insanları küçümsüyor muyum, yoksa onların
durumunu anlamaya mı çalışıyorum?
- Sahip olduğum maddi imkânları yalnızca kişisel çıkarım için mi
kullanıyorum, yoksa başkalarının ihtiyaçlarını da dikkate alıyor muyum?
- Kontrol edemediğim olaylar karşısında sorumluluklarımı yerine
getirmeyi sürdürebiliyor muyum?
- Ekonomik veya toplumsal konumumu insan olarak değerimin tek ölçüsü
hâline getiriyor muyum?
- Allah'a muhtaçlık bilincim, bende korku ve değersizlik mi oluşturuyor,
yoksa tevazu, şükür, güven ve sorumluluk duygularını mı besliyor?
Bu sorular bir manevi derece
ölçme aracı değildir. Amaç, insanın kendisiyle dürüstçe yüzleşmesine ve
inancının hayatındaki karşılığını değerlendirmesine yardımcı olmaktır.
14. Sonuç: Fakrın özü
Fakr, insanın yalnızca maddi
imkânlarının yetersiz olması değildir. Tasavvufi anlamıyla, insanın kendi
varlığının, gücünün, bilgisinin ve imkânlarının mutlak kaynağı olmadığını
kavramasıdır.
Bu kavrayış, insanın kendisini
değersiz görmesini değil; sahip olduklarını mutlaklaştırmamasını, başarılarını
kibir gerekçesi yapmamasını, ihtiyaç sahiplerine karşı duyarlı olmasını ve
kendi sorumluluklarını yerine getirmesini destekleyebilir.
Kur'an'da insanın Allah'a
muhtaçlığı ile Allah'ın ganîliği arasındaki ayrım, bu anlayışın temelini
oluşturur. Klasik tasavvuf düşüncesi, bu ayrımı kulluk, tevazu, tevekkül ve
manevi özgürlükle ilişkilendirir. Felsefi ve psikolojik karşılaştırmalar ise
insanın sınırlılığını kabul etmesiyle özerkliğini geliştirmesinin birbirine zıt
olmak zorunda olmadığını anlamamıza yardımcı olur.
Bütün bu açıklamaları şu
tanımda birleştirebiliriz:
Fakr, insanın sahip olduğu
nimetleri, bilgisini ve gücünü inkâr etmeden; bunların hiçbirini kendi
varlığının mutlak ve bağımsız kaynağı saymaması, bütün varlığıyla Hakk’a muhtaç
olduğunu bilmesi ve bu bilinci tevazu, şükür, kanaat, tevekkül, merhamet ve
sorumlulukla yaşamasıdır.
Bence kavramın en derin mesajı
şudur:
İnsan, dünyevi bakımdan güçlü
ve yeterli hâle geldikçe Hakk’a muhtaçlığını unutmak zorunda değildir. Gerçek
olgunluk, sahip olduklarını kullanabilmekle birlikte onlara esir olmamak; kendi
gücünü tanırken sınırlarını da kabul etmek ve muhtaçlığını başkalarını
küçümsemenin değil, insanlara karşı daha anlayışlı olmanın gerekçesi hâline
getirmektir.
Fakrın özü, yoksulluğu aramak
değil; zenginlik içinde de, yoksulluk içinde de, başarıda da, sınırlılıkta da
insanın Hakk’a muhtaçlığını unutmamasıdır. ∎
Başvurulabilecek temel kaynaklar
- Kur’an-ı Kerîm: Fâtır 35/15; Muhammed 47/38; Nisâ 4/28.
- Abdülkerîm el-Kuşeyrî, er-Risâle.
- Ebû Hâmid el-Gazâlî, İhyâʾü ulûmi'd-dîn.
- Ebû Nasr es-Serrâc, el-Lüma‘.
- İbnü’l-Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye.
- Sahîh-i Müslim, hidayet, takva, iffet ve gınâ talebini içeren dua
rivayeti.
Not: Burada sunulan tanım ve
sistematik açıklama, bu kaynaklardaki genel düşünce çizgilerinden yararlanan
bir sentezdir; kaynaklardan doğrudan alıntı olarak okunmamalıdır. “El-fakru
fahrî” sözü ise sahihliği doğrulanmış bir hadis olarak kullanılmamalıdır.
-IV-
Fakr (فقر): İhtiyaçsızlığın İçinde Hakk’a
Muhtaçlık Bilinci
Kur’anî, Kelâmî, Tasavvufî ve
Çağdaş Bir İnceleme
Özet
Bu çalışma, tasavvuf
geleneğinin merkez kavramlarından biri olan fakr (فقر) terimini,
“ihtiyaçsızlığın içinde Hakk’a muhtaçlık bilinci” formülü etrafında
incelemektedir. Fakr, klasik literatürde çoğu kez maddî yoksulluk ile
karıştırılmış, bu nedenle hem aşırı yüceltilmiş hem de sert biçimde
eleştirilmiştir.
Makalenin temel savı şudur:
Tasavvufî anlamda fakr, malın yokluğundan önce, varlığın kendisine ilişkin bir
idraktir; insanın, mevcut olan her şey gibi, kendi başına var olamayacağını ve
her an Allah’a muhtaç olduğunu bilmesidir.
Bu bilinç, zenginlikte de yoklukta da
yaşanabilir. Çalışmada kavram önce lügat ve Kur’an–hadis semantiği, ardından
kelâm ve felsefedeki imkân–vücûb ayrımı, sonra tasavvufî tasnifler (fakr-ı
zâhirî/bâtınî, fakr-ı ihtiyârî/izdırârî, fakr–ganâ ilişkisi) bakımından ele
alınmış; son olarak ahlâk, modern psikoloji ve felsefe ile çağdaş yaşam
bağlamında değerlendirilmiştir.
