-I-
26. Tevekkül (توكل) – Allah’a
Güvenip Dayanmak
Sözlük anlamı: Vekil edinmek, teslim olmak.
Tasavvufî anlamı: Sebepleri yerine getirip sonucu Allah’a havale etmek.
🛡️ Tevekkül, pasif bekleyiş değil;
aktif emek + içsel teslimiyettir.
📜 “Allah tevekkül edenleri sever.”
(Âl-i İmrân, 3/159)
*
TEVEKKÜL
(ﺗﻮﻛّﻞ)
i. (Ar. vekl “işi birine havâle etmek”ten tevekkul) Her türlü gerekli sebebe baş
vurduktan sonra kadere râzı olup sonucu Allah’tan bekleme, işlerini Allah’a
bırakma, yeis ve kederden kurtulma, Allah’a güvenme.
https://www.lugatim.com/s/Tevekk%C3%BCl
*
Tevekkül
Minhacül Fukara
Abbâs(ra)’dan rivayet edilen bir hadis-i şerifte Resûlullah(sav)
efendimiz şöyle buyurmuşlardır: “Ümmetimden yetmişbin kişi hesapsız olarak
cennete girecektir. Bu kimseler, büyü yapmayan ve başkalarının söylediklerini
te’vil edip abartmayan ve Rabblerine tevekkül eden kimselerdir.”
Şeyh
hazretleri şöyle buyurdular: “Tevekkül iki kısımdır. Birincisi âmm; ikincisi
hâss. Âmm olan tevekkül, kişinin herşeyde müessir olanın Allah olduğuna
inanmasıdır. Meselâ, ateşin yakıcılığı, suyun akıcılığı, karın soğukluğu hep
Allah’ın emriyledir. Bunun aksi asla sahih değildir. Hass tevekkül ise, te’vil
ve büyüyü bırakıp Allah’ın kendisi hakkında yazmış olduğu kadere teslim
olmaktır.” Diğer bir mânâ ile tedbiri bırakarak tümüyle Allah’ın iradesine
teslim olmaktır.
Zünnûn
hazretleri bu hususta şöyle diyor: “Tevekkül, kulun tedbiri bırakıp kendini
Allah’ın kudretinin eline terketmesidir. Tıpkı meyyitin (ölünün) kendisini
yıkayan gassâl’a terketmesi gibi.” Yani kulun, bütün olacak şeylerin
hâkimiyetini ve ayarlamasını Halikına bırakmasıdır tevekkül.
Şeyhü’l-İslâm
hazretleri şöyle buyuruyor: “Tevekkül, işlerin bütününü mâlikine terketmektir.
Ve onun delâletine itimât etmektir.” Bu tevekkül avama en zor gelen tevekkül
şekli olmakla beraber, havasa en zayıf gelen tevekküldür.
Avama
zor gelmesinin sebebi, avamın esbaba tevessüle alışmış olmasından ve muhabbet
duymasındandır. Bu muhabbetlerinden dolayı, sevmiş oldukları sebepler,
kendileriyle Allah(cc) arasında perde olmuştur. Sebeplere olan itimatları,
Allah’a olan itimatlarından daha fazladır. Onun için sebepleri terkedemezler.
Ve tevekkül yoluna gidemezler. Zannederler ki, esbaba tevessül etmeden bir kâr
edilmez. Ve sebepsiz hiçbir şey zuhur etmez. Halbuki sebep bir âlettir. Ama
avam bunu böyle anlamaz. Onun için avama tevekkül zor gelir.
Sen
çocukluğundan sebepleri görüyor,
bilgisizliğinden
sebeplere yapışıyorsun.
Sebepleri
görüyor da müsebbibten gafil kalıyorsun.
Bu hakikati
örten, müsebbibin yüzünü gizleyen sebeplere
ondan
meyletmektesin sen.
Sebepler gitti
mi başına vurmaya başlar,
‘Aman Yarabbü’
demeye koyulursun.
Allah da sana “Hadi, yürü, sebebe git. Ne acayip şey;
sen beni
yarattığım sebepler için andın ha!” der.
Şeyh
hazretleri Fütuhat’ında şöyle diyor:
“Tevekkül,
kalbin Allah’a itimadıdır. Kalb sebeplere meyletmekle zayi olur. Sebeplere
meyletmek ise nefsin şânındandır. Eğer kalb bu nev’i meyillerle hasta ise,
esbaba tevessül etmekten asla ızdırap duymaz. Allah’a hakikî mânâda tevekkül
edenlerin kalbi ise, gassal elindeki meyyit gibi, tamamıyla Allah’ın
tasarrufuna ait kudretinin elindedir. Tıpkı efendisinin emrindeki köle gibidir.
