Mürîd / Murâd –
İrade Eden / İstediği Kılınan
-I-
44. Mürîd / Murâd (مريد / مراد) – İrade Eden / İstediği Kılınan
Mürîd: Hakk’a talip olan
Murâd: Hakk’ın kendisini seçtiği kul
🔁 Bu iki kavram arasında bir geçiş mertebesi vardır:
🌟 Mürîd, murâda dönüşmek için iradesini teslim eder.
MÜRİT – MÜRİD
(ﻣﺮﻳﺪ) i.
(Ar. irāde
“dilemek, istemek”ten murіd)
1. Tarîkata
girip bir mürşide bağlanan kimse, kendi irâdesini Hakk’ın irâdesine
terkedebilmek için bir mürşidin terbiyesine giren derviş: Mürit oldur ki başlangıçta kast ve azminin hedefi Hak
Taâla ola, O’na vâsıl olmadıkça hiçbir şeye meyletmeye (Taarruf Terc.). Mürşitle
müritleri “ism-i celâl” zikrine başladılar (Rûşen
E. Ünaydın). Çok defa Ankara ovasına bakarken Hacı Bayram’ın
ömrünün sonuna kadar müritleriyle ekip biçtiği tarlaları düşünürüm (Ahmet H. Tanpınar).
2. teşmil. Çırak,
çömez, öğrenci: Sen ol destûr-ı ekrem sadr-ı a’zamsın ki lâyıktır
/ Nizâmülmülk ü Âsaf bezm-i hâssında mürîd olsun (Fıtnat Hanım).
3. Dileyen,
isteyen, irâde sâhibi: Mürit, şerrin
ve kötülüğün hâlikı olmakla kendi kabih olmaz. Nakkāşın sadâkati güzeli gāyet
güzel, çirkini gāyet çirkin yapmaktır (Mevlânâ’dan
Terc.). Ve nazar-ı şerîatta abd mürittir ve irâdesinden
nâşî mes’uldür (Ahmet A. Konuk).
● Mürîdan (ﻣﺮﻳﺪﺍﻥ) i.
(Fars. çoğul eki -ān ile)
Müritler: Durmuş kapında bunca mürîdan / Şermende âciz baş
açık üryan (İlâhî).
MÜRİTLİK
i.
Mürit olma durumu.
https://www.lugatim.com/s/m%C3%BCrit
*
MURAT – MURAD
(ﻣﺮﺍﺩ) i.
(Ar. irāde
“dilemek, istemek, seçmek”ten murād)
1. Erişilmek
istenen, olması, gerçekleşmesi arzu edilen şey, istek, dilek, amaç: İkbâlime yoktur i’timâdım / Müşkil görünür benim
murâdım (Fuzûlî’den). Bahtiyâr
olmaktı sevdâdan murâdı tab’ımın / Bahtıma düşman kesildin tab’ıma yâr olmadın (Nâbîzâde Nâzım’dan). Benim murâdım sizi gazâdan menetmek değildir (Ömer Seyfeddin).
2. Anlaşılan,
anlatılmak istenen şey, maksat, meram, niyet: Hâfız
üzülme, gücenmedim vallâhi, murâdım latîfe idi (Sâmiha Ayverdi).
ѻ Murat almak –
Murâdını almak: İsteğine kavuşmak, amacına ulaşmak: Akşam sularında yatsı sonunda / Gel de murâdını al
dedi bana (Karacaoğlan). Murat etmek (eylemek):
1. İstemek,
dilemek, arzu etmek, amaçlamak: Artık
ne hâcet dilese, ne murat etse ona nâil oluyordu (Ömer Seyfeddin).
2. Anlatmaya
çalışmak, demek istemek, kastetmek: Biz
“döndürür” tâbîrinden, zamânımızda gördüğümüz idâre-i ma’kûseye nazaran
devletin altını üstüne getirmek mânâsını murat eyledik (Nâmık Kemal). Dedem
o zamânın aşırı sofuluğunu murat ediyordu (Safiye
Erol). Murâda (Murâdına) ermek (erişmek):
1. İsteğine,
dileğine veya amacına ulaşmak: İsm-i
pâkin pâk olur zikr eyleyen / Her murâda erişir Allah diyen (Süleyman Çelebi). Nasıl
gidecekti Hind’e? Büyüklere başvurdu, savsakladılar. Murâdına ermek için asker
yazıldı (Cemil Meriç).
2. Evlenmek,
evlenip mutlu olmak. Murâdı olmak: İsteği gerçekleşmek, amacına ulaşmak: Her murâdın olacak, sen sözümü dinle tek (Fâruk N. Çamlıbel).
● Murâdınca zf.
(İyelik ve eşitlik hâli eklerinin
kalıplaşmasıyle) İstediği, dilediği veya amaçladığı şekilde, arzusuna göre: Heman kendin sanır mihnette herkes i’tikādınca / Felek
derler buna bir kimsenin dönmez murâdınca (…).
Bu şakrak Kāsım erbâb-ı zarâfetten olmakla halk
ona yardım eder ve murâdınca gider (Fâik
Reşat).
MURAT DEDE
birl.
i. zoo. Baykuş:
Uzaktan bir murat dede öttü (Halikarnas Balıkçısı).
MURATTIB
(ﻣﺮﻃّﺐ) sıf.
(Ar. tarṭіb
“ıslatmak, nemlendirmek”ten muraṭṭib)
1. Yaş
ve nemli duruma getiren, nemlendiren.
2. Tâzelik
ve tarâvet veren: Murattıbdır latîf ü can-fezâdır / Müferrih hem
müfettih bir devâdır (Şeyh Gālib).
https://www.lugatim.com/s/MURAT
*
murat, -dı
mura:dı|Arapçamurād
İsim
1.
1
► dilek
2.
2
► amaç
o
"Günlerdir
gelip bizimle sohbet ediyorsun. Muradın nedir?" — Necip Fazıl Kısakürek
Atasözleri, Deyimler, Birleşik Fiiller veya Kalıp
Sözler (4)
1. isteğine kavuşmak, dileği
gerçekleşmek, arzusu yerine gelmek
o "Sevdalılar nihayet murada eriyorlar." — Reşat Nuri Güntekin
1. emeline ulaşamamak
o "Kabrimin baş taşına yazsınlar / Muradı gözünde
kalan bu diye" — Âşık Ali
İzzet
1. dileğine kavuşmak
1. dilemek, istemek
o "Enişteleri murat etseler ona iyi bir koca
bulamazlar mıydı sanki?" — Reşat Nuri Güntekin
https://sozluk.gov.tr/kelime/Murat
*
MÜRİD: Arapça, isteyen demektir. Allah’a vuslatı arzu eden, bir başka deyişle,
Allah’ın ahlakıyla ahlâklanmak isteyen ve bu olgunluğun eğitimini verecek bir
şeyhe (veya mürşide) bağlanan (öğrenci olarak kaydını yaptıran, bey’at eden)
kişiye mürid denir. Tasavvufi anlamdaki olgunlaşmada 4 merhale vardır. 1-
Talib, 2- Mürid, 3-Mutasavvıf, 4- Sûfi. Mürid, bir tekamülî oluşumda ikinci
sırayı işgal etmektedir. Son sırada bulunan sûfiye, vâsıl denir. Müridi üç
gruba ayırırlar:
1.
Mutlak mürid: Şeyhine “niçin?”
sorusu sorarak dili ve kalbiyle itirazda bulunmayan, şeyhinin sözlerine karşı
delil istemeyen müride, mutlak mürid denir.
2.
Mücâz mürîd: iç ve dışa ait her
hususta şeyhinin rey ve iradesi altında bulunan dervişe denir.
3.
Mürted mürid: Şeyhine emrettiği,
yasakladığı konularda karşı çıkan müriddir ki, zamanımızda bu türden olanlar
çoktur. İlk iki grub makbuldür. Müridin herşeyden önce şeriate sımsıkı
yapışması (takva), edeb ve sıdk (doğruluk) üzere olması gerekir.
Müridi ol ânın dilden muradın terkedip cümle
İradetsiz murad olan, nefes tutmak itaattir.
Sarı Abdullah Efendi
Kendi isteğini şeyhinin isteğinde eriten, fanî kılan kişiye, mürid denir
ki, bu eğitim, kulu Allah’ın iradesine teslim olmaya götürür.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
*
MURÂD: Arapça,
istenen, maksad, vs. gibi manalara gelen bir kelime. İradesi kalmamış arife,
murad denir. Bu durumdaki arif, nihayetlere varmıştır. Haller, makamlar,
maksadlar ve irâdeleri geçmiştir. Bunlar muhib değil (seven) mahbûb (sevilen)
durlar.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
*
|
MÜRÎD nedir? ne demektir? |
Tasavvufta Allahü teâlânın rızâsına
kavuşmak için evliyâ bir zâtın terbiyesi altına giren talebe.
Mürîd, mürşidinin (hocasının)
yanında cenâze yıkayıcısının elindeki ölü gibi olmalıdır. (İmâm-ı Rabbânî)
Allahü teâlânın sevgisi ile ve
O'nun sevgisine kavuşmak arzusu ile yanan mürîd, bilmediği, anlıyamadığı bir
aşk ile şaşkın hâldedir. Uykusu kaçar, gözyaşları dinmez. Her işinde Allah'tan
korkar, titrer. Allahü teâlânın sevgisine kavuşturacak işleri yapmak için
çırpınır. Her işinde sabır ve affeder. Her geçimsizlikte, sıkıntıda kusûru
kendisinde görür. Her nefeste Allah'ını düşünür. Gaflet ile (Allahü teâlâyı
unutmuş olarak) yaşamaz. Kimseyle münâkaşa etmez. Bir kalbi incitmekten korkar.
Kalbleri, Allahü teâlânın evi bilir. Eshâb-ı kirâmın hepsini; "radıyallahü
teâlâ anhüm ecmaîn" diyerek anar. Hepsinin iyi olduğunu söyler. (Abdülhâk-ı
Dehlevî)
Mürîd olanlar, severler, kalblerine
kendilerine âit olan bir isteği, arzuyu getirmezler. Gayretleriyle tasavvuf
derecelerine yükselmeye çalışırlar. (Ali Sincârî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/MURID/2417
*
|
RÂH-I MÜRÎDÂN nedir? ne demektir? |
Tasavvufta müridlerin, talebelerin
yolu. Allahü teâlâya kavuşturan yollardan. Sâlikler (tasavvuf yolunda
ilerleyen talebeler) yolu. (Bkz. İnâbet)
Allahü teâlâya kavuşturan yollar
ikidir: Râh-ı mürîdân ve râh-ı murâdân. Râh-ı mürîdân, müridlerin yolu
olup, sülûk ile (tasavvuf yolunda ilerlemekle) alâkalıdır, zahmetlidir.
Râh-ı murâdân seçilmişlerin yolu olup, cezbe (Allahü teâlânın yolunda
çekilme) ile alâkalıdır. Buna ictibâ yolu da denir. (Bkz. Râh-ı İctibâ)
(İmâm-ı Rabbânî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/RAH-I-MURIDAN/928
*
|
MURÂD nedir? ne demektir? |
1. İstenilen; arzû edilen şey.
Sizden biriniz sefere çıkmak murâd
ettiğinde kardeşlerine (vedâ edip) selâm
versin. Zîrâ Allah onların duâları sebebi ile o kimsenin hayrını artırır. (Hadîs-i
şerîf-İbn-i Mâce)
Allah, bir kula zilleti murâd
ettiğinde, ona malını, binâda, suda ve çamurda harcatır. (Hadîs-i şerîf-Râmûz-ül-Ehâdîs)
İlim öğrenmeli ve faydalı işler
yapmalıdır. Ahlâkı bozan kitapları okumamalı, zararlı yayınlardan uzak
durmalıdır. İyi huyların faydaları ve haramların zararları ve Cehennem'deki
azâbları hep hatırlanmalıdır. Mâl, mevki arkasında koşanlardan hiçbiri murâdına
kavuşamamıştır. Malı, mevkiyi hayr için arayan ve hayır işlerinde kullanan
rahata huzûra kavuşmuştur. (Hâdimî)
2. Tasavvuf yolunda bulunanlardan
çalışmadan Allahü teâlânın yardım ve dilemesi ile yüksek makâmlara kavuşanlar.