Giriş
Modern insan, kendini büyük
ölçüde “yeterli” bir özne olarak tanımlar: Kendi kendine yeten, bağımsız,
üreten ve tüketen bir varlık. Bu özerklik ideali birçok bakımdan değerlidir;
ancak kırılganlık, hastalık, kayıp ve ölüm karşısında yetersiz kalır. İslam
düşüncesinin fakr kavramı, bu noktada köklü bir karşı-önerme sunar: İnsanın
temel durumu yeterlilik değil, muhtaçlıktır; ve olgun insan bu muhtaçlığı
bastırmaz, bilinçle kabul eder.
Kavramın güçlüğü, iki sınırda
birden yürümesinden gelir. Bir yanda fakrı salt yoksullukla özdeşleştirip övmek
(ve toplumsal adaletsizliği meşrulaştırmak) tehlikesi, öbür yanda fakrı tamamen
metaforik sayıp maddî boyutu önemsizleştirmek tehlikesi vardır. Bu makale, her
iki kolaycılıktan kaçınarak kavramın çok katmanlı yapısını ortaya koymayı
amaçlar.
Çalışmanın soruları şunlardır:
1. Fakr kavramı lügat, Kur’an ve hadis ufkunda hangi anlam alanlarını taşır?
2. Kelâm ve felsefedeki varlık öğretisi, tasavvufî fakr anlayışına hangi
zemini sağlar?
3. Tasavvuf geleneği fakrı nasıl tasnif etmiş, ganâ ile ilişkisini nasıl
kurmuştur?
4. Fakr, ahlâk, psikoloji ve çağdaş hayat bakımından neyi ifade eder ve hangi
sınırları vardır?
Yöntem olarak kavram tarihi ve
karşılaştırmalı metin okuması benimsenmiştir. Hadislerin sıhhat derecesi bu
kavram için özellikle önemli olduğundan, rivayetlerin değeri ayrıca
belirtilmiştir.
1. Kavramsal Çerçeve: Lügat ve Terim
1.1. Lügat anlamı
Arapça f-k-r kökünden
gelen fakr, “ihtiyaç duymak, eksikliği olmak” anlamını taşır. Köke
ilişkin klasik bir açıklama, kelimenin “omurga” (fakâr) ile ilgili
olduğunu, fakirin “belini ihtiyaçla bükülmüş” kişi olarak tasavvur edildiğini
söyler; bu etimolojik açıklama kesin değil, daha çok semantik bir çağrışımdır.
Zıddı ganâ (ihtiyaçsızlık, zenginlik)dır. Dikkat çekici olan, kelimenin
yalnızca “mal yokluğu” değil, genel olarak “bir şeye ihtiyaç duyma” anlamını da
taşımasıdır; bu yüzden hem “fakir” hem “muhtaç” aynı kökten gelir.
1.2. Fıkhî ve tasavvufî terim
Fıkıhta fakir, zekât ve diğer
malî hükümler bağlamında, nisap miktarı mala sahip olmayan veya temel
ihtiyacını karşılayamayan kişidir. Bu hukukî tanım toplumsal sorumluluğu
belirler (Tevbe 9/60). Tasavvufta ise terim, kişinin kendi varoluşuna dair bir
idrak ve bu idrakten doğan ahlâkî-ruhî tavır anlamında kullanılır. Dolayısıyla
aynı kelime iki düzeyde işler: hukukî-ekonomik ve varoluşsal-manevî. Makalenin
tezi, bu iki düzeyin birbirini yok saymaması, fakat birbirine indirgenmemesi
gerektiğidir.
2. Kur’an ve Hadis Temeli
2.1. Kur’an’da varoluşsal fakr
Tasavvufî fakr anlayışının en
güçlü dayanağı, Fâtır suresinin ayetidir: “Ey insanlar, siz Allah’a
muhtaçsınız; Allah ise ganîdir (ihtiyaçsızdır), hamîddir (övgüye layıktır)”
(Fâtır 35/15). Ayetin dikkat çekici yanı, muhtaçlığın bir sınıfa (yoksullara)
değil, “ey insanlar” hitabıyla bütün insana yöneltilmesidir. Aynı mânâ Muhammed
suresinde de vardır: “Allah ganîdir, siz ise fakirsiniz” (Muhammed 47/38). Bu
ayetlerde fakr bir toplumsal durum değil, yaratılmışlığın tavsifidir; ganâ da
yalnızca Allah’a ait bir niteliktir.
2.2. Kur’an’da toplumsal fakr
Kur’an, maddî yoksulluğu da
ciddiye alır. Fakirler, zekâtın sarf yerleri arasında sayılır (Tevbe 9/60);
Allah yolunda kendini kuşatılmış hâle getiren ve hâllerini gizleyen fakirlere
infak teşvik edilir; bu kişiler, “iffetlerinden dolayı bilmeyenlerce zengin
sanılır” (Bakara 2/273). Burada maddî yoksulluk, onurlu ve iffetli bir duruşla
birleşmiş olarak anılır. Kur’an aynı zamanda Şeytan’ın insanı “fakirlikle
korkuttuğunu” bildirir (Bakara 2/268), yani yoksulluk korkusunun cimrilik ve
ahlâksızlığa yol açabileceğine işaret eder.
2.3. Peygamber örnekleri: Duada fakr
Kur’an’ın peygamber
anlatılarında fakr, kapalı bir ihtiyaç duyma değil, duaya dönüşen bir bilinç
olarak görünür. Hz. Mûsâ’nın Medyen’de, aç ve garip hâlde, gölgeye çekilerek
“Rabbim, bana indireceğin her hayra muhtacım” demesi (Kasas 28/24) bu bakımdan
klasik bir örnek olarak anılır. Hz. Eyyûb’un “Bana zarar dokundu, sen
merhametlilerin en merhametlisisin” duası (Enbiyâ 21/83) da aynı tavrı
gösterir: Muhtaçlığın itirafı, şikâyet değil, yöneliştir.
2.4. Hadis malzemesi ve sıhhat meselesi
Hadis literatüründe fakrla
ilgili rivayetler birbirinden farklı ve kısmen gerilimli bir tablo sunar; bu
nedenle dikkatli okunmalıdır.