Bazılarının tevekküldeki hali, babasıyla oğlu arasındaki hale benzer. Ama
tevekkülün havas katında en zayıf hali ifâde etmesi, “Her iş Allah’ındır”
hükmüne binâendir. Havasa göre bütün mülk Allah’ındır. Ve her türlü sebepli
sebepsiz hükümranlık ona aittir. Bu kanaate sahip olan havas hiçbir zaman
vesile ittihaz etmez. Ve ondan gelen herşeye razı olur.”
https://www.semazen.net/3-bab-6-derece-tevekkul/
-II-
Tevekkül: Nisâb-ı Mevlevî’deki yeri ve daha geniş
düşünce dünyasındaki anlamı
Ankaravî'nin
sisteminde tevekkül, sülûkun başlangıç heyecanlarından biri değil; **murâkabe,
ihlâs ve istikamet gibi iç disiplinlerden sonra, kanaat ve teslim gibi daha
ileri tutumlara geçişte bulunan bir “muamele”**dir. Elif Kitabevi
Bu konum,
tevekkülü anlamak açısından son derece önemlidir. Çünkü Ankaravî'nin şemasından
hareketle tevekkül şöyle özetlenebilir:
Allah'ı gözetmek → O'na karşı samimileşmek → doğru istikameti kazanmak →
sonucu Allah'a bırakmak → verilene kanaat etmek → ilâhî hükme teslim olmak.
Fakat
tevekkülün anlamını yalnızca Nisâb-ı Mevlevî'deki ifadelerle sınırlandırmak,
kavramın İslâm düşüncesindeki genişliğini kaçırır. Kur'an, hadis, kelâm, klasik
tasavvuf ve ahlâk düşüncesi birlikte okunduğunda tevekkülün çok daha kapsamlı
bir insan anlayışı ortaya koyduğu görülür.
1. Tevekkül nedir?
“Tevekkül” وكل
/ vekl kökünden gelir. Temel anlam alanında bir işi birine havale etmek,
onu vekil edinmek, ona güvenmek ve dayanmak vardır. Tasavvufî anlamıyla ise
insanın işini Allah'a bırakması, kalbî güvenini O'na yöneltmesi ve O'nu
nihai güven kaynağı kabul etmesi demektir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Burada iki
farklı düzeyi ayırmak gerekir:
·
Fiil düzeyi: İnsan düşünür, araştırır, çalışır,
tedbir alır, karar verir.
·
Kalp düzeyi: İnsan bütün bu faaliyetlerin
sonucunu mutlak biçimde kendisinin belirlemediğini bilir ve nihai güvenini
Allah'a bağlar.
Bu yüzden
tevekkül,
“Ben hiçbir şey yapmayacağım; Allah benim yerime yapar.”
değildir.
Daha doğru
formül:
“Bana düşeni yapacağım; fakat sonucu kendi kudretimin mutlak eseri olarak
görmeyeceğim.”
şeklindedir.
Kur'an'ın Âl-i
İmrân 3/159'daki sıralaması bunu olağanüstü açık biçimde gösterir:
müşavere → karar → azim → tevekkül.
Yani tevekkül,
karar vermenin alternatifi değil, karar ve azimden sonra gelen kalbî
tavırdır. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri de bu âyeti, gerekli çabayı
gösterirken Allah'a dayanmak ve sonucu O'na bırakmak şeklinde açıklar. Diyanet
Kuran
2. Nisâb-ı Mevlevî'de tevekkülün
asıl anlamını belirleyen şey: bulunduğu yer
Nisâb-ı
Mevlevî'deki sıralama basit bir kavram listesi değildir. Mertebelerin
ardışıklığı, insanın iç dünyasında meydana gelmesi beklenen dönüşümü gösterir.
Özellikle
tevekkülün iki komşusuna dikkat etmek gerekir:
İstikamet → Tevekkül → Kanaat → Teslim
Bu dört kavram
birlikte okunduğunda çok güçlü bir tasavvufî antropoloji çıkar.
İstikamet
İnsan önce
“neye göre yaşayacağını” düzeltir.
İstikamet,
arzularının, davranışlarının ve hayat yönünün ilâhî ölçüyle uyumlu hâle
gelmesidir.
Tevekkül
Sonra doğru
yolda yürürken ortaya çıkan belirsizlikle karşılaşır:
“Ben elimden
geleni yaptım; fakat sonuç benim elimde değil.”