İctibâ (çekilenler, istenenler) yolunun sâlikleri, yolcuları.
Murâd olunanların başı ve
sevilenlerin önderi Muhammed aleyhisselâmdır. (İmâm-ı Rabbânî)
Tasavvuf yolunda bulunanlar ya
mürîd olurlar, ya murâd olurlar. Mürîdler; Allahü teâlâya yakınlık derecelerine
ulaşmak için riyâzetler ve mücâhedeler çekerler (nefsin isteklerinden kaçınıp
istemediklerini yapmaya çalışırlar). Murâdları ise, nazlı nazlı okşıyarak
götürürler ve sıkıntı çektirmeden yakınlık derecelerine ulaştırırlar. (Şihâbüddîn
Sühreverdî)
Murâd olanlar sevilirler,
dâvetlidirler, çekilirler ve yükseltilirler. Onun için murâdlar çok
kıymetlidirler. Murâd olanların başı ve sevilenlerin önderi Muhammed
aleyhisselâmdır. (Ali Sincârî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/MURAD/1547
*
|
MURÂD-I İLÂHÎ nedir? ne demektir? |
Allahü teâlânın murâdı; irâde
buyurduğu, emrettiği.
Bütün insanlara önce lâzım olan
şey, Ehl-i sünnet (Resûlullah ve Eshâbının yolunda olan) âlimlerinin
kitablarında bildirdikleri gibi bir îmân ve îtikâd edinmektir. Peygamberimiz
Muhammed aleyhisselâmın yolunu bildiren, Kur'ân-ı kerîmden murâd-ı ilâhîyi anlayan
bu büyük âlimlerdir. Kıyâmette kurtuluş yolu bunların gösterdiği yoldur. (İmâm-ı
Rabbânî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/MURAD-I-ILAHI/1548
*
|
Seyr-i Murâdî nedir? ne demektir? |
Murâdların, seçilmişlerin Allahü
teâlânın lutf ve ihsânı ile çekilerek kavuştukları yol.
Tasavvuf yoluna girip ilerlemek,
yol gösteren rehberi sevmeğe bağlıdır. Seyr-i murâdî ile ve kuvvetle çekilerek
vilâyetin (evliyâlığın) yüksek derecelerine kavuşturulan bu rehberin bakışları,
kalb hastalıklarına (kalbin Allahü teâlâdan başka şeylere tutulmasına) şifâdır.
Onun teveccühü yâni sevgisine kavuşmak, mânevî hastalıkları giderir. (Muhammed
Behâeddîn-i Buhârî)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/Seyr-i-Muradi/2969
*
|
MÂNÂY-I MURÂDÎ nedir? ne demektir? |
Bir sözde anlatılmak, ifâde edilmek
istenilen, kastedilen mânâ.
Müctehîd olmak (Kur'ân-ı kerîmden
ve hadîs-i şerîften hüküm çıkarabilmek) için, Arabî yüksek ilimleri tamâmen
öğrenip Kur'ân-ı kerîmi ezbere bilmek, her âyet-i kerîmenin mânây-ı murâdîsini,
âyet-i kerîmelerin geldikleri zamanları ve gelme sebeblerini ve ne hakkında
geldiklerini, fıkıh ilminin usûl ve kâidelerini, yüz binlerce hadîs-i şerîfi
ezberden bilmek gibi daha pekçok şartlara sâhib olduktan başka, Kur'ân-ı
kerîmin ve hadîs-i şerîflerin açık ve kapalı mânâlarını kavramak, bu mânâlar
kalbinde yer etmiş olmak, kuvvetli îmâna, sâf, temiz bir kalbe sâhib olmak
lâzımdır. (Abdülhakîm Arvâsî)
Bir âyetin mânâsını anlamak demek,
Allahü teâlânın, bu âyette, ne irâde ettiğini anlamak demektir. Bir âyetin
herhangi bir tercümesini okuyan kimse mânây-ı murâdîyi öğrenemez. Tercüme
edenin, bilgi derecesine göre yaptığı meâlini öğrenir. Bu sebebden Kur'ân-ı
kerîmin mânâsını anlamak için tercümesini okumamalıdır. (Abdülhakîm-i
Arvâsî ve Hasan Hüsnü Erdem)
https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/MANAY-I-MURADI/916
*
-II-
Mürîd / Murâd (مريد / مراد)
İradenin terbiyesi, ilâhî iradeye
yöneliş ve
insanın hakikat yolculuğu
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin
Nisâb-ı Mevlevî eserinde yer alan tasavvufî kavramlar çerçevesinde Mürîd /
Murâd meselesini anlamak, yalnızca bir tasavvuf terimini açıklamak değildir. Bu
mesele, insanın neyi istediği, isteğini nasıl terbiye ettiği, kendi iradesiyle
ilâhî irade arasındaki ilişkiyi nasıl kavradığı ve hakikate yönelişinde nasıl
bir değişim geçirdiği sorularını birlikte ele almayı gerektirir.
Mürîd, irade eden, isteyen ve
bir yola kendi isteğiyle yönelen kişidir. Murâd ise istenen, irade edilen;
tasavvufî kullanımda ise özellikle Allah tarafından murat edilmiş, ilâhî
inayete mazhar olmuş kimse anlamını kazanır.
Bu iki kavramın yan yana
gelmesi, tasavvufun temel sorularından birini ortaya çıkarır:
İnsan mı Allah’a yönelir, yoksa
insanın Allah’a yönelmesi, Allah’ın onu kendisine yöneltmesinin bir sonucu
mudur?
Tasavvuf düşüncesinin önemli
bir bölümü, bu iki yönelişi birbirinin rakibi olarak değil, farklı düzlemlerde
birbirini tamamlayan iki boyut olarak anlamaya çalışır. Kulun arayışı, gayreti,
tövbesi ve hizmeti önemlidir; fakat insanın hakikate ulaşmasını yalnızca kendi
gücüne ve başarısına bağlamak da tasavvufun tevazu ve inayet anlayışıyla
bağdaşmaz.
Burada bir kaynak hassasiyetini
baştan belirtmek gerekir: Aşağıdaki açıklama, Nisâb-ı Mevlevî merkezli bir
kavramsal yorumdur. Eserin ilgili bölümünün doğrulanmış tam metni önümde
bulunmadığından, Ankaravî’ye aitmiş gibi doğrudan alıntılar veya eserdeki kesin
sıralamaya ilişkin iddialar ileri sürmeyeceğim. Kur’an, hadis, klasik tasavvuf,
kelâm, ahlâk, felsefe ve psikoloji arasındaki bağlantıları ise kendi kaynakları
ve kavramları üzerinden ayrıca ele alacağım.
1. Kavramların temel anlamı: Mürîd ve Murâd
مريد
Mürîd
İsteyen, yönelen, talep eden
Tasavvuf yoluna kendi isteğiyle
giren, nefsini terbiye etmeye, ahlâkını güzelleştirmeye ve Allah’a yakınlık
kazanmaya çalışan kişidir. Mürîdliğin merkezinde niyet, gayret, sabır, öğrenme
ve manevi disiplin bulunur.
مراد
Murâd
İstenen, murat edilen
Tasavvuf dilinde Allah’ın
inayetiyle hakikate yöneltilen, manevi yakınlığa mazhar olan kişi için
kullanılabilir. Bu bağlamda vurgu, insanın kendi çabasından ziyade ilâhî lütuf
ve seçilmişlik düşüncesine kayar.
Bu açıklamada iki kavram
arasında işlevsel bir ayrım yapıyoruz. Ancak bu ayrım, bütün mutasavvıfların
her zaman aynı şekilde kullandığı, değişmez ve evrensel bir sınıflandırma
değildir. Kavramların kapsamı, dönemlere ve eserlere göre farklılaşabilir.
Mürîdliğin temel özellikleri
- Niyet: Hangi amaçla yola çıkıldığını bilmek.
- Talep: Hakikati aramaya istekli olmak.
- Mücâhede: Nefsin aşırılıklarına karşı bilinçli çaba göstermek.
- Edep: Bilgiyi ve manevi tecrübeyi ahlâklı davranışa dönüştürmek.
- Sebat: Zorluklarla karşılaşınca iyilik yönündeki gayreti sürdürmek.
Murâdlığın temel özelliği
Murâd kavramı, insanın manevi
ilerleyişinin yalnızca kişisel çabayla açıklanamayacağını hatırlatır.
Tasavvufun bu yorumunda hakikate yöneliş, aynı zamanda Allah’ın hidayeti,
rahmeti ve inayetiyle ilişkilidir.
Bununla birlikte, murâdlığı
insanın kendi kendisine verdiği bir derece veya başkalarından üstün olduğunu
gösteren bir unvan olarak görmek doğru değildir. Manevi makamların hakikati,
gösterişte ya da iddiada değil; kullukta, ahlâkta ve tevazuda aranır.
2. Nisâb-ı Mevlevî içindeki yeri ve Ankaravî’nin düşünce dünyası
İsmâil Rüsûhî Ankaravî (ö.
1631), Mevlevîliğin önemli şeyhlerinden, Mevlânâ’nın Mesnevî’sini şerh eden
büyük bir mutasavvıftır. Tasavvufî kavramları açıklarken yalnızca şiirsel
anlatıma başvurmamış; dinî ilimler, klasik tasavvuf eserleri ve sistematik kavram
çözümlemelerinden de yararlanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi +1
Ankaravî’nin Nisâb-ı Mevlevî
adlı eseri, şeyhülislâm Yahyâ Efendi’nin isteği üzerine kaleme alınmıştır. TDV
İslâm Ansiklopedisi, bu eserin Ankaravî’nin Minhâcü’l-fukarâ adlı eserinde ele
aldığı konuları tekrarlayan eserlerinden biri olduğunu belirtir. TDV İslâm
Ansiklopedisi
Bu bilgi, Mürîd / Murâd
kavramını incelerken bize önemli bir yöntem sunar: Kavramı, Mevlevîliğin edep,
hizmet, manevi eğitim ve seyr ü sülûk anlayışından koparmadan ele almak
gerekir.
Bununla birlikte, bir kavramın
Nisâb-ı Mevlevî içindeki yerini gerçekten belirlemek için eserin ilgili
maddesini, çevresindeki maddeleri ve kullanılan kaynakları karşılaştırmak
gerekir. Dolayısıyla burada sunulan açıklama, eserin özgün metninin tenkitli bir
neşri veya bire bir şerhi değil; Ankaravî’nin eserleriyle ilişkili klasik
tasavvuf anlayışına dayanan sistematik bir yorumdur.
İki yöneliş, tek manevi mesele
Mürîd ile murâd arasındaki
farkı şu karşılaştırmayla düşünebiliriz:
|
Mürîd |
Murâd |
|
Arayış ve talep ön plandadır. |
İlâhî inayet ve lütuf ön
plandadır. |
|
İnsan gayret eder. |
Gayretin ötesindeki ilâhî
ihsan vurgulanır. |
|
Terbiye, sabır ve disiplin
önemlidir. |
Kabul, hidayet ve yakınlık
düşüncesi öne çıkar. |
|
Kişi kendi eksiklerini
tanımaya çalışır. |
Kişi manevi başarıyı yalnızca
kendisine mal etmez. |
Bu tabloyu iki ayrı insan
sınıfının kesin listesi olarak değil, manevi hayatın iki farklı boyutunu
açıklayan bir model olarak okumak daha isabetlidir.