- Gönül zenginliği:
“Zenginlik mal çokluğu değil, gönül zenginliğidir” (Buhârî, Müslim). Bu
rivayet, ganâyı mal ile değil, kalp tavrıyla ilişkilendirir ve fakr–ganâ
ikilisinin içsel okumasına zemin hazırlar.
- Fakirlerin cennete öncelikli girişi: Fakir
müminlerin zenginlerden önce cennete gireceğini bildiren rivayetler
(Tirmizî, İbn Mâce) vardır; bu rivayetler fakirlerin toplumsal ve uhrevî
değerine işaret eder.
- Fakirlikten sığınma: Hz.
Peygamber’in “Allah’ım, küfürden ve fakirlikten sana sığınırım” duası da
rivayet edilmiştir (Ebû Dâvûd, Nesâî). Bu rivayet, maddî yoksulluğun
idealize edilemeyeceğini hatırlatan önemli bir dengeleyicidir.
- “Fakirlik övünç kaynağımdır” (el-fakru fahrî): Tasavvuf literatüründe çok sık anılan bu söz, hadis âlimlerince sahih
bir hadis olarak kabul edilmemiş, aslı olmadığı belirtilmiştir; yine de sûfîlerin
fakr anlayışı bakımından etkili bir söylem olarak yaşamıştır. Bu söz,
hadis olarak değil, sûfî kültürde yaygın bir ifade olarak ele alınmalıdır.
- “Beni miskin olarak yaşat…” duası: Bu
rivayetin senedi hakkında tartışma vardır; metin, tasavvuf kaynaklarında
sıkça atıf yapılan bir dayanak olmakla birlikte, kesin delil olarak
kullanılması dikkatli olmayı gerektirir.
Bu tablo bize şunu gösterir:
Hz. Peygamber’in duası ve hayatı, maddî yoksulluğu bir hedef olarak değil, bir
imtihan ve bir zenginliğe karşı uyarı olarak okumayı mümkün kılar. Fakrın
tasavvufî yüceltilmesi, bu dengeye dikkat etmediğinde sahih nasların dışına
taşabilir.
3. Kelâm ve Felsefe: Fakrın Ontolojik Zemini
3.1. Vâcib ve mümkin ayrımı
Kelâm ve İslam felsefesinin
varlık öğretisi, fakrın ontolojik bir zemini olarak okunabilir. İbn Sînâ ve
ardından kelâmcılar, varlığı iki kategoriye ayırır: Varlığı kendinden olan vâcibü’l-vücûd
(Allah) ve varlığı kendinden olmayan, bir sebebe ihtiyaç duyan mümkinü’l-vücûd
(âlem ve bütün varlıklar). Mümkin, hem var olması hem de var kalması bakımından
başkasına muhtaçtır. Bu açıdan bakıldığında “fakr”, mümkin varlığın yapısal
özelliğidir.
Kelâmda bu fikir hudûs
ve imkân delilleriyle işlenir: Âlem sonradan olmuş (hâdis) veya mümkin
olduğuna göre bir yaratıcıya muhtaçtır. Burada fakr, delilin sonucu değil,
delilin kendisinin ifade ettiği gerçekliktir: Varlığın zâtî muhtaçlığı.
3.2. Ekber-i hikmet: Zâtî fakr
İbn Arabî ve izleyicileri bu
ontolojik fikri tasavvufla birleştirerek el-fakru’z-zâtî (zâtî fakr)
kavramını geliştirmiştir. Buna göre mümkin varlıkların fakrı arızî bir durum
değil, hakikatlerinin bir parçasıdır; varlık Allah’a aittir ve O’nun
tecellîsiyle ayakta durur. Bu yaklaşımda fakr, kişinin kazandığı bir erdemden
önce, zaten içinde bulunduğu bir hakikattir; erdem ise bu hakikati bilmek ve
ona göre yaşamaktır.
Bu bakış, sûfîlerin “fakr tamam
olunca…” cümlesiyle başlayıp “O, Allah’tır” diye biten ve geleneksel olarak
sûfîlere atfedilen sözü de anlaşılır kılar: Muhtaçlığını hakkıyla idrak eden
kişi, kendi varlığına dair bütün dayanakların Allah’a ait olduğunu görür. Bu
söz, varlık birliği (vahdet-i vücûd) ekolünde farklı, başka okullarda
farklı biçimlerde yorumlandığından, kelâmî tenzih ilkesi gözetilerek
okunmalıdır; yoksa mecazî bir ifadeyi ontolojik bir özdeşlik iddiasına çevirmek
gerekmez.
3.3. Felsefî karşılaştırma
Bu zemin, çağdaş din
felsefesindeki bazı yaklaşımlarla da karşılaştırılabilir. Schleiermacher’in
dinin özünü “mutlak bağımlılık duygusu” (schlechthinniges
Abhängigkeitsgefühl) olarak tanımlaması, fakrın psikolojik karşılığına
yaklaşır; Heidegger’in “atılmışlık” (Geworfenheit) kavramı ise insanın
kendi varoluşunu seçmediğini vurgular. Bu paralellikler benzerlik gösterir ama
özdeşlik göstermez: Tasavvufta muhtaçlık, bir yabancılaşma değil, Allah ile
ilişkinin kapısıdır.
4. Tasavvufta Fakr: Tanım, Tasnif ve Makam
4.1. Klasik eserlerde fakr
Tasavvufun temel kaynaklarının
hemen hepsi fakrı ayrı bir bölümle ele alır. Kuşeyrî er-Risâle’de fakri,
sûfî makamları arasında anar ve onu, “kişinin Allah’tan başkasına gönül
bağlamaması” biçimindeki içsel bir tavırla ilişkilendirir. Hucvîrî Keşfü’l-mahcûb’da
fakrın ehemmiyetini vurgular; ona göre fakir, malın yokluğuna değil, Hakk’a
bağlılığına göre değerlendirilir. Sühreverdî Avârifü’l-meârif’te, fakr
ve ganâ ilişkisine dair ince ayrımlar yapar. Gazâlî İhyâ’da
“Kitâbü’l-fakr ve’z-zühd” bölümünde fakrı, ihtiyaç duyulan şeyin eksikliği
olarak tanımlar ve fakrın dereceleri üzerinde durur. Herevî Menâzilü’s-sâirîn’de
ve İbn Atâullah el-Hikem’de fakr, kulun Allah karşısındaki gerçek
durumunun idrakı olarak işlenir.