İşte tevekkül
burada devreye girer.
Kanaat
Sonucun kendi
istediği biçimde gerçekleşmemesi ihtimalinde insan, sürekli “daha fazlası
olmalıydı” diyerek kendisini parçalamaktan kurtulur.
Teslim
En sonunda
kişi yalnızca sonuca razı olmakla kalmaz; kendi sınırlı perspektifiyle ilâhî
hikmeti kuşatamayacağını kabul eder.
Dolayısıyla
tevekkül, sonucu kontrol etme arzusundan vazgeçmenin başlangıcıdır;
teslimiyet ise bunun daha ileri bir biçimidir.
Bu nedenle
tevekkülü yalnızca “Allah'a güvenmek” şeklinde çevirmek doğru fakat eksik olur.
Nisâb-ı Mevlevî'nin mimarisi içerisinde tevekkül, iradenin yok edilmesi
değil, iradenin sınırının keşfedilmesidir.
3. Kur'an'da tevekkül: eylemden
sonra güven
Kur'an'ın
tevekkül anlayışında dikkat çekici olan husus, tevekkülün çoğu zaman eylem,
iman, mücadele ve sorumlulukla birlikte zikredilmesidir.
En açık örnek
Âl-i İmrân 3/159'dur:
“İş konusunda onlarla müşavere et. Bir kere de karar verip azmettin mi,
artık Allah'a tevekkül et.”
Burada üç
aşama vardır:
akıl → istişare → karar → tevekkül.
Bu yapı,
tevekkülün aklı devre dışı bırakmadığını gösterir. Tam tersine, insanın karar
verme sorumluluğunu yerine getirmesini gerektirir. Diyanet Kuran
Enfâl 8/2'de
ise tevekkül doğrudan imanla ilişkilendirilir:
“Onlar sadece
Rablerine tevekkül ederler.”
Ayetin
devamında namaz ve infak zikredilir. Dolayısıyla tevekkül, dünyadan el çekmiş
pasif bir ruh hâli değil; iman, ibadet ve sosyal sorumlulukla birlikte
bulunan bir kalp niteliğidir. Diyanet Kuran
Talâk 65/3 ise
tevekkülün güven boyutunu öne çıkarır:
“Kim Allah'a
dayanıp güvenirse Allah ona yeter.”
Buradaki
“yeterlilik”, her dileğin mutlaka gerçekleşeceği anlamına gelmez. Daha derin
anlamıyla insanın nihai güvenliğini ve varoluşsal dayanağını sonuca değil
Allah'a bağlamasıdır. Diyanet Kuran
4. “Deveni bağla, sonra tevekkül
et”: hadisin işaret ettiği denge
İslâm
düşüncesinde tevekkül tartışmasının en meşhur ifadelerinden biri, devenin
bağlanmasıyla ilgili hadistir. Diyanet'in ilgili Kur'an Yolu açıklaması hadisi
Tirmizî, “Kıyâmet”, 60 olarak aktarır: kişi önce devesini bağlayacak, ardından
Allah'a tevekkül edecektir. Diyanet Kuran
Bu kısa örnek
aslında tevekkülün bütün psikolojisini özetler:
Tedbir → faaliyet → sınırın farkına varma → güven.
İnsan:
·
emniyet kemerini takar,
·
doktoruna gider,
·
sınava hazırlanır,
·
sözleşmesini okur,
·
parasını planlar,
·
çocuğunun güvenliğini sağlar,
·
işini iyi yapar,
fakat bunların
hiçbirini mutlak güvence olarak görmez.
Çünkü tedbir
ile sonuç arasında insanın kontrol edemediği bir alan vardır.
İşte tevekkül
o boşluğu doldurur.
5. Klasik tasavvufta tevekkül:
kalbin Allah'a bağlanması
Kuşeyrî,
Serrâc, Kelâbâzî, Herevî, Gazzâlî ve Sühreverdî gibi sûfîler tevekkülü farklı
nüanslarla ele alsalar da ortak bir çekirdek ortaya çıkar:
Tevekkülün mahalli kalptir.
Sebepleri
kullanmak bedenin ve aklın faaliyetidir; Allah'a dayanmak ise kalbin
yönelişidir. TDV'nin klasik kaynaklara dayalı sentezinde Cüneyd-i Bağdâdî'nin
tevekkülü “kalbin Allah'a itimadı” şeklinde tanımladığı, Serrâc ve Herevî'nin
ise farklı tevekkül mertebelerinden söz ettiği belirtilir. TDV İslâm
Ansiklopedisi
Bu ayrım çok
önemlidir.