Mürîdlik, insanın kapıya
yönelmesidir; murâdlık ise o kapının açılmasını yalnızca kendi kudretine
bağlamamayı öğrenmesidir.
Bu ifade bir tasavvufî
yorumdur; Ankaravî’den doğrudan alıntı değildir.
3. Kur’an açısından irade: Kulun seçimi ve Allah’ın dilemesi
Mürîd / Murâd meselesinin
merkezinde irade bulunur. İslâm düşüncesinde irade, yalnızca bir şeyi arzulamak
değildir; aynı zamanda yönelme, tercih etme ve seçilen yolda davranışta bulunma
meselesidir.
Kur’an’da insanın seçim yapması
ile Allah’ın mutlak iradesi arasındaki ilişki farklı ayetlerde ele alınır.
3.1. İnsan kendi yönelişinden sorumludur
İnsan Suresi 76/29’da insanlara
Rablerine giden yolu edinmeleri hatırlatılır. Hemen ardından gelen 76/30’da ise
şöyle buyrulur:
“Siz ancak Allah dilerse
dileyebilirsiniz.” Translation +1
Bu iki ayeti birlikte
değerlendirmek önemlidir.
İlk ayet insanı yönelişe
çağırır; ikinci ayet ise insan iradesinin sınırsız ve bağımsız olmadığını
bildirir. Başka bir ifadeyle insanın seçimi anlamlıdır, ancak insan kendisini
var eden, imkânlarını yaratan ve bütün varlığı kuşatan ilâhî iradeden bağımsız
değildir.
Bu ilişkiyi iki yanlış uçtan
korumak gerekir:
- Aşırı bireycilik: İnsan her şeyi kendi gücüyle gerçekleştirir; ilâhî
inayete ihtiyaç yoktur.
- Aşırı edilgenlik: Her şey Allah’ın iradesindedir; öyleyse insanın
gayret etmesine gerek yoktur.
Tasavvufun sorumluluk merkezli
yorumu bu iki yaklaşımın da ötesine geçmeye çalışır. İnsan gayret eder,
niyetini düzeltir, yanlışından döner ve iyiliği seçmeye çalışır. Fakat başarıyı
yalnızca kendi kudretine bağlamaz.
3.2. Hidayet ve çaba ilişkisi
Kur’an’da Allah yolunda gayret
gösterenlere yolların gösterileceğini bildiren Ankebût Suresi 29/69 da bu
bağlamda önemlidir.
Buradan çıkarılabilecek manevi
ders şudur: Gayret, hidayetin yerine geçmez; hidayet düşüncesi de gayreti
gereksiz kılmaz.
Mürîd, gayret eden insandır.
Murâd kavramı ise hakikate ulaşmanın sadece kişisel performansın sonucu olarak
görülemeyeceğini hatırlatır.
Bununla birlikte, bir insanın
yaşadığı her başarıyı murâdlık işareti, her başarısızlığı da ilâhî reddediliş
olarak yorumlamak doğru değildir. Kur’an’daki ilâhî irade ve hikmet anlayışı,
insanın tek tek olaylardan hareketle Allah katındaki konumunu kesin biçimde
ilan etmesine izin veren basit bir ölçü sunmaz.
3.3. Dua, tevekkül ve irade
Dua eden insan, istediğini dile
getirir. Tevekkül eden insan ise elinden geleni yaptıktan sonra sonucu
bütünüyle denetleyemeyeceğini kabul eder.
Bu iki tutum birbirini
tamamlar:
1.
İnsan ne istediğini düşünür.
2.
İsteğinin ahlâkî değerini sorgular.
3.
İmkânları ölçüsünde çalışır.
4.
Sonucu kontrol edemediği noktada tevekkül eder.
5.
Sonuç istediği gibi olmadığında yeni durumu
değerlendirir.
Bu yaklaşımda tevekkül,
eylemsizliğin adı değildir. İnsanın sorumluluğunu yerine getirmesi ile sonuç
üzerinde mutlak hâkimiyet iddiasından vazgeçmesi arasındaki dengedir.
4. Hadisler açısından: Niyet, amel ve manevi yöneliş
Mürîdlik, insanın yalnızca ne
istediğiyle değil, niçin istediğiyle ve isteğini hangi davranışlarla
gerçekleştirdiğiyle ilgilidir.
4.1. Niyetin belirleyiciliği
Hz. Peygamber’in meşhur
hadisinde amellerin niyetlere göre değerlendirildiği bildirilir. Hadis, Buhârî
ve Müslim’in eserlerinde yer alır.
Bu ilke, mürîdin manevi
yolculuğunda başlangıç noktasını belirler. Aynı davranış, farklı niyetlerle
yapılabilir:
- Bilgi öğrenmek, hakikati anlamak için de üstün görünmek için de
istenebilir.
- Hizmet etmek, bir ihtiyacı gidermek için de övgü kazanmak için de
yapılabilir.
- İbadet etmek, Allah’a kulluk amacıyla da başkalarının takdirini
kazanmak amacıyla da gerçekleştirilebilir.
Dışarıdan görülen davranışlar
tek başına niyetin bütününü açıklamaz. Bu nedenle mürîdlik, davranışın yanında
kişinin kendi iç dünyasını da sorgulamasını gerektirir.
Ancak niyetin önemini kabul
etmek, insanın kendi niyetinden her zaman kesin olarak emin olabileceği
anlamına gelmez. Kişi zaman zaman kendini aldatabilir. Bu yüzden öz değerlendirme,
dürüstlük ve gerektiğinde güvenilir kişilerden alınan geri bildirim önemlidir.
4.2. İhsan bilinci
Cibrîl hadisi olarak bilinen
rivayette ihsan, Allah’a O’nu görüyormuşçasına kulluk etmek; kişi O’nu görmese
de O’nun kendisini gördüğünün bilincinde olmak şeklinde açıklanır.
Bu anlayış, mürîdin
davranışlarını yalnızca dış denetime göre düzenlememesi demektir. İnsan kimse
görmediğinde de dürüst olmayı, kendisine bir karşılık verilmese de iyilik
yapmayı, gücü yettiği hâlde haksızlıktan kaçınmayı öğrenir.
İhsan bilinci, murâd kavramıyla
da anlamlı bir ilişki kurar: İnsan manevi olgunluğunu kendi üstünlüğünün kanıtı
olarak sunmak yerine, iyiliği bir emanet ve sorumluluk olarak görmeye yönelir.
4.3. Güçlü mümin ve sorumluluk
Sahih-i Müslim’de yer alan bir
hadiste, insanın kendisine fayda veren şeylere yönelmesi, Allah’tan yardım
istemesi ve acizlik içinde kalmaması öğütlenir. Aynı rivayet, insanın başına
gelenler karşısında ölçülü davranmasını da öğretir.
Bu yaklaşım, mürîdliğin
edilgenlik olmadığını açıkça gösterir.
Tasavvufî terbiye, insanın
iradesini ortadan kaldırmayı değil; onu daha bilinçli, ahlâklı ve istikrarlı
kullanmayı hedefleyen bir süreç olarak yorumlanabilir.
5. Klasik tasavvufta irade: Kuşeyrî, Herevî, Gazâlî ve Mevlânâ
Mürîd / Murâd kavramını
Ankaravî’nin düşünce dünyasına yerleştirmek için onunla aynı geniş tasavvuf
geleneğinde yer alan temel kaynaklara bakmak gerekir.
5.1. Kuşeyrî: İrade, yolun başlangıç disiplinidir
Abdülkerîm el-Kuşeyrî (ö.
1072), er-Risâle adlı eserinde iradeyi ve mürîdliğin âdâbını özel başlıklar
altında ele alır. TDV İslâm Ansiklopedisi +1
Kuşeyrî’nin yaklaşımı açısından
irade, geçici bir hevesle aynı şey değildir. İrade, insanın manevi bir hedefi
benimsemesi ve bu hedef doğrultusunda hayatını düzenlemeye yönelmesidir.
Bir insanın iyiliği istemesi
ile iyilik yönünde kararlı davranması arasında fark vardır. Kızgınlık anında
öfkesini yenmek isteyen ama bunun için hiçbir çaba göstermeyen kişi ile
öfkesini tanıyıp davranışlarını değiştirmeye çalışan kişi aynı noktada değildir.
Mürîdlikte irade, niyetin
davranışa dönüşmesiyle anlam kazanır.
Kuşeyrî’nin mürîdlik âdâbına
verdiği önem, başka bir uyarıyı da beraberinde getirir: Manevi bir kimliğe
sahip olduğunu söylemek, o kimliğin gerektirdiği ahlâkî sorumlulukları yerine
getirmekle aynı değildir. Tasavvuf adına konuşmak, tek başına olgunluk göstergesi
sayılamaz.
5.2. Herevî: Manevi yolculuğun mertebeleri
Hâce Abdullah el-Herevî (ö.
1089), Menâzilü’s-sâirîn adlı eserinde manevi yolculuğu çeşitli makamlar ve
hâller üzerinden sistematik biçimde ele alır.
Ankaravî’nin Minhâcü’l-fukarâ
adlı eserinde Menâzilü’s-sâirîn örneğinden yararlandığı TDV İslâm Ansiklopedisi
tarafından da belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi +1
Bu gelenekte makam ile hâl
arasındaki ayrım önemlidir. Genel bir açıklamayla makam, kişinin gayret, eğitim
ve süreklilikle yerleşmeye çalıştığı manevi durumu; hâl ise çoğu zaman kişinin
iradesiyle doğrudan meydana getiremediği, geçici bir manevi tecrübeyi ifade
eder.
Bu ayrım, mürîd ile murâd
ilişkisini anlamamıza yardımcı olur:
- Mürîd, eğitimine, gayretine ve ahlâkî disipline önem verir.
- Murâd kavramı, manevi tecrübenin insanın planlayıp üretebileceği bir
başarıya indirgenemeyeceğini hatırlatır.
Fakat makam ve hâl ayrımını
mutlak bir şemaya dönüştürmemek gerekir. Klasik sûfîler arasında terimlerin
kullanımı ve sınıflandırılması bakımından farklılıklar vardır.
5.3. Gazâlî: Nefsin eğitimi ve ahlâk
Ebû Hâmid el-Gazâlî (ö. 1111),
İhyâü ulûmi’d-dîn adlı eserinde niyet, ihlâs, sabır, şükür, tövbe ve nefsin
hastalıkları gibi konuları ayrıntılı biçimde işler.
Gazâlî’nin ahlâk anlayışıyla
bağlantılı olarak mürîdlik, kişinin yalnızca belirli ibadetleri yerine
getirmesi değil, karakterini de dönüştürmeye çalışmasıdır.
Örneğin:
- Kibirli kişi, başkalarının başarılarını küçümsemek yerine onların
hakkını teslim etmeyi öğrenir.
- Cimri kişi, imkânı ölçüsünde paylaşmayı alışkanlık hâline getirir.
- Öfkeli kişi, öfkenin doğurduğu sonuçları görerek daha ölçülü
davranmaya çalışır.
- Gösterişe eğilimli kişi, yaptığı iyiliğin görünmediği durumlarda da
iyilik yapabilmeyi önemser.
Burada amaç insanın bütün doğal
duygularını yok etmesi değildir. Amaç, duyguların ve arzuların ahlâkî
muhakemeyi bütünüyle yönetmesini önlemektir.
Gazâlî çizgisinden bakıldığında
mürîdlik, bir özdenetim ve karakter eğitimi sürecidir. Murâdlık ise bu sürecin
sonunda kazanılan bir üstünlük belgesi gibi düşünülmemelidir.
5.4. Mevlânâ: Gayret ile teslimiyetin birlikteliği
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö.