4.2. Tasnifler
Tasavvuf literatüründe fakr
çeşitli şekillerde sınıflandırılır. Burada dört temel ayrımı özetlemek
yararlıdır.
|
Ayrım |
İçerik |
Değerlendirme |
|
Fakr-ı zâhirî / bâtınî |
Maddî yoksulluk / içsel
muhtaçlık bilinci |
Esas olan bâtınî olandır;
zâhirî olan, ancak onunla birleştiğinde değerlidir |
|
Fakr-ı izdırârî / ihtiyârî |
Zorunlu yoksulluk / bilinçle
seçilen sadelik |
İhtiyârî olan ahlâkî bir
tercihtir; izdırârî olan sabır ve şükür imtihanıdır |
|
Fakr-ı sâbir / şâkir |
Yoksulluğa sabreden /
yoksulluğu bir nimet bilip şükreden |
Gelenekte hangisinin üstün
olduğu tartışılmıştır |
|
Fakr-ı zâtî |
Mümkin varlığın Allah’a
yapısal muhtaçlığı |
Fakrın en derin ve evrensel
boyutu |
4.3. Fakir mi, zengin mi şâkir daha üstündür?
Tasavvuf ve kelâm
literatüründe, yoksul sabırlı mı yoksa zengin şükredici mi daha üstündür sorusu
uzun uzadıya tartışılmıştır. Bazı sûfîler fakre öncelik verir, bazıları
zenginlik içinde şükrü ve infakı daha zor ve değerli görür. Bu tartışmanın
kendisi, fakrın salt yoksullukla eşit tutulamayacağını gösterir: Eğer fakr
yalnızca mal yokluğu olsaydı, bu tartışmanın bir anlamı kalmazdı. Gelenek, hakiki
fakrı, zenginlikte de yoklukta da korunabilen bir bilinç olarak görme
eğilimindedir.
4.4. Fakr ve diğer makamlar
Fakr, tasavvufî yolculukta tek
başına durmaz. Zühd (dünyaya gönül bağlamama), kanaat, tevekkül ve rızâ ile iç
içedir:
- Zühd: Elde olanı, kalpte tutmamaktır; fakr ise
elde olan ve olmayanın zâten Allah’a ait olduğunu bilmektir.
- Kanaat: Mevcut olanla yetinme tavrıdır; fakr bu
tavrın bilişsel zeminidir.
- Tevekkül: Muhtaçlığın pratik sonucudur: Muhtaç
olduğunu bilen, güvenini O’na bağlar.
- Rızâ ve teslimiyet:
Muhtaçlığı kabul etmiş kişinin, kendisine takdir edilen hâle itirazsız
bağlanmasıdır.
Bu bağlantılar fakrı “ruhî bir
tevazu okulunun” başlangıç taşı hâline getirir.
4.5. Mevlevî ve Mesnevî perspektifi
Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde
fakr, benliğin ve gururun çözülmesi, ney’in boşluğu gibi bir arınma olarak
işlenir. Ney, içi boşaltıldığı için ses verir; kul da kendi iddialarından
boşaldıkça Hakk’ın nefesine müsait olur. Bu imge, fakrı bir eksiklik olarak
değil, bir kabul kabiliyeti olarak okumaya imkân verir. Mevlevî âdâbında
tevazu, sadelik ve nefsin terbiyesi (çile) bu anlayışın uygulamaya
yansımasıdır.
5. Fakr–Ganâ Diyalektiği: İhtiyaçsızlığın İçinde Muhtaçlık
Makalenin başlığındaki formülün
özü şudur: Gerçek fakr, ihtiyaçsız görünmenin içinde bile muhtaçlığını
unutmamaktır. Bu formül üç düzeyde açılabilir.
Birinci düzey:
Zenginliğin içinde muhtaçlık. Maddî
imkânlara sahip bir kişi, bu imkânların kendi gücünden değil, Allah’ın
lütfundan geldiğini bilir. Kur’an’daki Kârûn kıssası (Kasas 28/76–82), servetin
“bunu bilgimle elde ettim” iddiasına dönüştüğünde nasıl bir yıkıma yol açtığını
gösterir. Hz. Süleyman ise büyük bir mülk içinde olduğu hâlde, “Bu Rabbimin
lütfundandır” (Neml 27/40) diyerek şükür bilincini korur. Dolayısıyla fakr, mal
yokluğuna değil, sahiplik iddiasının yokluğuna bağlıdır.
İkinci düzey:
Güç ve başarı içinde muhtaçlık. Sağlık,
bilgi, yetenek ve başarı da birer “mülktür”. Kişi bunları kendi hesabına
yazarsa, kendi yeterliliğine tutunur ve kibre kapılır. Fakr bilinci, bu
mülkleri emanet olarak görmeyi ve kaybedilebilir olduklarını hatırlamayı
gerektirir.
Üçüncü düzey:
Ma’rifette muhtaçlık. Sûfî yolculuğun ileri aşamalarında bile, kul
bilgi ve hâl bakımından kendini yeterli görmez. Bu, gelenekte “fakr, kulun son
nefesine kadar bırakmayacağı bir hâldir” fikriyle ifade edilir. İlerleyen
mertebeler fakrı ortadan kaldırmaz, aksine derinleştirir.
Bu diyalektik şu noktada
önemlidir: İhtiyaçsızlık hissi, sahte bir güvenlik duygusudur; Allah’ı
unutturan bir örtü olabilir. Kur’an’ın ifadesiyle “İnsan kendini ihtiyaçsız
(müstağnî) gördüğü için azar” (Alak 96/6–7). Fakr, bu azgınlığın panzehiridir.