Örneğin bir
insan:
“İlaç tedavisi görüyorum; demek ki ilaca güveniyorum.”
diye
düşünmemelidir.
İlaç sebep,
şifa ise Allah'ın yaratmasıyla gerçekleşen sonuç olarak görülür.
Aynı şekilde:
“Çalışıyorum; demek ki kendi gücüme güveniyorum.”
da zorunlu
olarak doğru değildir.
Çalışmak kulun
vazifesidir; çalışmanın sonucu ise yalnızca kulun elinde değildir.
6. Gazzâlî: tevekkülün üç katmanı —
ilim, hâl ve amel
Gazzâlî'nin
yaklaşımı bu konuyu sistematik biçimde açıklamak için özellikle elverişlidir.
O, tevekkülün
temelinde ilim bulunduğunu söyler. Buradaki ilim, kuru teorik bilgi
değil, Allah'ın gerçek fail ve yaratıcı olduğuna dair imandır; bu bilgi yakîne
dönüştükçe tevekkül güçlenir. Tevekkülün hâli kalpte meydana gelir, amel ise bu
hâlin dış dünyadaki sonucudur. TDV İslâm Ansiklopedisi
Böylece üçlü
bir yapı ortaya çıkar:
İlim → hâl → amel
Bunu çağdaş
bir dille şöyle ifade edebiliriz:
Dünya görüşü → iç tutum → davranış
İnsan önce
dünyanın nasıl işlediğine dair bir anlayış kazanır.
Sonra bu
anlayışın duygusal sonucu olarak güven ortaya çıkar.
Ardından bu
güven davranışa dönüşür.
Burada son
derece önemli bir paradoks vardır:
Gerçek tevekkül insanın eylemini azaltmak zorunda değildir; eylemin
psikolojik kaynağını değiştirebilir.
Kişi artık
yalnızca “başarmak zorundayım” diye hareket etmez.
“Bana düşeni
yapmalıyım” diye hareket eder.
Bu ikisi
psikolojik olarak aynı değildir.
7. Kelâm açısından mesele: kader
ile insan iradesi nasıl bağdaştırılır?
Tevekkülün en
zor teorik problemi burada ortaya çıkar:
Eğer her şey Allah'ın takdiriyle oluyorsa insan neden tedbir alsın?
Bu soru bizi
doğrudan kader ve insan fiilleri problemine götürür.
Özellikle
Mâtürîdî çizgide insanın iradesi ve sorumluluğu korunur. Mâtürîdî, fiilin
Allah'a yaratma açısından, kula ise fiil ve kesb açısından nispet edilmesini
savunur; ayrıca insana karar verme ve eyleme kapasitesi verildiğini vurgular.
TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Bu açıdan
tevekkül:
“Benim hiçbir gücüm yok.”
demek
değildir.
Daha doğru
ifade:
“Bende bulunan güç bana ait bir mülk değil, bana verilmiş bir imkândır.”
Bu ayrım
insanın sorumluluğunu korur.
Dolayısıyla:
·
irade vardır,
·
seçim vardır,
·
çaba vardır,
·
tedbir vardır,
·
sorumluluk vardır; olmadığını vurgular. Gazzâlî'nin
çalışmayı terk edip vakıf malıyla geçinmeyi tevekkül sayan anlayışları
eleştirdiği aktarılır. ir; sonra yürürken bütün sonucu kontrol edemeyeceğini
fark eder; bunun üzerine Allah'a dayanır; ardından elde ettiğiyle yet
ama bunların
hiçbiri Allah'tan bağımsız, mutlak ve kendi kendine yeterli bir güç
değildir.
Tevekkülün
kelâmî zemini böylece kaderciliğe değil, sorumluluk içinde teslimiyete
dönüşür.
8. Gazzâlî'nin sebeplilik anlayışı
bu noktada neden önemlidir?
Gazzâlî'nin
felsefî düşüncesinde sebep-sonuç ilişkisi özel bir yere sahiptir. O, sebeplerin
sonuçları zorunlu ve bağımsız biçimde meydana getirdiği fikrine karşı çıkar;
fakat bu, sebepleri kullanmayı anlamsız bulduğu anlamına gelmez. Sebep-sonuç
düzeninin Allah'ın iradesi ve âlemdeki düzenle ilişkili olduğunu düşünür. TDV
İslâm Ansiklopedisi
Bu perspektif
tevekkül açısından çok açıklayıcıdır.
Meselâ:
Ders çalışmak → sınav başarısı
arasında
gerçek ve pratik bir ilişki vardır.