1273), insanın iç dönüşümünü, aşkı, benlik iddiasının aşılmasını ve insanın
kendisini daha büyük bir hakikat karşısında yeniden tanımasını şiirsel bir
dille işler.
Mevlânâ’nın düşünce dünyasıyla
ilişkilendirilebilecek önemli bir husus şudur: İnsan kendi eksiklerini fark
etmeden olgunlaşamaz; fakat kendisini kusursuzlaştırdığı iddiasına kapıldığında
da öğrenmeye kapanabilir.
Mürîdlik, öğrenmeye açık
kalmaktır. Murâdlık düşüncesi ise insanın ulaştığını düşündüğü manevi yakınlığı
kendisinin eseriymiş gibi sahiplenmemesini sağlar.
Mevlevîlikte hizmet ve edep
vurgusu bu açıdan önemlidir. Manevi olgunluğun işareti, kişinin yalnızca
kendisi hakkında ne söylediği değil, başkalarıyla nasıl ilişki kurduğudur.
5.5. Ankaravî açısından sentez
Bu dört klasik yaklaşımın
ışığında, Nisâb-ı Mevlevî bağlamında şu yorum yapılabilir:
Mürîd / Murâd, gayret ile
inayet, eğitim ile ihsan, sorumluluk ile teslimiyet arasındaki ilişkinin iki
tamamlayıcı boyutunu düşünmemizi sağlayan bir kavram çiftidir.
Bu sentez, klasik kaynakların
bütün ayrıntılarını tek bir görüşe indirgemez. Aksine, farklı tasavvufî
açıklamaların ortak sorularını görünür kılar.
6. Kelâm açısından: İnsan özgür müdür, iradesi ne ölçüde kendisine aittir?
Mürîd / Murâd meselesi, İslâm
kelâmının en önemli sorunlarından biriyle bağlantılıdır: İnsan fiillerinden ne
ölçüde sorumludur ve insanın iradesi ilâhî iradeyle nasıl ilişkilidir?
Bu konuda İslâm düşüncesinde
farklı açıklamalar geliştirilmiştir.
|
Yaklaşım |
Temel vurgu |
|
Mu‘tezile |
İnsan sorumluluğunu ve
insanın fiillerindeki seçimini güçlü biçimde vurgular. |
|
Eş‘arîlik |
Allah’ın yaratıcı kudretini
esas alır; insanın sorumluluğunu kesb kavramıyla açıklar. |
|
Mâtürîdîlik |
İlâhî yaratma ile insanın
tercih ve sorumluluğu arasındaki ilişkiyi birlikte ele alır. |
Bu tablo, her ekol içindeki
ayrıntıları tüketen bir açıklama değildir; temel yönelimleri göstermek içindir.
6.1. İnsanın seçimi neden önemlidir?
İnsan hiçbir tercihinde sorumlu
değilse, öğüt vermenin, eğitim yapmanın, ahlâkî değerlendirmede bulunmanın ve
insanı iyiliğe çağırmanın anlamı zayıflar.
Buna karşılık insanın iradesi
tamamen bağımsız ve sınırsız kabul edilirse, insanın varoluşunun, imkânlarının
ve şartlarının kendisi tarafından yaratılmadığı gerçeği göz ardı edilir.
Kelâmın tartıştığı problem, bu
iki boyutun nasıl bir arada açıklanacağıdır.
6.2. Tasavvufun yaklaşımı
Tasavvufî dil, bu meseleyi
yalnızca teorik bir problem olarak bırakmaz. İnsana kendi sorumluluğunu yerine
getirmesini, fakat kendisini mutlak kudret sahibi saymamasını öğütler.
Örneğin bir öğrenci dersine
çalışabilir, fakat her sonucu tek başına belirleyemez. Bir yönetici adaletli
kararlar almaya gayret edebilir, fakat toplumdaki bütün şartları kontrol
edemez. Bir insan başkasına yardım edebilir, fakat karşısındaki kişinin bütün
hayatını istediği gibi değiştiremez.
Bu örnekler ilâhî iradeyi
deneysel olarak kanıtlamaz; yalnızca insan iradesinin sınırlılığını gündelik
hayatta görünür kılar.
Mürîdlik, bu sınırlılık içinde
sorumluluk üstlenmektir. Murâdlık ise insanın her şeyi kendi çabasına
bağlamamasını hatırlatan manevi bir kavramdır.
7. Ahlâk felsefesi açısından: İstemek ile iyi olanı istemek arasındaki fark
İnsan iradesi, tek başına
ahlâkî bir değer taşımaz. İnsan iyiyi de kötüyü de isteyebilir. Dolayısıyla
asıl soru yalnızca “Ne istiyorum?” değil, “İstediğim şey iyi mi ve beni nasıl
bir insana dönüştürüyor?” sorusudur.
Bu ayrım, mürîdliğin ahlâkî
boyutunu açıklar.
7.1. Aristoteles: İyi alışkanlıklar ve karakter
Aristoteles ahlâk felsefesinde
erdemlerin, alışkanlıklar ve tekrarlanan davranışlarla geliştiğini savunur.
Bu düşünce, tasavvuftaki
riyâzet ve mücâhede kavramlarıyla belirli bir noktada buluşur. İnsan yalnızca
iyi olmayı istemekle iyi karakter kazanmaz; iyilik yönünde davranmayı öğrenmesi
gerekir.
Örneğin dürüstlük, yalnızca
dürüstlüğü övmek değildir. Çıkarımızla çatıştığında da doğruyu söylemeye
çalışmaktır.
Buradaki benzerlik, iki
geleneğin aynı metafizik görüşü savunduğu anlamına gelmez. Aristoteles'in erdem
etiği ile tasavvufun Allah'a yakınlık ve kulluk anlayışı farklı temellere
dayanır. Bununla birlikte, her ikisi de insanın davranışlarının karakterini biçimlendirdiğine
dikkat çeker.
7.2. Kant: İrade ve ahlâkî ilke
Immanuel Kant ahlâk
felsefesinde, insanın yalnızca arzusuna veya çıkarına göre değil, ahlâkî
ilkelere göre davranmasını önemser.
Bu bakımdan mürîdliğe şu soru
yöneltilebilir:
Bir davranışı, bana yarar
sağladığı için mi yapıyorum; yoksa doğru olduğuna inandığım için mi?
İnsan yalnızca övgü alacağı
zaman yardım ediyorsa, iyilik davranışı dışarıdan güzel görünse de iradesi hâlâ
takdire bağımlı olabilir.
Tasavvuftaki ihlâs kavramı ile
Kant'ın ahlâkî ilke anlayışı aynı şey değildir. İhlâs, Allah'a yöneliş ve
kulluk bağlamında anlam kazanır; Kant ise ahlâkî özerklik ve aklın koyduğu ilke
üzerinde durur. Ancak ikisi arasında, davranışın yalnızca dışsal ödüle
indirgenemeyeceği konusunda karşılaştırma yapılabilir.
7.3. Özgürlük, arzuların peşinden gitmek midir?
Bir insan her istediğini
yapabiliyorsa özgür müdür?
Bu sorunun cevabı, özgürlüğü
nasıl tanımladığımıza bağlıdır. Anlık arzusuna karşı koyamayan kişi, dışarıdan
serbest görünse bile kendi davranışlarını yönetmekte zorlanabilir.
Örneğin öfkelendiğinde hemen
incitici sözler söyleyen bir insan, o anda istediğini yapmaktadır. Ancak
davranışını seçebilme imkânı sınırlıdır.
Buna karşılık öfkesini fark
edip konuşmadan önce düşünmeyi öğrenen kişi, yalnızca davranışını bastırmış
olmaz; seçim yapabilme kapasitesini de geliştirmiş olur.
Bu nedenle mürîdlik, iradenin
ortadan kaldırılması değil, iradenin daha bilinçli ve ahlâkî bir yön kazanması
şeklinde yorumlanabilir.
8. Modern psikoloji açısından: Özdenetim, motivasyon ve psikolojik esneklik
Tasavvufun mürîdlik anlayışı
ile modern psikoloji arasında bazı açıklayıcı benzerlikler kurulabilir. Fakat
burada önemli bir sınır vardır: Psikoloji, ilâhî inayet veya murâdlık
kavramlarını bilimsel olarak doğrulayan bir disiplin değildir. Psikoloji, insanın
davranışlarını, motivasyonunu, alışkanlıklarını ve duygusal süreçlerini
inceler.
Bu ayrımı koruyarak üç önemli
bağlantı kurabiliriz.
8.1. Özdenetim: İsteği hemen gerçekleştirmemeyi öğrenmek
Modern psikolojide özdenetim,
kişinin duygularını, dikkatini ve davranışlarını hedefleri doğrultusunda
düzenleyebilmesiyle ilişkilidir.
Mürîdlik açısından bunun
karşılığı, bir isteğin ortaya çıkmasıyla onu hemen uygulamak arasında düşünme
payı bırakmaktır.
Örneğin:
- Kişi kızdığında hemen karşılık vermek yerine bekleyebilir.
- Bir konuda haksız olduğunu fark ettiğinde özür dileyebilir.
- Kısa vadeli rahatlık yerine uzun vadeli bir sorumluluğu seçebilir.
- Bir başarısızlıktan sonra kendisini bütünüyle yetersiz ilan etmek
yerine yeniden deneyebilir.
Bunlar doğrudan murâdlığın
psikolojik karşılığı değildir. Mürîdlikteki ahlâkî gayreti, davranış bilimi
açısından anlamamıza yardımcı olan örneklerdir.
8.2. Öz-belirleme kuramı: Neden istiyoruz?
Psikologlar Edward Deci ve
Richard Ryan tarafından geliştirilen Öz-Belirleme Kuramı, insan motivasyonunu
anlamada önemli bir yaklaşımdır.
Kuram, insanın davranışlarını
yalnızca dış ödül ve baskılarla açıklamaz. Özerklik, yeterlik ve ilişkili olma
gibi ihtiyaçların motivasyon üzerinde etkisini inceler.
Burada mürîdlik ile bir
karşılaştırma yapılabilir:
|
Psikolojideki
soru |
Tasavvufî
açıdan karşılaştırılabilecek soru |
|
Bu davranışı neden yapıyorum? |
Niyetim nedir? |
|
Davranışım kendi değerlerimle
uyumlu mu? |
İradem hakikate ve ahlâka
yöneliyor mu? |
|
Davranışımı sürdürebiliyor
muyum? |
Sebat ve mücâhede
gösterebiliyor muyum? |
|
Başkalarıyla ilişkim nasıl? |
Edep, merhamet ve hizmet
hayatımda yer buluyor mu? |
Burada benzer sorular sorulsa
da cevapların dayandığı teorik çerçeveler farklıdır. Psikolojik özerklik,
kişinin mutlaka dinî veya tasavvufî bir hedef benimsemesini gerektirmez.
8.3. Psikolojik esneklik: Kontrol edemediğim şeyi kabul etmek
Modern psikolojide, özellikle
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) yaklaşımında, kişinin zorlayıcı düşünce ve
duygularını fark etmesi, onlarla otomatik biçimde hareket etmemesi ve değerleri
doğrultusunda davranması önemlidir.
Bu yaklaşım, tevekkül
kavramıyla bazı pratik benzerlikler taşır.
Örneğin bir insan, elinden
geleni yaptığı hâlde bir sonucu değiştiremeyebilir. Böyle bir durumda iki şeyi
birbirinden ayırması yararlı olur:
- Etkileyebileceğim alan: Davranışım, hazırlığım, seçimlerim ve
başkalarına karşı tutumum.
- Tamamen kontrol edemeyeceğim alan: Başkalarının kararları, geçmişte
yaşananlar ve her olayın sonucu.
Tasavvufî bakış, bu ayrımı
tevekkül ve teslimiyet kavramlarıyla daha geniş bir dinî anlam içinde ele alır.