6. Ahlâk Düşüncesi: Fakrın Fazilet ve Rezilet Sınırları
Ahlâk literatürü, fakrı bir
erdem olarak görmekle birlikte, onun istismara açık yönlerine de dikkat çeker.
Aşağıdaki ayrımlar özellikle önemlidir:
1. Fakr ile tembellik farklıdır. Hz.
Peygamber’in çalışmayı ve helâl kazancı övdüğü açıktır. Fakr, çalışmayı
bırakmayı değil, çalışırken kalbi sonuca ve mala bağlamamayı gerektirir.
2. Fakr ile dilencilik farklıdır. İslam ahlâkı,
gereksiz yere istemeyi kötüler; Bakara 2/273’te övülen fakir, iffetinden dolayı
istemeyen kişidir. Fakrın makam hâline gelmesi, sosyal bağımlılığı
meşrulaştırmamalıdır.
3. Fakr ile maddî yoksulluğun idealize edilmesi farklıdır. Yoksulluğun yarattığı acı ve eşitsizlik, toplumsal bir sorumluluk
meselesidir. “Fakirlik güzeldir” söylemi, adaletsizliği örtmek için
kullanılamaz.
4. Fakr kibre de dönüşebilir. “Ben fakirim,
ben tevazu sahibiyim” diyen kişi, fakrın kendisiyle övünebilir. Gelenek bu
tehlikeyi “fakri görme”nin bile bir perde olabileceği şeklinde uyarır: Gerçek
fakir, fakrını da fakr olarak görmez.
5. Toplumsal boyut. Fakr bilinci, zengin için infak ve paylaşım
sorumluluğunu, toplum için de yoksulu koruma yükümlülüğünü doğurur.
Muhtaçlığını bilen kişi, başkasının muhtaçlığına karşı da duyarlı olur.
Bu çerçevede fakr, bireysel bir
tevazu olduğu kadar toplumsal bir ahlâkın da temelidir.
7. Modern Psikoloji ve Felsefe ile Karşılaştırma
Fakr, dinî bir kavram olarak
psikolojiye indirgenemez; ancak bazı karşılaştırmalar öğretici olabilir.
Bağlanma ve
bağımlılık. Bağlanma kuramı (Bowlby, Ainsworth), insanın
temel ihtiyacının güvenli bir ilişki olduğunu, sağlıklı bağımlılığın özerkliği
zayıflatmadığını, aksine güçlendirdiğini ileri sürer. Güvenli bağlanan kişi,
yardım isteyebilen ve keşfe cesaret eden kişidir. Fakrın “Hakk’a sağlıklı
bağımlılık” boyutu, bu bulguyla örtüşen bir sezgiye sahiptir; ancak bu bir
benzetmedir, eşitlik değil.
Özerklik ve
ihtiyaç kuramı. Deci ve Ryan’ın Öz-Belirleme Kuramı, insanın
temel psikolojik ihtiyaçlarını (özerklik, yeterlik, ilişki kurma) tanımlar.
Burada ilginç olan, ilişki kurma ihtiyacının insanın temel yapısına ait kabul
edilmesidir: İnsan “kendi kendine yeterli” değil, ilişkisel bir varlıktır.
Materyalizm ve
iyi oluş. Kasser ve arkadaşlarının araştırmaları, maddî
değerlere aşırı odaklanmanın düşük iyi oluş, artan kaygı ve zayıf ilişkilerle
ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu bulgular, kanaat ve zühd geleneğinin pratik
gözlemlerini destekleyen bir veri olarak okunabilir; ancak korelasyonel
çalışmalar nedensellik iddiası taşımamalıdır.
Tevazu ve
şükür araştırmaları. Olumlu psikolojide tevazu ve şükür, ilişkilerde
ve ruh sağlığında olumlu etkilerle bağlantılı bulunmuştur. Fakr bilinci,
tevazuyu ve şükrü besleyen bilişsel zemin olarak yorumlanabilir.
Felsefî
karşılaştırma. Stoacıların autarkeia (kendine
yeterlilik) ideali, ihtiyaçları azaltarak özgürlük arayışına dayanır; tasavvufî
fakr ise ihtiyaçları inkâr etmez, ihtiyacın yönünü Allah’a çevirir. Bu fark
önemlidir: Stoacı yeterlilik içe, sûfî fakr dışa (Hakk’a) açılır. Diyojen’in
sadelik tavrı da çoğunlukla toplumsal alaycılığa dayanırken, fakr tevazuya ve
rahmete dayanır. Levinas’ın “öteki karşısında sorumluluk” fikri ise fakrın
toplumsal boyutuyla bir yakınlık taşır: Muhtaçlığını bilen, başkasının yüzünü
daha iyi görür.
Uyarı ve
sınırlar. Bu paralellikler, fakrı bir terapi tekniğine
çevirmemelidir. Ayrıca depresyon veya düşük benlik değeri yaşayan birinin “ben
hiçbir şeyim” demesi ile tasavvufî fakr aynı şey değildir: İlkinde değersizlik
duygusu, ikincisinde Allah karşısında bilinçli ve huzurlu bir kabul vardır.
Gelenek bu ayrımı korur: Fakr, kulun değerini yok saymaz; çünkü insanın değeri
Allah’ın ona verdiği değerden gelir (İsrâ 17/70).
8. Çağdaş Hayat İçin Bir Okuma
Fakr bilinci, tüketim
kültürünün ve performans ideolojisinin hâkim olduğu bir çağda özel bir
eleştirel işlev görür.
- Tüketim ve yeterlilik illüzyonu. Reklam
ve sosyal medya, sürekli “eksiklik” üreterek tüketimi besler. Fakr, gerçek
eksikliğin ne olduğunu sorgulayan bir ölçü sunar: Her ihtiyaç, mal ile
giderilebilir mi?