Ama:
Ders çalışmak = kesin başarı
değildir.
Çünkü:
·
sınavın niteliği,
·
sağlık,
·
dikkat,
·
zaman,
·
psikolojik durum,
·
başka insanların kararları,
·
beklenmeyen olaylar
gibi çok
sayıda değişken vardır.
Tevekkül,
insanı bu belirsizlik karşısında iki uçtan korur:
Birinci uç: Sebepleri ilâhlaştırmak
“Yeterince
çalışırsam sonucu kesinlikle kontrol ederim.”
İkinci uç: Sebepleri terk etmek
“Nasıl olsa
Allah takdir eder; çalışmama gerek yok.”
Tasavvufî
tevekkül ikisini de reddeder.
Sebebe sarıl; sebebe tapma.
Bu, tevekkülün
en kısa felsefî formüllerinden biridir.
9. Tevekkül ile teslimiyet aynı şey
midir?
Tam olarak
değil.
Klasik
tasavvuf terminolojisinde bunlar arasında derecelendirme yapılabilir. TDV'nin
tasavvuf maddesinde tevekkül, teslim ve tefvizin birbirine yakın fakat aynı
olmayan kavramlar olduğu belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Kabaca:
Tevekkül:
“Allah'a güveniyorum.”
Teslim:
“Allah'ın hükmüne boyun eğiyorum.”
Tefvîz:
“İşimi bütünüyle Allah'ın tasarrufuna bırakıyorum.”
Bunlar
birbirinin alternatifi değil, derinleşen güven biçimleri olarak düşünülebilir.
Nisâb-ı
Mevlevî'nin sıralamasında tevekkül → kanaat → teslim şeklindeki
ilerleyiş de bu bakımdan anlamlıdır. Elif Kitabevi
İnsan önce
Allah'a güvenir.
Sonra elde
ettiğine veya edemediğine karşı iç bağımlılığını azaltır.
Sonra hükmün
kendi sınırlı beklentisinden daha büyük olabileceğini kabul eder.
10. Tevekkülün psikolojik boyutu:
kontrol edilebilir olanla kontrol edilemeyeni ayırmak
Burada modern
psikoloji ile tasavvuf arasında ilginç bir temas noktası bulunur.
Modern
psikolojide özellikle psikolojik esneklik kavramı, kişinin zorlayıcı
düşünce ve duygulara rağmen değerleri doğrultusunda eylemeye devam
edebilmesiyle ilgilidir. 2024 tarihli kapsamlı bir sistematik inceleme ve
meta-analizde psikolojik esneklik arttıkça psikolojik sıkıntının azalmasıyla
ilişkili sonuçlar bildirilmiştir. PubMed
Bu, tevekkülle
aynı kavram değildir. Tevekkül teolojik ve metafizik bir kavramdır;
psikolojik esneklik ise bilimsel-psikolojik bir kavramdır. Fakat aralarında
işlevsel bir benzerlik kurulabilir.
Tevekkül eden
kişi şu ayrımı öğrenir:
Benim alanım
·
niyetim,
·
çabam,
·
kararım,
·
ahlâkî tutumum,
·
hazırlığım,
·
başkalarına karşı davranışım.
Benim alanım olmayanlar
·
başkalarının zihni,
·
geçmiş,
·
geleceğin tamamı,
·
bütün sonuçlar,
·
tesadüfî görünen olaylar,
·
ölüm,
·
başkalarının tercihi,
·
nihai sonuç.
Modern insanın
önemli bir problemi, ikinci listeyi birinci liste kadar kontrol etmeye
çalışmasıdır.
Tasavvuf ise
burada çok eski bir psikolojik sezgi sunar:
Sorumluluğunu bırakma; kontrol yanılsamasını bırak.
11. Tevekkül ile “kontrol
yanılsaması” arasındaki ilişki
Günümüz
insanının kaygılarından biri, hayatın bütün değişkenlerini kontrol
edebileceğine dair örtük inançtır.
Örneğin bir
insan:
“Çocuğumun
geleceğini garanti etmeliyim.”
“Kariyerimde
hiçbir hata olmamalı.”
“Herkes beni
doğru anlamalı.”
“Yaptığım
yatırım kesinlikle başarılı olmalı.”
“Sağlığımı
tamamen kontrol edebilmeliyim.”
diye
düşündüğünde, insan kapasitesinin çok ötesinde bir sorumluluk üstlenir.