Psikolojik yaklaşım ise kişinin esnekliğini ve işlevselliğini geliştirmeye
odaklanır.
Bu iki yaklaşımın ortak pratik
dersi şöyle ifade edilebilir:
Sorumluluğunu yerine getir;
fakat kontrol edemediğin her şeyi kontrol etmek zorundaymışsın gibi yaşama.
9. Felsefenin önemli sorusu: İrade gerçekten bize mi ait?
Mürîd / Murâd meselesi, insanın
kendisini nasıl anladığıyla da ilgilidir.
İnsan arzularını kendisi mi
oluşturur? Ailesi, eğitimi, kültürü, yaşadığı olaylar ve çevresi onun ne
isteyeceğini ne ölçüde belirler?
Modern felsefede bu sorular
özgür irade, determinizm ve sorumluluk tartışmaları içinde ele alınır.
İnsan, ne zaman ve nerede
doğacağını, hangi ailede yetişeceğini veya geçmişinde neler yaşanacağını
seçmez. Buna karşılık, kendisine ulaşan bütün etkiler karşısında tamamen
tepkisiz de değildir. İnsan kimi zaman alışkanlıklarını sorgulayabilir,
düşüncesini değiştirebilir ve yeni davranışlar öğrenebilir.
Bu durum, iradenin hem
imkânlarını hem sınırlarını gösterir.
Mürîdlik: Kendini sorgulayabilen insan
Mürîd, yalnızca bir şeyi
isteyen kişi değil, kendi isteğini de sorgulayabilen kişi olarak
yorumlanabilir.
Şu soruları düşünür:
- Bu isteğim hangi ihtiyaçtan doğuyor?
- İstediğim şey başkasına haksızlık ediyor mu?
- Bu isteğin gerçekleşmesi beni daha iyi bir insana dönüştürecek mi?
- İstediğim gerçekleşmezse bütün hayatımın anlamını kaybetmiş olur
muyum?
Bu sorular iradeyi ortadan
kaldırmaz. Tam tersine, onu daha bilinçli kullanmaya yardımcı olur.
Murâdlık: Benliğin mutlaklık iddiasından vazgeçmesi
Murâd kavramı, tasavvufî
yorumda insanın kendi çabasını bütün başarısının tek sebebi olarak görmemesini
sağlar.
İnsan yeteneklerine, emeğine ve
kararlarına önem verebilir; fakat bunları kendisini başkalarından üstün
görmenin gerekçesine dönüştürmemelidir.
Bu noktada murâdlık, bir
ayrıcalık iddiasından çok, kişinin kendi kudretinin sınırlarını ve ilâhî lütfa
duyduğu ihtiyacı fark etmesi şeklinde anlaşılabilir.
Ancak kişinin kendisini Allah
tarafından özel olarak seçilmiş ilan etmesi, başkalarından üstün olduğunu ileri
sürmesi veya eleştiriden muaf sayması bu kavramdan çıkarılabilecek güvenilir
sonuçlar değildir.
10. Mürîdlikten murâdlığa: Bir dönüşüm modeli
Şimdiye kadar ele aldığımız
tasavvufî, ahlâkî ve psikolojik boyutları bir araya getirelim.
Aşağıdaki model, Ankaravî’nin
eserinde aynen yer aldığı iddiasını taşımayan, konuyu anlamayı kolaylaştırmak
amacıyla hazırlanmış yorumlayıcı bir şemadır.
1. Uyanış
İnsan mevcut durumunu sorgular ve değişme
ihtiyacı hisseder.
2. Niyet ve talep
Ne istediğini ve neden istediğini anlamaya
çalışır.
3. Mücâhede ve edep
Davranışlarını gözden geçirir; sabır, hizmet ve
özdenetim geliştirir.
4. Tevazu ve tevekkül
Kendi sorumluluğunu yerine getirirken sonuçların
tamamına hâkim olmadığını kabul eder.
5. İnayet ve murâdlık ufku
Manevi ilerleyişi yalnızca kendi başarısına
bağlamaz; hidayeti ve iyiliği ilâhî lütuf çerçevesinde düşünür.
Bu basamaklar kesin, zorunlu
veya herkes için aynı sırayla gerçekleşen manevi dereceler değildir. Öğretici
bir yorum şemasıdır.
Bu modelin önemli bir özelliği
vardır: Son aşama, önceki aşamaları gereksiz kılmaz.
İnsan murâdlık kavramını
benimseyerek gayretten vazgeçmez. Aksine, gayretini kibirden ve kendini
mutlaklaştırma eğiliminden arındırmaya çalışır.
Aynı şekilde mürîdlik de
yalnızca başlangıçta yaşanan bir istek olarak kalmaz. İnsan, hayatının farklı
dönemlerinde yeniden niyetini gözden geçirebilir ve davranışlarını
düzeltebilir.
Bu nedenle mürîd ile murâd
arasında her insan için zorunlu, tek yönlü ve kesin bir yükseliş merdiveni
bulunduğunu ileri sürmek yerine, iki kavramın manevi hayatın farklı yönlerini
anlattığını söylemek daha temkinlidir.
11. Günümüz hayatında Mürîd / Murâd
Bu kavram çiftinin bugünkü
hayatımızla ilişkisini somut örneklerle inceleyelim.
A. Bilgi arayan insan
Mürîd yönü, insanın öğrenmeye
istekli olması, sorular sorması ve düzenli çalışmasıdır.
Murâd ufku ise öğrendiği her
şeyi kendi zekâsının ve üstünlüğünün kanıtı saymamak; bilgisinin sınırlarını
kabul etmek ve öğrendiklerini iyilik için kullanmaktır.
B. Hizmet eden insan
Mürîd yönü, bir ihtiyacı fark
edip sorumluluk almaktır.
Murâd ufku ise yapılan hizmetin
karşılığında mutlaka övgü, makam veya teşekkür beklememek; başkalarının
gelişimini kendi başarısının gösterisine dönüştürmemektir.
C. İlişkilerinde olgunlaşmaya
çalışan insan
Mürîd yönü, kendi hatasını fark
etmek, özür dilemek ve daha adil davranmayı öğrenmektir.
Murâd ufku ise her insanı
değiştiremeyeceğini kabul etmek; kendi sorumluluğunu yerine getirirken
başkasının iradesine de saygı göstermektir.
D. İstediği sonucu elde
edemeyen insan
Mürîd yönü, elinden geleni
yapmak, hatalardan öğrenmek ve yeni imkânları değerlendirmektir.
Murâd ufku ise her sonucun
kendi planına uymasını beklememek; başarısızlığı otomatik olarak değersizlik
veya ilâhî reddediliş şeklinde yorumlamamaktır.
Bu örneklerin hepsinde ortak
bir ilke görülür: İnsan hem eyleyen hem de sınırlarını öğrenen bir varlıktır.
Tasavvufun manevi hedefi, bu
iki boyutu birbirine düşman hâle getirmek değil, onları ahlâkî olgunluk içinde
bir araya getirmektir.
12. Mürîd / Murâd kavramının yanlış anlaşılmaması için beş uyarı
Kavramın derinliği, onu günlük
dilde yanlış kullanma ihtimalini de beraberinde getirir.
Birinci yanlış: Mürîdliği
iradesiz olmakla karıştırmak.
Mürîd, kendi kararlarını
düşünmeden başkasına bırakan kişi olarak tanımlanamaz. Tasavvufî eğitimde
rehberlik ve teslimiyet bulunsa da bunlar ahlâkî sorumluluğu ve dinî
yükümlülükleri bütünüyle ortadan kaldırmaz.
İkinci yanlış: Murâdlığı
seçkinlik iddiasına dönüştürmek.
Bir insanın kendisini murâd
ilan etmesi, onun manevi bakımdan üstün olduğunu kanıtlamaz. Manevi iddialar
yerine davranış, ahlâk, tevazu ve sorumluluk üzerinde durmak daha sağlıklıdır.
Üçüncü yanlış: Tevekkülü
çalışmamakla eşitlemek.
Tevekkül, elinden geleni
yapmamanın bahanesi değildir. İnsan sorumluluğunu yerine getirmeye çalışır ve
sonucu bütünüyle denetleyemeyeceğini kabul eder.
Dördüncü yanlış: Her arzuyu
ilâhî işaret saymak.
Bir şeyi çok istemek, o şeyin
mutlaka hayırlı olduğu veya Allah tarafından özellikle istendiği anlamına
gelmez. İstekler ahlâkî ilkeler, akıl, dinî sorumluluklar ve sonuçları
bakımından değerlendirilmelidir.
Beşinci yanlış: Manevi
olgunluğu kusursuzluk sanmak.
Manevi eğitim gören insan da
hata yapabilir, zorlanabilir ve yeniden öğrenmek zorunda kalabilir. Önemli olan
yanılmaz olduğunu iddia etmek değil, hatasını tanıyıp düzeltmeye açık olmaktır.
13. Mürîd / Murâd ile insanın kendi hayatını anlamlandırması
Bir insanın hayatı yalnızca
gerçekleştirdiği hedeflerden ibaret değildir. Bazen ulaşmak istediği bir hedefe
ulaşamaz; bazen beklemediği bir sorumlulukla karşılaşır; bazen de yaşadığı
olayların anlamını yıllar sonra kavrar.
Mürîd / Murâd ayrımı, böyle bir
hayat hikâyesini yorumlamak için de kullanılabilir.
Mürîdlik penceresinden
bakıldığında insanın seçimleri, çabaları, yanılgıları, pişmanlıkları ve yeniden
başlama kararları önemlidir.
Murâdlık penceresinden
bakıldığında ise insan, hayatının bütün sonuçlarını kendi iradesiyle meydana
getirdiğini ileri sürmekten kaçınır. Kendisine sunulan imkânları, karşılaştığı
insanları ve elde ettiği güzellikleri şükür ve tevazu çerçevesinde değerlendirebilir.
Burada dikkat edilmesi gereken
bir nokta vardır: Sonradan anlam kazanan bir olayın mutlaka önceden
belirlenmiş, özel bir mesaj taşıdığını kesin olarak söyleyemeyiz. Fakat insan,
geçmişini değerlendirirken yaşadıklarından ahlâkî dersler çıkarabilir.
Örneğin bir insanın eğitim
hayatında karşılaştığı güçlükler, ilerleyen yıllarda başkalarının öğrenme
zorluklarına karşı daha anlayışlı davranmasına yardımcı olabilir. Bu,
geçmişteki her güçlüğün zorunlu olarak belirli bir amaç için meydana geldiğini
kanıtlamaz. Fakat insanın yaşadıklarını iyilik ve olgunlaşma yönünde
değerlendirebileceğini gösterir.
Böylece mürîdlik, hayatın
içinde sorumluluk üstlenmeyi; murâdlık ise insanın kendi hayatı üzerinde mutlak
hâkimiyet iddiasından vazgeçmesini temsil eden iki düşünce ufku hâline gelir.
14. Kişisel tefekkür için yedi soru
Aşağıdaki sorular, kavramı
yalnızca teorik düzeyde bırakmamak ve gündelik hayatta düşünmek amacıyla
hazırlanmıştır.
Tefekkür defteri
0/7
Her soruyu kendi hayatınızla
bağlantı kurarak düşünebilirsiniz. Hepsini bir defada cevaplamak zorunda
değilsiniz.
1. Şu sıralar en çok neyi istiyorum ve bu isteğin
ardındaki temel ihtiyaç nedir?
2. İstediğim şeyin ahlâkî açıdan doğru olup
olmadığını nasıl değerlendiriyorum?
3. Bir hedefime ulaşmak için hangi somut
sorumluluğu üstlenebilirim?
4. Başarı elde ettiğimde emeğimi takdir ederken
tevazumu nasıl koruyabilirim?
5. Kontrolüm dışında kalan bir sonuçla
karşılaştığımda nasıl davranıyorum?