- Başarı ve yetersizlik kaygısı. “Kendi
kendini yaratan” insan söylemi, başarısızlığı bireysel bir suç hâline
getirir. Fakr bilinci, başarının da başarısızlığın da bireyin tek başına
kontrolünde olmadığını hatırlatarak daha merhametli bir benlik algısı
sunabilir.
- Ekolojik duyarlılık. Her
şeyin bir emanet olduğu bilinci, doğaya sahiplik değil, vekillik (istihlâf)
tavrını besler.
- Hastalık, kayıp ve yaşlılık.
Kırılganlık deneyimleri, fakrı soyut bir fikir olmaktan çıkarıp yaşanan
bir gerçeklik hâline getirir. Bu deneyimlerde muhtaçlığın reddi acıyı
büyütür; kabulü ise dua ve dayanışmayı kolaylaştırır.
- Dayanışma ve adalet. Fakr,
bireysel bir tevazuyla sınırlı değildir; zenginin paylaşma, devletin ve
toplumun koruma sorumluluğunu da doğurur. Bu nedenle fakr söylemi,
yoksulluğun yapısal nedenleriyle mücadeleyi önemsizleştirmemelidir.
Günlük pratikler arasında
şunlar sayılabilir: Duada ihtiyaçları açıkça Allah’a arz etmek, sahip
olunanları “emanet” olarak hatırlamak, düzenli infak ve sadaka, tüketimde
bilinçli sadelik, yardım istemekten çekinmemek ve başkasının yardımını minnetle
karşılamak.
9. Tartışma: Güçlü Yönler ve Sınırlar
Güçlü yönler. Fakr kavramı, insanın varoluşsal kırılganlığını bastırmayan, onu ilişkiye
ve duaya dönüştüren bir antropoloji sunar. Hem bireysel tevazuyu hem de
toplumsal sorumluluğu birlikte düşünmeyi sağlar. Ayrıca zengin–fakir ikiliğini
aşarak, aynı kavram içinde bütün insanı muhatap alır.
Sınırlar ve
riskler. Kavramın en büyük riski, maddî yoksulluğun
yüceltilmesi ve toplumsal adaletsizliğin meşrulaştırılmasıdır. İkinci risk,
fakrın bir kimlik ve övünç kaynağına dönüşmesidir. Üçüncü risk, hadis
rivayetlerinin sıhhatine dikkat edilmeden kavramın kurulmasıdır; özellikle
“fakirlik övüncümdür” sözü gibi yaygın ifadeler, sahih hadis olarak
sunulmamalıdır. Dördüncü risk, kavramın psikolojik değersizlik duygularıyla
karıştırılmasıdır.
Gelenek bu risklere karşı
birkaç denge unsuru geliştirmiştir: Nasların bütünlüğü (fakirlikten sığınma
duası ve gönül zenginliği hadisi birlikte okunur), edeb ve ihlâs, çalışma ve
helâl kazancın önemi, ve infakın bir yükümlülük olması.
Sonuç
Bu çalışma, fakrın tasavvuf
geleneğinde yalnızca maddî yoksulluk değil, bütün varlığın ve insanın Allah’a
yapısal muhtaçlığının bilincini ifade eden çok katmanlı bir kavram olduğunu
göstermeye çalışmıştır. Kur’an’ın “ey insanlar, siz Allah’a muhtaçsınız”
hitabı, kelâm ve felsefenin vâcib–mümkin ayrımı, sûfîlerin zâtî fakr anlayışı
ve ahlâkî tasnifleri bu bilincin farklı yüzlerini oluşturur. Makalenin
formülüyle: Hakiki fakr, ihtiyaçsız görünmenin içinde bile muhtaçlığı
unutmamaktır.
Bu bilinç, tevazu, şükür,
kanaat, tevekkül ve infak gibi erdemlerin kaynağı olarak görülebilir; ancak
yoksulluğu yüceltme, kibre dönüşme ve sahih olmayan rivayetlere dayanma
risklerine karşı dikkatle korunmalıdır. Çağdaş bağlamda fakr, özerklik ve
başarı ideolojisinin yarattığı yeterlilik illüzyonuna karşı, insanın ilişkisel
ve kırılgan doğasını onurlu bir biçimde kabul etmesine imkân tanıyan bir
antropolojik okuma sunar.
Kaynakça (Seçme)
Aşağıdaki liste, çalışmada atıf
yapılan klasik ve modern eserlerin seçme bir listesidir. Sayfa numaralı atıflar
için okuyucunun kendi kullandığı nüsha ve baskıya başvurması gerekir.
Klasik
kaynaklar
- Buhârî; Müslim; Tirmizî; Ebû Dâvûd; Nesâî; İbn Mâce. Hadis
mecmuaları (ilgili kitap ve bâbları).
- Gazâlî, Ebû Hâmid. İhyâ-u ulûmi’d-dîn (Kitâbü’l-fakr
ve’z-zühd).
- Herevî, Abdullah el-Ensârî. Menâzilü’s-sâirîn.
- Hucvîrî. Keşfü’l-mahcûb.
- İbn Arabî. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye; Fusûsü’l-hikem.
- İbn Atâullah el-İskenderî. el-Hikem.
- İbn Sînâ. eş-Şifâ (İlâhiyyât); el-İşârât ve’t-tenbîhât.
- Kuşeyrî. er-Risâle.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî.
- Sühreverdî, Şihâbüddîn Ebû Hafs. Avârifü’l-meârif.
Modern ve
karşılaştırmalı kaynaklar
- Ainsworth, M.; Bowlby, J. Bağlanma kuramı üzerine temel çalışmalar.
- Deci, E.; Ryan, R. Öz-Belirleme Kuramı üzerine çalışmalar.
- Heidegger, M. Sein und Zeit (Geworfenheit kavramı için).
- Kasser, T. Materyalizm ve iyi oluş üzerine çalışmalar.
- Levinas, E. Totalité et Infini.
- Schleiermacher, F. Der christliche Glaube (mutlak bağımlılık
duygusu için).