Tevekkül bu
yükü şu şekilde yeniden düzenler:
“Ben vazifemden sorumluyum; sonuçtan mutlak anlamda sorumlu değilim.”
Bu cümle
sorumsuzluk üretmez.
Tam tersine
sorumluluğun sınırlarını belirler.
Kur'an'ın
“müşavere et → karar ver → azmet → tevekkül et” dizisi tam da bu yüzden
önemlidir. Diyanet Kuran
12. Fakat tevekkülün psikolojik
olarak da tehlikeli bir yanlış yorumu vardır
Her dinî
kavram gibi tevekkül de yanlış uygulanabilir.
Modern din
psikolojisindeki religious coping / dinî başa çıkma araştırmaları, dinî
başa çıkmanın tek yönlü olmadığını gösteriyor. Pargament ve arkadaşlarının
geliştirdiği RCOPE yaklaşımı olumlu ve olumsuz dinî başa çıkma biçimlerini
ayırmaya çalışmıştır. Wiley Online Library
49 çalışmayı
ve 105 etki büyüklüğünü inceleyen bir meta-analizde de olumlu dinî başa
çıkmanın olumlu psikolojik uyumla, olumsuz dinî başa çıkmanın ise olumsuz
uyumla ilişkili olduğu bildirilmiştir. PubMed
Bu bulgu
tevekkül açısından şöyle okunabilir:
Sağlıklı tevekkül
“Ben üzerime
düşeni yapacağım. Sonucu Allah'a bırakacağım. Sonuç istediğim gibi olmazsa bu
benim değersiz olduğum anlamına gelmez.”
Çarpıtılmış tevekkül
“Hiçbir şey
yapmayacağım. Nasıl olsa Allah halleder.”
Bir başka
çarpıtılmış biçim:
“Başarısız
oldum; demek ki Allah beni istemiyor.”
Bir diğeri:
“Bir felaket
oldu; demek ki bunu hak ettim.”
Bunların
hiçbiri klasik tasavvufun tevekkül anlayışını zorunlu olarak temsil etmez.
Tam tersine
Gazzâlî'nin ve diğer sûfîlerin sebepleri bütünüyle terk etmeyi tevekkül
saymadıkları özellikle vurgulanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
13. Tevekkül ile modern
“acceptance” kavramı arasındaki fark
Modern
psikoterapide, özellikle Acceptance and Commitment Therapy (ACT) yaklaşımında
kabul, kişinin değiştiremeyeceği içsel yaşantılarla gereksiz bir mücadeleye
girmeden değerleri doğrultusunda eylemeye devam etmesiyle ilişkilidir.
ACT üzerine
yapılan araştırmalar, psikolojik esnekliğin kaygı ve depresyon gibi sorunlarla
ilişkisini ve terapötik süreçteki önemini incelemiştir. PubMed+1
Tevekkül ile
burada bir paralellik kurulabilir:
Kabul:
“Bu deneyim şu anda var.”
Tevekkül:
“Bu olayın nihai sonucu benim mutlak kontrolümde değil.”
Değer odaklı eylem:
“Yine de yapmam gerekeni yapacağım.”
Fakat
aralarında temel bir fark vardır:
ACT'nin kabulü
psikolojik bir süreçtir; tevekkül ise Allah'a iman, ilâhî takdir ve kulluk
bilinci üzerine kuruludur.
Dolayısıyla
“tevekkül İslâmî ACT'dir” demek doğru olmaz. Daha isabetli ifade şudur:
Her ikisi de insanın kontrol edemediği gerçeklikle savaşmak yerine, kontrol
edebildiği alanda anlamlı eylemi sürdürmesine imkân veren farklı düşünce
sistemleridir.
14. Felsefe açısından: Stoacılık
ile benzerlik ve fark
Bu noktada
Epiktetos'un Stoacı düşüncesi ilginç bir karşılaştırma sunar. Epiktetos'un
temel meselelerinden biri insanın iradesi, kendini yönetmesi ve özgürlüğüdür.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Stoacı
perspektifte insanın huzuru, kontrolünde olan ile olmayanı ayırmasına
bağlanabilir.
Bu, tevekküle
oldukça benzer görünür.
Fakat temel
fark şudur:
Stoacılıkta:
İnsan, kendi iradesini ve yargısını düzenleyerek evrensel düzene uyum sağlamaya
çalışır.
Tevekkülde:
İnsan, iradesini kullanır ama nihai güvenini şahsî bir ilâhî iradeye,
yani Allah'a bağlar.
Bu yüzden
tevekkül sadece “olanı kabullenmek” değildir.