6. Başkalarına yaptığım iyiliklerde karşılık ve
takdir beklentim ne kadar etkili?
7. İrademi güçlendirirken merhametimi, adalet
duygumu ve öğrenme isteğimi nasıl koruyabilirim?
Soruları kopyala
Bu çalışma bir sınav veya
manevi derece ölçümü değildir. Amacı, insanın kendi isteklerini daha açık
görmesine yardımcı olmaktır.
15. Sonuç: İradeden inayete, gayretten tevazuya
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin
Nisâb-ı Mevlevî eserini merkeze alan bir Mürîd / Murâd okuması, irade
meselesinin yalnızca istemek ve istememekle sınırlı olmadığını gösterir.
Mesele aynı zamanda insanın
kendisiyle, ahlâkla, Allah’la ve diğer insanlarla kurduğu ilişkinin
niteliğidir.
Mürîdlik, insanın hakikati
araması, niyetini gözden geçirmesi, nefsini eğitmesi ve sorumluluklarını yerine
getirmeye çalışmasıdır.
Murâdlık ise tasavvufî anlamda
insanın manevi yakınlığı yalnızca kendi başarısına bağlamamasını, hidayet ve
inayet düşüncesini önemsemesini ve kendi üstünlüğünü ilan etmekten kaçınmasını
ifade eder.
Bu iki kavram arasında şöyle
bir ilişki kurulabilir:
- İrade, insanın yönelişini mümkün kılar.
- Niyet, yönelişin amacını sorgulatır.
- Mücâhede, iradeyi davranışla sınar.
- Edep, gayreti ahlâkî bir çerçeveye yerleştirir.
- Tevekkül, insanın sınırlarını tanımasını sağlar.
- İnayet, manevi ilerleyişin yalnızca insanın kendi kudretiyle
açıklanamayacağını hatırlatır.
- Tevazu, elde edilen başarıyı bir üstünlük iddiasına dönüştürmeyi
önler.
Bütün bu boyutları birleştiren
temel düşünce şudur:
İnsan, iradesini kullanmaktan
vazgeçmeden teslimiyeti öğrenebilir; gayretini küçümsemeden tevazu
gösterebilir; iyiliği isteyip onun için çalışırken sonucun tamamına sahip
olamayacağını kabul edebilir.
Bu anlayış, mürîdlik ile
murâdlığı birbirine karşıt iki insan tipi olarak değil, insanın sorumluluğu ile
ilâhî inayet arasındaki ilişkiyi anlamaya yarayan iki kavram olarak görmemizi
sağlar.
Tasavvufî açıdan asıl soru,
insanın kendisini mürîd mi yoksa murâd mı ilan edeceği değildir. Daha önemli
soru, iradesini neye yönelttiği, bu yönelişin kendisini nasıl bir insana
dönüştürdüğü ve elde ettiği her türlü iyiliği tevazu, şükür ve sorumlulukla karşılayıp
karşılamadığıdır.
Başvurulabilecek temel kaynaklar
1.
İsmâil Rüsûhî Ankaravî, Nisâb-ı Mevlevî — eserin
ilgili maddesinin özgün metni ve çevresindeki maddeler, doğrudan metin merkezli
bir inceleme için esas alınmalıdır. Eserin yazma nüshaları TDV İslâm
Ansiklopedisi’nin Ankaravî maddesinde belirtilmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi
2.
İsmâil Rüsûhî Ankaravî, Minhâcü’l-fukarâ —
Ankaravî’nin tasavvufî kavramları, Mevlevî âdâbını ve seyr ü sülûku ele aldığı
temel eserlerinden biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi +1
3.
Abdülkerîm el-Kuşeyrî, er-Risâle — irade,
mürîdlik ve mürîdlik âdâbı için. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
4. Hâce Abdullah el-Herevî, Menâzilü’s-sâirîn — manevi makamlar ve seyr ü
sülûk anlayışı için.
5. Ebû Hâmid el-Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn — niyet, ihlâs, sabır, tövbe ve
nefsin terbiyesi için.
6.
Kur’an-ı Kerîm, İnsan 76/29–31 ve Ankebût 29/69 —
insanın yönelişi, ilâhî irade ve gayret ilişkisi için. Translation +2
7. Buhârî ve Müslim, niyet hadisi; Müslim, güçlü mümin hadisi ve Cibrîl hadisi
— niyet, sorumluluk ve ihsan bilinci için.
8. Edward Deci ve Richard Ryan, Öz-Belirleme Kuramı üzerine çalışmalar; Steven
C. Hayes ve çalışma arkadaşları, Kabul ve Kararlılık Terapisi üzerine
çalışmalar — modern psikolojiyle karşılaştırma için.
Son bir kaynak notu: Bu metin,
kavramı disiplinler arası bir bütünlük içinde açıklamayı amaçlayan bir
incelemedir. Nisâb-ı Mevlevî’de Mürîd / Murâd maddesinin tam metni ve özgün
bağlamı karşılaştırılmadan, yukarıdaki sentezin tamamını Ankaravî’nin doğrudan
görüşü olarak nitelemek doğru olmaz. Eserin ilgili sayfaları temin edildiğinde,
bu açıklama metindeki ifadeler, Ankaravî’nin yorumları ve sonraki disiplinler
arası değerlendirmeler birbirinden ayrılarak daha kesin bir metin incelemesine
dönüştürülebilir.
-III-
1. Temal Tanımlar ve Kavramsal Çerçeve
- Mürîd (مريد): Etken (fail) ismi mef'uldür; "İrade eden, isteyen, talep
eden, yönelen" anlamına gelir.
- Kelâm/Felsefe Boyutu: Bir şeyi yapmak veya yapmamak arasında seçim yapma yetisine sahip
olan, bir hedefe yönelen özne.
- Tasavvufî Boyutu: Kendi nefsinin arzu ve isteklerinden sıyrılarak Hakk'ın rızasına,
vuslatına ve hakikate yönelen; bir mürşide intisap ederek manevi
yolculuğa (sülûk) başlayan yolcu (sâlik).
- Murâd (مراد): Edilgen (mef'ul) ismi mef'uldür; "İstenen, arzulanan, irade
edilen, kendisi murat kılınan" anlamına gelir.
- Ontolojik Boyutu: Allah'ın ezelî iradesiyle var olmasını veya gerçekleşmesini dilediği
şey; kader ve kaza düzleminde tecelli eden nihai gaye.
- Tasavvufî Boyutu: Kendi çabasından ziyade İlahî cezbe, lütuf ve sevgililik (mahbubiyet)
makamı sayesinde seçilmiş olan, istenen ve çekilen veli/kâmil insan.
2. Sistematik Açılım: Boyutları ve Örnekleri
Bu iki kavramı üç ana düzlemde incelemek
mümkündür:
A. İrade ve Sülûk Yönünden (Arayan ve Çağrılan)
- Mürîd Düzlemi (Talep ve Çaba): Mürîd, "talip" olandır. Seyr-i sülûk yolculuğuna
kendi iradesi, gayreti, riyazeti ve mücahedesi ile başlar. Yolculuk
aşağıdan yukarıya doğru bir tırmanıştır.
- Örnek: Musa Aleyhisselam’ın
Tuğra/Sina Dağı’na çıkışı. Hz. Musa, Tanrı ile konuşmak ve O'na
ulaşmak için gayret gösterip dağa doğru yola çıkmış, arayış içinde
bulunmuştur. Bu yönüyle bir mürîd tavrı sergilemiştir.
- Murâd Düzlemi (Lütuf ve Çekim): Murâd, "matlub" olandır. Kendi çabasından ziyade
İlahî çekim gücü (cezbe) ile çekilir. Yolculuk, İlahî lütfun
yukarıdan aşağıya inerek onu kuşatmasıyla gerçekleşir.
- Örnek: Hz. Muhammed’in (S.A.V.)
İsra ve Miraç Mucizesi. Peygamber Efendimiz kendi gayretiyle göğe
yükselmemiş; İlahî bir davet, Burak ve Cebrail marifetiyle doğrudan
huzura çekilmiştir. O, hakikatin tam manasıyla Murâd’ıdır
(Mahbubullah).
B. Nefis ve Fenâ Makamı Yönünden (İrade Etmekten İradesizliğe)
- Mürîd: İradem var diyen, ancak
iradesini Hakk'ın iradesine teslim etmeye çalışan kişidir. İradesi henüz
tam olarak erimemiştir (Fenâ-fi’l-irâde aşamasındadır).
- Murâd: Kendi iradesini tamamen İlahî
iradede yok etmiş (fâni olmuş) kimsedir. Artık onun istekleri,
Allah'ın onun için istediği şeylerdir. Yani "istediği kılınan"
veya "ne dilerse İlahî iradeyle uyum içinde olan" konumdadır.
- Örnek: Bâyezîd-i Bistâmî’ye
"Ne istiyorsun?" diye sorulduğunda "Hiçbir şey
istememeyi istiyorum" demesi; Mürîdlikten Murâdlık şuuruna
geçişin tipik bir göstergesidir.
C. Kelâmî ve Varoluşsal Yön (Kader ve İlahî İrade)
- Kul Mürîd, Allah Murâd Kılan: Kul bir şeyi diler (mürîd olur), ancak bu dileğin
gerçekleşmesi Allah’ın o şeyi murat etmesine (murâd kılmasına)
bağlıdır.
- Örnek: Bir insanın ameliyat olup
iyileşmeyi istemesi ve doktora gitmesi onun mürîd oluşudur. Ancak
şifanın tecelli edip vücudun sağlığa kavuşması, Allah'ın o an için
iyileşmeyi murâd etmesiyledir.
3. Mürîd ve Murâd İlişkisine Dair Kişisel Değerlendirme ve Görüşler
Bu kavramlar yüzeysel bir okumada "çaba
(mürîd) vs. kader/lütuf (murâd)" ikiliği gibi görünse diyalektik bir
bütünlüğe sahiptir:
1. Diyalektik Birbirine Geçişlilik: Gerçekte hiçbir Mürîd tam manasıyla İlahî bir
davet (murâd kılınma) olmadan yola çıkamaz. Bir insanın kalbine
"Arayış" ve "İstek" düşüncesinin düşmesi dahi, Allah’ın onu
arayan kılmayı murâd etmesinin bir neticesidir. Nitekim Kuşeyrî’nin
belirttiği gibi: "Sen O’nu arzuladığını sanırsın, oysa O seni
arzuladığı için sen O'nu arzulamaktasın." Dolayısıyla her mürîdin
içinde gizli bir murâdlık tecellisi vardır.
2. Modern İnsanın İrade Bunalımı Açısından: Geleneksel doktrinde mürîdlik, benliğin ve
bireysel iradenin mutlaklaştırılmasından vazgeçiş anlamına gelir. Modern
insan, kendini tamamen özerk ve her şeyin merkezindeki "mürîd" (tek
irade sahibi) olarak konumlandırdığı için sürekli bir kaygı, tatminsizlik ve
kontrol etme hırsı içerisindedir. Mürîdlikten Murâdlığa giden zihinsel ve manevi
dönüşüm; insana sorumluluklarını yerine getirdikten sonra (mürîd boyutu), akışa
ve ilahî takdire teslim olma (murâd olma / rıza makamı) olgunluğunu
kazandırır.
3. Gaye Mürîd Olmak Değil, Murâd Olana Dönüşmektir: Manevi ve zihinsel gelişimde mürîdlik bir metot/araç,
murâdlık ise bir sonuç/hâldir. Kesintisiz bir disiplin, arayış ve
samimiyet (mürîdlik), insanı zamanla kendi hamlıklarından arındırarak
Hak katında sevilip kabul gören, rızaya erdirilmiş (murâd) bir şahsiyet
haline getirir.