-IV-
Tasavvufta fakr, kulun hiçbir şeye sahip
olmadığını idrak ederek her an ve her hususta mutlak olarak Allah’a muhtaç
olduğunu ve O'na tam bir teslimiyetle bağlandığını kabul etmesi manasına gelir.
Tasavvufi kaynaklara göre FAKR - TDV İslâm Ansiklopedisi kavramı temel olarak iki boyutta ele alınır.
Fakr Türleri
- Maddî (Zâhirî) Fakr: Dünyevî mal, mülk ve imkânların yokluğunu ya da bunlara değer
vermemeyi ifade eder. Ancak tasavvufi anlayışta fakr, sadece parasızlık
veya yoksulluk demek değildir; kişinin malı olsa bile ona kalben
bağlanmamasıdır.
- Manevî (Bâtınî) Fakr: Kulun varlığının, gücünün ve iradesinin olmadığını; bütün varlığıyla
Yaratıcı'ya muhtaç olduğunu anlamasıdır. Kur'an-ı Kerim'de (Fatır suresi,
15) Allah'ın zengin (Gani), kulların ise muhtaç (fakir) olduğu bildirilir.
Bu yüzden erken dönemden itibaren dervişler kendilerini "fakir"
olarak adlandırmıştır.
Tasavvuftaki Önemi
- Yol ve Makam: Tasavvuf makamları arasında tövbe, zühd ve sabırdan sonra gelen
önemli bir basamak veya Allah'a giden en doğru yol olarak kabul edilir.
- Aksiyonel Yönü: Seyyid Ahmed er-Rifâî gibi mutasavvıflara göre fakr, sadece içsel bir
duruş değil; insanlara, âleme ve Hakk'a karşı sorumluluk üstlenmeyi
gerektiren aktif bir hizmet bilincidir.
- Gınâ ile İlişkisi: Allah'ın sıfatı mutlak zenginlik (gınâ), kulun en yüksek
övünülecek sıfatı ise bu fakr (mutlak muhtaçlık) hâlidir.
Fakr kavramının tasavvuftaki acz (acziyet)
ve fenâ gibi diğer temel terimlerle ilişkisini merak ediyorsanız
detaylandırabilirim.
*
İlk sûfîler “yoksulluk” anlamına gelen fakr ile
“Allah’a muhtaç olma” anlamına gelen fakrı birleştirerek bunu kendi meslekleri
ve gayeleri haline getirmişlerdi.
Onlara göre fakr (dervişlik) Allah’a giden yol, fakir
de (derviş) bu yolun yolcusudur.
Tövbe, vera‘, zühd, fakr, sabır, tevekkül, rızâ
şeklinde sıralanan tasavvuf makamların dördüncüsü olarak fakr kabul edilmiştir
(Serrâc, s. 68-81). Fakat fakr çok defa tasavvufî bir makam değil bir yol yahut
metot olarak görülmüştür. Nitekim Müzeyyin, “Allah’a giden yollar yıldızlar
kadar çoktur, bunların en iyisi fakrdır” derken bu hususa işaret etmiştir
(Kuşeyrî, s. 544).
Fakir de aynen sûfî gibi tarif edilmiştir. Sûfîler
fakirin vasıfları ve uyması gereken kurallar üzerinde de durmuşlardır.
Ebü’l-Hüseyin en-Nûrî’ye göre fakir maddî bir şey
bulamadığı zaman sükûn ve huzur halinde olur, bulunca da onu başkalarına verir
(a.g.e., s. 545, 548).
Kendi kendine yettiğinden dilencilik yapmaz. Çünkü
fakr Allah’ın kuluna emanet ettiği bir sırdır; kul dilencilik yaparak bu ilâhî
sırrı ifşa etmemelidir (Gazzâlî, IV, 202, 205; Kuşeyrî, s. 539).
Fakir almaktan çok vermeyi sevmeli, İbrâhim b. Edhem
gibi el emeği ve alın teriyle geçinmeli, kazandığı malı da elinde tutmamalıdır.
Gerçek fakir halinden şikâyet etmez, yoksulluğa razı
olur, hatta ondan hoşlanır, fakir olduğu için Allah’a şükreder, böylece huyu ve
davranışları güzelleşir. Kimseden bir şey istemez, bir beklentisi olmaz. Fakir
olduğu için yakınmaz, sızlanmaz, hatta zenginmiş gibi görünmeye çalışır
(Gazzâlî, IV, 201; Abdülkādir-i Geylânî, Ġunyetü’ṭ-ṭâlib, II, 150).
Zengin nasıl zenginliği nimet bilir ve onu korursa
gerçek fakir de fakrı ilâhî bir lutuf olarak görür ve onu korur. Nitekim bundan
dolayı fakr, “fakr halinin sona ermesinden korkmaktır” diye tarif edilmiştir.
Sûfîler genellikle fakrı ikiye ayırırlar. Maddî
varlığa sahip olmamak anlamındaki fakra şeklî (zâhirî) fakr derler. Fakir bir
şeye sahip olmadığı gibi sahip olmayı da istemez. Rüyasında Muhammed b.
Vâsî’nin Mâlik b. Dînâr’dan biraz daha önce cennete girdiğini gören bir sûfî
bunun sebebini birincisinin bir, ikincisinin iki gömleği oluşuyla açıklamıştır
(Kuşeyrî, s. 549). Bu anlamda fakire “ehl-i tecrîd” ve “ehl-i terk” de denir.
Tasavvufun sonraki dönemlerinde gerçek (bâtınî) fakr daha çok önem kazanmış,
bunun yeni ve değişik yorumları yapılmıştır.
Meselâ İbn Hafîf (ö. 371/982) kötü huyları bırakıp iyi
huy edinmeyi fakr saymıştı (a.g.e., s. 546). Sûfîler daha sonraki
devirlerde fakr anlayışını fenâ ve kulluk anlayışıyla birleştirmişlerdir. Buna
göre Allah mevlâ (rab), insan onun kuludur; kulun sahip olduğu her şey
mevlâsına aittir. Şu halde iyi bir kul mevlâsı karşısında hiçbir şeye sahip
olmadığını yani fakir olduğunu idrak eder. Kul kendi varlığının gerçek
sahibinin de mevlâsı olduğunun şuuruna varınca fenâ mertebesine ulaşır. Fakr bu
noktada tevhidin de en yüksek derecesi olarak ortaya çıkmaktadır.