Çünkü Müslüman
için Allah'a güvenmek, dünyaya kayıtsız kalmak anlamına gelmez.
Nitekim
Kur'an'ın örnek modeli:
müşavere + karar + azim + tevekkül
şeklindedir.
Diyanet Kuran
15. Aristoteles ve “pratik akıl”
ile bağlantı
Aristoteles'in
ahlâk düşüncesinde erdem, soyut bir kuralı mekanik biçimde uygulamak değildir.
İnsan somut şartları değerlendirerek neyin yapılması gerektiğini
belirlemelidir. Bunun için phronesis, yani pratik hikmet gereklidir.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Bu düşünce
tevekkülle ilginç biçimde kesişir.
Çünkü
tevekkül:
“Hiç düşünme; Allah'a bırak.”
demediği gibi,
“Her şeyi aklınla kontrol et.”
de demez.
İkisi arasında
üçüncü bir yol önerir:
Akıl ile tedbir, kalp ile tevekkül.
Bu, İslâm
ahlâk düşüncesinde insanın hem fail hem de kul olmasının bir
sonucudur.
İnsan karar
verir ama Tanrı olmaz.
İnsan çalışır
ama sonucu yaratmaz.
İnsan planlar
ama geleceği bütünüyle bilmez.
İnsan
sorumludur ama mutlak hâkim değildir.
Tevekkül bu
dört sınırlılığı aynı anda kabul etme disiplinidir.
16. Tevekkül aslında “başarıya
değil, hakikate bağlanmak”tır
Bu noktada
kavramın en derin ahlâkî anlamlarından biri ortaya çıkar.
Eğer insanın
bütün güveni sonuca bağlıysa, başarısızlık onun benliğini parçalar.
Örneğin:
“Başarılı
olursam değerliyim.”
diyen insan,
başarısız olduğunda:
“Değersizim.”
sonucuna
ulaşabilir.
Tevekkül ise
değer ile sonucu birbirinden ayırır:
“Benim görevim
doğru olanı yapmaktır; sonucum benim mutlak değer ölçüm değildir.”
Bu nedenle
tevekkül, insanın performansla özdeşleşmesini azaltabilir.
İş hayatında:
“Bu projeyi başarıya ulaştırmalıyım.”
yerine:
“Bu projeyi mümkün olan en iyi şekilde yürütmeliyim.”
düşüncesi
ortaya çıkar.
İlkinde insan
sonuç tarafından yönetilir.
İkincisinde
süreçteki sorumluluğunu yerine getirir ve sonucu mutlaklaştırmaz.
17. Tevekkül ile kaygı arasındaki
ilişki
Kaygının
önemli kaynaklarından biri geleceğin belirsizliğidir.
Gelecek
hakkında:
bilgi eksikliği + kontrol arzusu
birleştiğinde
kaygı ortaya çıkabilir.
Tevekkül
geleceği ortadan kaldırmaz.
Belirsizliği
de inkâr etmez.
Onun yaptığı
başka bir şeydir:
Belirsizliğin içinde güvenilecek bir zemin kurmak.
Bu yüzden
tevekkül:
“Kötü bir şey
olmayacak.”
demek
değildir.
Daha derin
olarak:
“Ne olacağını bütünüyle bilmiyorum; fakat ne olursa olsun Allah'a karşı
kulluk sorumluluğumu sürdürebilirim.”
demektir.
Hz. Ya'kūb
kıssasının tasavvufî açıdan önemi de burada ortaya çıkar. Kur'an'da onun ciddi
bir kayıp ve acı yaşamasına rağmen Allah'a güvenini koruduğu anlatılır; klasik
tevekkül yorumlarında bu, tedbir ile kalbî güvenin birlikte bulunmasına örnek
kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi
18. Tevekkül başarısızlıktan sonra
ne yapar?
Tevekkülün
gerçek sınavı işlerin iyi gittiği zaman değil, sonucun beklentiye aykırı
çıktığı zamandır.
Üç durum
düşünelim:
Sonuç iyi oldu
Tevekkül:
“Ben yaptım.”
demeyi
engeller.
Bunun yerine:
“Çabamı kullandım; Allah bunu nasip etti.”
şuurunu
geliştirir.
Sonuç kötü oldu
Tevekkül:
“Her şey benim hatam.”
şeklindeki
yıkıcı öz-suçlamayı frenler.
Fakat hatayı
inkâr etmez.
Kişi:
·
hatasını araştırır,
·
ders çıkarır,
·
telafi eder,
·
fakat kendisini hatasının bütünüyle içine hapsetmez.