Özetle; Mürîd hakikatin peşinde koşan
avcı, Murâd ise hakikat tarafından avlanmış ve seçilmiş olandır. İnsan
hayatı, kendi iradesinin sınırlarını fark edip nihai İrade'ye teslim olduğu
nispette anlam ve sükûnet kazanır.
-IV-
İrade Eden ve İstenen:
Tasavvufta Mürîd–Murâd (مريد /
مراد) İkiliğinin Kavramsal ve Tipolojik Çözümlemesi
Özet
Bu makale, tasavvuf
literatüründe aynı kökten türeyen ve aynı sarf kalıbında birbirinin edilgen
karşılığı olan mürîd (irade eden) ve murâd (muradı olan, istenen)
kavramlarını inceler. Çalışma, iki terimin lügavî ve Kur'ânî zeminini,
kelâmdaki irade tartışmasıyla ilişkisini, klasik tasavvuf kaynaklarındaki
tanımlarını ve sülûk–cezbe ayrımı üzerinden geliştirilen tipolojileri
ele alır. Temel savı şudur: mürîd–murâd ikiliği, birbirini dışlayan iki insan
tipinden çok, aynı manevî yolculuğun insanî ve ilâhî iki yüzünü gösteren
diyalektik bir kavram çiftidir. Sûfîlerin “irade”yi hem kemâl hem de aşılması
gereken bir perde olarak görmesi, bu diyalektiğin kaynağıdır.
1. Giriş
Tasavvuf literatüründe yola
girenin adı mürîd'dir. Sözlük anlamıyla mürîd, “irade eden, dileyen”
demektir. Aynı kökten gelen murâd ise “iradenin konusu, istenen,
dilenen” anlamına gelir. Sarf bakımından ikisi de إرادة (irâde) masdarına bağlı if'âl babından türemiştir: biri ism-i
fâil, diğeri ism-i mef'ûldür. Dilbilgisel olarak fâil ile mef'ûlün aynı fiilin
iki ucu olması, tasavvufî düşüncede “irade eden kimdir, iradesi kime aittir?”
sorusunu açık tutan ince bir imkân sunar.
Sûfî yazarlar bu dilsel imkânı
kavramsal bir gerilime dönüştürmüştür. Bir yanda kulun gayreti, çilesi ve
niyeti (mürîd), öte yanda kulu önce davranan ilâhî dilek (murâd) vardır. Bu
makale şu sorulara yanıt arar:
1. Mürîd ve murâd terimlerinin dilsel ve dinî temelleri nelerdir?
2. Klasik tasavvuf kaynakları bu iki terimi nasıl tanımlamış ve
ilişkilendirmiştir?
3. İki kavram, sülûk–cezbe ayrımı ve tarikat pratiği bağlamında nasıl
bir tipoloji üretmiştir?
4. İrade tartışması, kelâm ile tasavvuf arasında nasıl bir ortak zemin
oluşturur?
Çalışma, birincil kaynakların
kavramsal içeriğini esas alan tahlilî bir yöntem izler. Atıflar kaynak
düzeyinde verilmiştir. Sayfa numarası gerektiren doğrudan alıntılar için ilgili
eserlerin kritik neşirlerine başvurulmalıdır.
2. Kavramsal ve Lügavî Çerçeve
2.1. Kök ve Sarf
İrâde kelimesi genellikle r-w-d (ر و د) köküyle ilişkilendirilir. Bu kök,
“aramak, otlak peşinde dolaşmak, yönelip talep etmek” gibi hareket ve arayış
çağrışımları taşır. Arapça sözlükler iradeyi meyl, talep ve kasıt
kavramlarıyla açıklar. Bu etimolojik çağrışım, mürîdin “arayan, yönelen”
oluşuyla uyumludur.
Mürîd ve murâd ikilisinde dikkat çeken husus, ikisinin de aynı fiilden
doğması ve anlamın yalnızca “ses” (fâil/mef'ûl) farkıyla değişmesidir. Bu
durum, tasavvufî söylemde iradenin kaynağı ve hedefi meselesinin dilin kendi
yapısında zaten bulunduğunu gösterir.
2.2. Kur'ân'da İrade
Kur'ân, iradeyi hem Allah'a hem
insana nispet eder. İnsana nispet edilen kullanımlar çoğunlukla niyet ve
yönelişi anlatır. Dünyayı dileyenler ile âhireti dileyenlerin ayrıştırıldığı
âyetler (örn. Âl-i İmrân 3/145; Şûrâ 42/20) bu çerçevede okunabilir. Tasavvuf
literatüründe özellikle önemli olan ifade, Rabbine sabah akşam “O'nun yüzünü
(vech) dileyerek” dua edenlerin zikredildiği âyetlerdir (En'âm 6/52; Kehf
18/28). Sûfîler bu ifadeyi, mürîdin gayesinin yalnızca Hakk'ın kendisi olduğu
şeklinde yorumlamıştır.
Allah'a nispet edilen irade ise
mutlak bir dilemeyi anlatır. Bu bağlamda Şûrâ 42/13'ün anlatımı, mürîd–murâd
diyalektiğinin Kur'ânî ifadesi gibi okunabilir: Allah, dilediğini kendisine
seçer (yectebî), yönelen (yunîb) kimseyi de kendisine ulaştırır.
Âyetin iki yarısı, bir yanda ilâhî seçme (cezbe/murâdiyet), öte yanda kulun
yönelişi (inâbe/müridiyet) olarak okunabilir. Sûfî yorum geleneği bu okumayı
sıkça yapmış, ancak her müfessirin aynı sonuca vardığı söylenemez.
2.3. Kelâmda İrade Sıfatı
Kelâm ilminde irade,
Allah'ın zâtî veya sübûtî sıfatları arasında sayılır ve “el-Mürîd” ismi bu
sıfatla ilişkilendirilir. Tartışmanın ana ekseni, ilâhî iradenin kapsamı ve
insan fiilleriyle ilişkisidir. Eş'arî geleneği, irade ile emir arasında ayrım
yapar ve her şeyin Allah'ın iradesiyle meydana geldiğini savunurken kulun kesbini
kabul eder. Mu'tezile ise adalet ilkesi gereği insan fiillerinin kul tarafından
yaratıldığını söyler. Mâtürîdî gelenek, kulun cüz'î iradesine daha geniş yer
verir.
Bu tartışmaların tasavvufla
ilgisi şudur: Sûfîler, kelâmî tartışmaya doğrudan katılmaktan çok, bu gerilimi tecrübe
düzeyinde yaşar. Mürîd–murâd ayrımı, kelâmdaki cebr–ihtiyâr meselesinin ahlâkî
ve manevî psikolojideki karşılığı olarak görülebilir.
3. Mürîd: Sülûk Yolunda İrade Eden
3.1. Klasik Tanımlar
Erken ve klasik dönem sûfîleri,
mürîd kavramını yoldaki en temel konum olarak ele almıştır. Kuşeyrî'nin er-Risâle'sinde
irade ayrı bir bölüm olarak işlenir. Orada mürîd, dünyevî arzularını terk
ederek Hakk'a yönelen kişidir. Hücvirî'nin Keşfü'l-Mahcûb'unda ise
mürîdlik, sûfî olmanın giriş kapısı olarak sunulur. Sühreverdî'nin Avârifü'l-Maârif'i,
mürîdin terbiyesini, şeyhle ilişkisini ve nefsin tezkiyesini sistematik biçimde
ele alır.
Bu kaynaklarda mürîdin ayırt
edici özellikleri şöyle özetlenebilir:
- Yönelişin ciddiyeti: Mürîd,
dünyevî dilekleri arka plana iter. Mürîdlik, bir “istek” halinin
süreklilik kazanmış biçimidir.
- Mücâhede ve riyâzet: Mürîd
yolunu çaba ile açar. Nefisle mücâhede, mürîdliğin temel pratiğidir.
- Terbiye ve teslimiyet: Mürîd,
kendi iradesini bir şeyhin rehberliğine bağlar. Tarikat edebiyatında sıkça
tekrarlanan “mürîdin şeyhin elinde, yıkayıcının elindeki ölü gibi olması”
imgesi, bu teslimiyeti anlatır.
3.2. Mürîdin İç Çelişkisi
Mürîd kavramında dikkat çeken
bir çelişki vardır. Mürîd, “irade eden” kişidir. Fakat tasavvufun nihaî hedefi,
kulun iradesinin Hakk'ın iradesinde erimesidir. Dolayısıyla mürîd, yolculuğunun
amacı olan şeye ulaşmak için, onun ilk şartı olan şeyi (kendi iradesini) aşmak
zorundadır. Sûfîler bu durumu bazen “iradenin terki” veya “irade ile iradeyi
bırakma” biçiminde ifade eder. Bu ifade, iradenin yok sayılması anlamına
gelmez. Kişinin kendi dileğini Hakk'ın dileğinin önüne geçirmemesini anlatır.
4. Murâd: Dilenen ve Çekilen
4.1. Cezbe ve Meczûb
Tasavvuf kaynaklarında murâd,
çoğu kez Allah'ın doğrudan kendisine çektiği, kul gayreti olmaksızın ya da
gayretin çok ötesinde bir ilâhî çekimle yola alınan kişiyi anlatır. Bu kavram cezbe
(çekme) ve meczûb (çekilmiş) terimleriyle yakından ilişkilidir. Murâd,
kendi seçimiyle yola girmekten çok, “seçilmiş” olma bilinciyle tanımlanır.
Sülûk (yol alma) ile cezbe
(çekilme) arasındaki ayrım, sonraki dönem tarikat edebiyatında belirleyici bir
tipoloji kurmuştur. Bu tipolojiyi şöyle özetlemek mümkündür:
|
Tip |
Başlangıç |
Yolculuğun
karakteri |
|
Sâlik (mürîd) |
Kul gayretiyle başlar |
Sülûk, mücâhede, kademeli ilerleme |
|
Meczûb (murâd) |
Hakk'ın çekmesiyle başlar |
Cezbe, ani açılma, kimi zaman akıl dengesinin
sarsılması |
|
Sâlik-i meczûb |
Önce sülûk, sonra cezbe |
Gayretin ilâhî çekimle tamamlanması |
|
Meczûb-ı sâlik |
Önce cezbe, sonra sülûk |
İlâhî çekimin ardından yolun terbiyeyle
düzenlenmesi |
Bu tasnifin ayrıntıları
kaynaktan kaynağa değişir. Sûfîlerin çoğu, meczûb-ı sâlik tipinin en kâmil hâl
olduğunu savunmuştur. Çünkü bu tipte hem ilâhî çekim hem de terbiyenin
disiplini birleşir.
4.2. Nakşibendî Gelenekte Cezbe ve Sülûk
Nakşibendî düşünce, cezbe–sülûk
ilişkisini özellikle işlemiştir. Bu çizginin ilk dönemlerine nispet edilen, bir
cezbenin insan ve cinlerin amelinden üstün olduğu yönündeki söz, cezbeye
verilen önemi gösterir. Ahmed Sirhindî (ö. 1034/1624) ise, Nakşibendî yolun
cezbeyi sülûkun önüne alan bir yapıya sahip olduğunu işler. Sirhindî'nin
mektuplarında bu mesele, yolun “cezbe ile başlayan” niteliğiyle
ilişkilendirilir. Ayrıntılı tahlil için Mektûbât'ın ilgili mektuplarına
bakılmalıdır.
4.3. Mevlânâ ve Aşkın Çekimi
Mevlânâ'nın Mesnevî'sinde
“talep eden”in önce “talep edilen” tarafından aranmış olduğu fikri, çeşitli
hikâye ve imgelerle işlenir. Susuzun suyu aradığı kadar suyun da susuzu aradığı
yönündeki ünlü imge, mürîd–murâd diyalektiğinin şiirsel bir ifadesi olarak
okunabilir. Bu tür imgeler, iradenin kaynağının ilâhî olduğu düşüncesini
görselleştirir.