Sûfîler, “Fakr iki cihanda yüz karasıdır” şeklindeki
yaygın ifadeyi, “Hiçbir şeye sahip olmayan sâlikin Allah’ta külliyen fâni
olmasıdır” diye yorumlamışlardır ki onlara göre gerçek fakr budur.
Hadis olduğu söylenen, “Fakr kendisiyle övündüğüm bir
şeydir” anlamındaki söz de fakrın bu yönünü dile getirir. Bu anlamdaki fakr
sâlikin aslî yokluğa dönüp bir hiç olmasından ibarettir. “Fakr tamamlanınca
geriye sadece Allah kalır” sözüyle sûfîler bu durumu kastederler (Baklî, s.
580; Kâşânî, s. 104; İbn Teymiyye, XI, 116). “Fakir Allah’tır”; “Fakir Allah’a
muhtaç değildir” (Tehânevî, Keşşâf, “faḳir” md.; Kuşeyrî, s. 546)
sözleri de bu anlamda kullanılır. Zira sâlikin fakrın en ileri derecesine
vararak Allah’ta fâni olmasıyla ikilik ortadan kalkacağından ikilikten gelen
ihtiyaç da yok olur (İbnü’l-Arâbî, el-Fütûḥât, II, 348; Câmî, s. 16-18,
21).
Zengine zengin olduğu için saygı gösterenin imanından
çok şey kaybedeceğini söyleyen, zenginleri ölü, meclislerini de ölülerin
meclisi sayan mutasavvıflar zenginliği öven hadisleri de gönül zenginliği
olarak anlamışlardır (Kuşeyrî, s. 540, 544).
Serrâc, bir zümrenin fakrdan maksadının sadece
yoksulluk ve züğürtlük olduğunu söylediğini, fakrın âdâbını dikkate almadığını,
bu zümrenin fakra takılıp kalmasının fakrın gerçeğini anlamasına perde teşkil
ettiğini söyler (el-Lümaʿ, s. 522). Sülemî de Uṣûlü’l-Melâmiyye ve
ġalaṭâtü’ṣ-ṣûfiyye ile (s. 177-178) Beyânü zeleli’l-fuḳarâʾ (s. 187)
adlı risâlelerinde fakr ve fakir anlayışı hususunda düşülen hatalara dikkati
çekmiştir.
Fakr ve fakir terimleri, bazan önde gelen sûfîlerin
kabul edemeyecekleri kadar yanlış şekillerde yorumlanmıştır. Aristo geleneğine
bağlı bir ahlâk anlayışının savunucusu olan filozof İbn Miskeveyh, dünya
işlerinden uzak durmayı fazilete engel olduğu gerekçesiyle en büyük
rezîletlerden biri sayar ve, “Bu yüzden zâhidleri yerdik” der (Tehẕîbü’l-aḫlâḳ,
s. 107, 147).
Râgıb el-İsfahânî de mutasavvıf olduklarını ileri
sürerek dünya işlerini bırakanların kaçınılmaz olarak başkalarının
kazançlarıyla geçinmek zorunda kalacaklarına, bunun da ahlâken kabul edilebilir
bir durum olmadığına işaret eder (eẕ-Ẕerîʿa ilâ mekârimi’ş-şerîʿa, s.
266-268). Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî ve Takıyyüddin İbn Teymiyye gibi Selefî
âlimler de sûfîlerin fakrı zenginlikten üstün tutmalarını tenkit etmişlerdir.
İbnü’l-Cevzî’ye göre servetin miktarı yerine servet biriktirmedeki niyete ve
bunun ne şekilde kullanıldığına bakmak gerekir (Telbîsü İblîs, s.
170-177).
İbn Teymiyye, Kur’an ve Sünnet’te fakr kavramının dar
ve zâhirî anlamda ganînin zıddı olarak kullanıldığını, tasavvufun ilerlemiş
dönemlerinde bu kavrama yüklenmiş olan anlamlarla ilişkisi bulunmadığını ileri
sürer. Ona göre zengin ile fakirden hangisinin daha üstün olduğu yolundaki
sorunun cevabı, hangisi takvâda daha ileri ise onun üstün olduğu şeklindedir (Mecmûʿu
fetâvâ, XI, 20-21, 119, 122-123).
Bu sözler aslında sûfîlerin takvâ anlayışından farklı
bir görüşü içermemektedir. İbn Teymiyye, bazı mutasavvıfların ashâb-ı Suffe’nin
durumunu delil göstererek sabreden fakirin şükreden zenginden daha üstün olduğu
tarzındaki görüşlerine de katılmaz. Zira ashabın en faziletlileri aşere-i
mübeşşeredir ve bunlardan sadece Sa‘d b. Ebû Vakkās ehl-i Suffe’dendir (a.g.e.,
XI, 44, 56-57). Ancak, “İnsanların en üstünü oldukları tartışmasız olan
peygamberlerden bir kısmının hayli zengin olduğu da bilinmektedir” (a.g.e.,
XI, 68-69, 120-121, 127-128) derken peygamberlerin büyük çoğunluğunun fakir
olduğunu göz ardı eder. Ayrıca çok varlıklı sûfîler de vardır. Öte yandan
Mevlânâ, “Dünya mal mülk, altın ve kadın değil Allah’ı unutmaktır” diyerek
tasavvufun maddî zenginliği asla reddetmediğini özellikle vurgulamıştır (ayrıca
bk. DERVİŞ).
Müellif: SÜLEYMAN ULUDAĞ
https://islamansiklopedisi.org.tr/fakr
*
Derleyip
düzenleyerek sunan
Sabahattin
Gencal, Çekmeköy, 30. 10. 2026