5. Diyalektik: İrade Eden İradesi Edilendir
5.1. Mürîdin Murâd Olması
Klasik sûfî literatürde mürîd
ile murâd arasında, birini diğerinin ön şartı sayan bir yaklaşım görülür.
Kuşeyrî ve çevresine nispet edilen anlatılarda, bir kimsenin Hakk'ı istemesinin
ancak Hakk'ın onu önceden dilemesiyle mümkün olduğu fikri vurgulanır. Bu
yaklaşıma göre gerçek anlamda mürîd olan kişi aynı zamanda murâddır, çünkü
kendisinde irade uyanmışsa bu uyanış bir ilâhî tercih işaretidir.
Bu fikir, Kur'ân'daki “Allah
onları sever, onlar da O'nu sever” (Mâide 5/54) ifadesinin sûfî okumasıyla
uyumludur. Sevgide öncelik Allah'a aittir ve kulun sevgisi onun karşılığı
olarak ortaya çıkar. Hadis-i kudsîdeki “Kulum nâfilelerle bana yaklaşmaya devam
eder; nihayet onu severim” (Buhârî, Rikāk 38) ifadesi de kulun gayretini ilâhî
sevginin içinde konumlandırır.
5.2. İbn Arabî ve Varlık Perspektifi
İbn Arabî'nin düşüncesinde
irade meselesi, varlığın bütün mertebelerinde ilâhî iradenin tecellisi
perspektifinden ele alınır. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de irade, murâd ve
mürîd ilişkisi hem Allah'ın isimleri hem de insanın manevî hâlleri açısından
işlenir. İbn Arabî'ye göre kulun iradesi de ilâhî iradenin bir tecellisidir ve
bu bakış, kulun sorumluluğunu ortadan kaldırmak yerine, onu ilâhî ilimle ilişkili
bir bağlamda yeniden konumlandırır. Bu başlıktaki ayrıntılı iddialar için Fütûhât'ın
ilgili bölümleri doğrudan incelenmelidir.
5.3. Cebr ve İhtiyâr Gerilimi
Mürîd–murâd diyalektiği iki
aşırı yorum riski taşır:
1.
Cebrî okuma: Her şey ilâhî iradeden ibaretse mürîdin çabasının anlamı kalmaz. Sûfî
literatür bu görüşe karşı mücâhedenin gerekliliğini vurgular.
2.
Aşırı ihtiyârcı okuma: Her şey kulun gayretine bağlıysa tasavvufun cezbe ve lütuf anlayışı
anlamsızlaşır. Sûfîler bu görüşe karşı ilâhî çekimin önceliğini savunur.
Tasavvufun ortak tutumu, iki
ucu birlikte tutmaktır: kul çalışır, fakat sonucu lütuf bilir. Bu tutum,
kelâmdaki kesb kavramının manevî psikolojideki bir paraleli sayılabilir.
Ancak iki alanın kavramsal araçları ve hedefleri aynı olmadığından, bu
paralellik dikkatle kurulmalıdır.
6. Pedagojik ve Sosyolojik Boyut
Mürîd–murâd ikiliği yalnızca
metafizik bir tartışma değil, aynı zamanda tarikat kurumunun işleyişini
belirleyen bir çerçevedir.
- Şeyh–mürîd ilişkisi: Mürîd,
iradesini şeyhe bağlayarak nefsin iradesinden kurtulmayı hedefler. Bu
bağlılık ahlâkî bir terbiye aracıdır. Aynı zamanda otorite ve istismar
risklerine dair eleştirilere de konu olmuştur. Modern araştırmacılar, bu
eleştirileri tarikat tarihi içinde değerlendirir.
- Mürşidin murâd sıfatı: Bazı
tarikat edebiyatında şeyh için “murâd” (Hakk'ın muradı olan, kendisiyle
yola girilen kişi) ifadesinin kullanıldığı görülür. Bu kullanım, yolun
ilâhî çekimin bir tezahürü olarak şeyhin şahsında somutlaşması fikrine
dayanır. Kullanımın ayrıntıları tarikattan tarikata değişir.
- Meczûbların toplumsal konumu: Cezbe
hâlindeki kişiler, çoğu zaman olağan toplumsal ölçülerin dışında değerlendirilmiş,
hem saygı hem şüpheyle karşılanmıştır. Bu konu, Osmanlı ve diğer İslâm
coğrafyalarındaki popüler dindarlık araştırmalarında ele alınmıştır.
7. Değerlendirme ve Sonuç
Bu çalışma, mürîd ve murâd
kavramlarının tasavvufta iki ayrı kişi tipinden çok, aynı manevî yolculuğun iki
yönünü ifade ettiğini ileri sürmüştür. Başlıca bulgular şöyle özetlenebilir:
1. Mürîd ve murâd, aynı kökten türeyen fâil–mef'ûl çiftidir. Dilin bu yapısı,
tasavvufta iradenin kaynağı sorusunu açık tutan bir imkân sunar.
2. Kur'ân'daki irade ve seçme ifadeleri, özellikle Şûrâ 42/13 örneğinde, hem
ilâhî seçmeyi hem kulun yönelişini birlikte tutan bir zemin sağlar.
3. Klasik kaynaklarda mürîd, sülûk yolunun gayretli yolcusu; murâd ise cezbe
ile çekilen kişi olarak anlaşılmıştır. Sâlik-i meczûb ve meczûb-ı sâlik
tasnifleri, iki unsurun birleşimini anlatır.
4. Sûfî düşüncede kulun iradesi, nihayetinde ilâhî iradenin içinde anlam
kazanır. Bu görüş, cebr ve ihtiyâr uçlarının her ikisinden de kaçınmayı
amaçlar.
5. Mürîd–murâd ikiliği, tarikat kurumunun pedagojisini ve otorite yapısını da
şekillendirmiş ve bu nedenle sosyolojik açıdan da incelenmeye değerdir.
Bu çalışma kavramsal bir
çerçeve sunmuştur. Daha ileri araştırmalar için, mürîd–murâd ayrımının farklı
tarikatlardaki terminolojik kullanımını karşılaştırmak, Kuşeyrî, Hücvirî,
Sühreverdî ve İbn Arabî metinlerindeki ilgili bölümleri kritik neşirlerden satır
düzeyinde incelemek ve ikincil literatürle diyalog kurmak verimli olacaktır.
Kaynakça (Seçme)
Birincil
kaynaklar
- Kuşeyrî, Ebü'l-Kāsım Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle fî
ʿilmi't-tasavvuf (irade bölümü).
- Hücvirî, Ali b. Osman. Keşfü'l-Mahcûb.
- Sühreverdî, Şihâbüddîn Ömer. Avârifü'l-Maârif.
- İbn Arabî, Muhyiddin. el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî.
- Ahmed Sirhindî. Mektûbât-ı İmâm-ı Rabbânî.
- Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu's-sahîh (Rikāk).
İkincil
kaynaklar (okuma önerisi)
- Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill:
University of North Carolina Press, 1975.
- Karamustafa, Ahmet T. Sufism: The Formative Period. Edinburgh:
Edinburgh University Press, 2007.
- Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet
Yayınları.
- Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh
Yayınları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “İrâde”, “Mürîd”, “Murâd”, “Cezbe” maddeleri.
-V-
GERÇEK BİR MÜRİDİN ÖZELLİKLERİ
Muhakkak
istikâmet, sevgi ve şefkat yoluna yönelmesi gerekir. Bunlarla muttasıf olan
sâlik, herkesi sever, şefkat gösterir bu nedenle kalbindeki paslar silinir.
Herkesle geçimli olur; çünkü
şefkatlidir, mütevâzıdır.
İbâdetlerinde kusur etmez; çünkü Allah’ı sever ve Allah’tan korkar.
Muâmelâtı temizdir; çünkü bilir
ki muâmele temizliği imandan gelir.
Haramdan sakınır; çünkü bilir ki haramla kazanılan
rızık insan için mânevî zehirdir.
Akranlarını sever ve onların hizmetinde olur; çünkü bilir ki onları sevmek Üstâzını sevmektir,
onlara hizmet etmek Üstâza hizmet etmektir, Üstâza hizmet etmek ise Allahı
sevmektir.
Ahlâkı güzelleşir hep iyi huylar kendisinde tecellî eder;
Bunlar da
evradını büyük bir âgâhlık içinde yapıp, mânevî sohbetlere devamla elde edilir.
Haset, nifak, gıybetçilik, baş olma hırsı, tecessüs, sû-i zan gibi kötü
huylar kaybolur.
Ancak böyle
sâlikler sevilir ve korunur. Böyleleri mürşidlerinin gönüllerine girer, sevilir
ve iltifâtına nâil olurlar.
Kaynak: Sâdık
Dânâ, Altınoluk Sohbetleri-1, s. 108-110
https://www.islamveihsan.com/hakiki-murid-nasil-olmali.html
*
Mâide Sûresi’nin 35. âyet-i kerîmesinde:
“Ey îman edenler! Allah’tan korkun ve O’na
yaklaşmak için vesîle (sebep) arayın!..” buyrulmaktadır.
Âyet-i kerîmede “vesîle” kelimesi, mutlak olarak, yâni hiçbir tahdid olmadan zikredilmiştir. Bu
itibarla Allâh’a yaklaşmak için
aranması gereken vesîleden maksat; namaz, oruç,
cihâd ve benzeri sâlih amellerdir. Bazı müfessirler ise
bu sayılanların yanısıra, Hazret-i
Peygamber -sallâllâhu aleyhi ve sellem-’in ahlâkı ile
ahlâklanmak gâyesiyle bir mürşid-i kâmilin terbiyesine girmenin
de bir “vesîle” olduğunu ifâde etmişlerdir.
Mevlânâ Hazretleri buyurur:
“Bir bıçak, kendi sapını, başka bir
bıçak olmaksızın nasıl yontabilir? Sen git, yaralarını bir gönül cerrahına
göster. Sen onları kendi kendine tedâvi edemezsin...”
“Dünyevî duygu ve düşüncelerinin
sağlığını tabipten, kişiyi sonsuza yücelten ilâhî hislerin sıhhatini de
mürşid-i kâmilden öğren!..”
Nasıl ki, bir yolculuk esnâsındaki bineğimiz gâye değil vâsıta ise
bir mürşid-i kâmil de mürîde kalbî eğitimi tâlîm edip
onun iç dünyâsını Allah ve Rasûlü’nün ahlâkı ile
tezyîn eden bir muallim demektir. Hattâ bâzı mürîdler -nasîb ve
istîdatları varsa-
sür’atle terakkî ederek, bidâyette kendisine yol
gösterip önünde ufuklar açan
mürşidini, nihâyette geride bırakabilir. Zâhirî bir
kıyaslamaya göre Şems-i Tebrizî ile Hazret- i
Mevlânâ misâlinde olduğu gibi.
MÜRŞİD-İ KÂMİLLER ANCAK BİRER VÂSITADIR
Yâni mürşid-i kâmiller bütün ehemmiyet ve kıymetine rağmen aslâ
gâye değil, ancak bir vâsıta hükmündedirler. Gerçekten tevessül, bir mânâda,
olgun ve tecrübeli bir mü'min demek olan mürşid-i kâmili rehber edinerek,
ayakların kayması kuvvetle muhtemel bulunan ince yollardan sâlimen geçmek için
onların rehberliğine mürâcaat edip irşâd ve feyizlerinden istifâdeye
çalışmaktır.
Diğer bir mânâsıyla da tevessül, merâmını Cenâb-ı Hakk’ın
sevdikleri hürmetine O’na arzederek duâya makbûliyet kazandırma gayretidir.
Yoksa Hak Teâlâ’nın sâlih kullarına
kudsiyyet atfetmek değildir.
https://www.islamveihsan.com/murid-mursidini-gecer-mi.html
*
Derleyip düzenleyerek sunan
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 24. 10. 2026