Sonuç belirsiz kaldı
Tevekkül
insanın bekleme kapasitesini artırır.
Çünkü insan:
“Sonucu henüz göremiyorum; ama vazifemi sürdürebilirim.”
diyebilir.
Bu, çağdaş
psikolojideki psikolojik esneklik fikriyle işlevsel olarak kesişen bir
tavırdır. PubMed
19. Günümüz hayatında tevekkülün
somut uygulamaları
Eğitim
Tevekkül:
“Sınava çalışmayayım, Allah yardım eder.”
değildir.
Doğru form:
Çalış → tekrar et → eksiklerini gör → sınava gir → sonucu Allah'a bırak.
İş hayatı
Planla → araştır → alternatif oluştur → işini iyi yap → fakat kariyerini
mutlak kontrol edebileceğini düşünme.
Ekonomik hayat
Tevekkül,
bütçe yapmayı veya tasarrufu reddetmez.
Aksine tedbiri
gerektirir:
hesap → ölçü → helâl kazanç → makul tedbir → sonucu Allah'a bırakma.
Sağlık
Tevekkül:
“Hastalanırsam Allah şifa verir, doktora gitmeme gerek yok.”
değildir.
Doktora
gitmek, tedavi olmak ve gerekli önlemleri almak sebeplere sarılmaktır.
Şifayı mutlak
biçimde sebebin kendisine bağlamamak ise tevekkülün teolojik boyutudur.
Ebeveynlik
Çocuğunuzu:
·
eğitirsiniz,
·
korursunuz,
·
sınır koyarsınız,
·
örnek olursunuz.
Ama çocuğun
bütün geleceğini kontrol edemezsiniz.
Tevekkül
burada ebeveynin kontrol ile sorumluluğu birbirinden ayırmasını sağlar.
İlişkiler
Bir insanı
sevebilir, dürüst davranabilir, özür dileyebilir ve ilişkinizi onarmaya
çalışabilirsiniz.
Fakat karşı
tarafın kalbini zorlayamazsınız.
Tevekkül, tam
burada devreye girer:
Ben kendi ahlâkî payımı üstlenirim; başkasının iradesini kontrol etmeye
çalışmam.
20. Tevekkül ile tembellik
arasındaki kesin ayrım
Bu ayrımı bir
tabloyla özetlemek mümkün:
|
Tembellik |
Tevekkül |
|
Çabadan
kaçmak |
Gereken
çabayı göstermek |
|
Sorumluluğu
Allah'a havale etmek |
Sonucu
Allah'a bırakmak |
|
Tedbiri
küçümsemek |
Tedbiri
almak fakat mutlaklaştırmamak |
|
Başarısızlığı
kader bahanesi yapmak |
Başarısızlıktan
ders çıkarmak |
|
“Nasıl olsa
olur” |
“Elimden
geleni yapayım” |
|
Sonucu
kontrol etmeye çalışmak |
Görevi
kontrol etmeye çalışmak |
|
Korkudan
eylemsizlik |
Güven
sayesinde eylem |
Klasik
kaynakların önemli bir kısmı tam da bu nedenle tevekkülün çalışmayı terk etmek
olmadığını vurgular. Gazzâlî'nin çalışmayı terk edip vakıf malıyla geçinmeyi
tevekkül sayan anlayışları eleştirdiği aktarılır. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
21. Nisâb-ı Mevlevî açısından daha
derin okuma: tevekkül “muamele”dir
Burada
Ankaravî'nin sınıflandırmasına geri dönmek gerekir.
Tevekkülün “ahvâl”
veya “makâmât” bölümünde değil, “muâmelât dereceleri” içinde bulunması
anlamlıdır. Elif Kitabevi
Çünkü tevekkül
sadece hissedilen bir huzur değildir.
Bir muamele,
yani insanın Allah'la, kendisiyle ve dünya ile kurduğu ilişkinin biçimidir.
Bu açıdan
tevekkül üç ilişkiyi aynı anda düzenler:
Allah ile ilişki
“Allah benim
nihai vekilimdir.”
Dünya ile ilişki
“Dünyadaki
sebepleri kullanırım ama onları mutlaklaştırmam.”
Benlik ile ilişki
“Ben çaba
gösteren bir kulum; fakat mutlak güç sahibi değilim.”
Bu üçlü denge
bozulduğunda tevekkül de bozulur.
22. Tevekkülün zıddı yalnızca
“güvensizlik” değildir
İlginç biçimde
tevekkülün karşısında sadece Allah'a güvenmemek yoktur.
Bir başka
karşıtlık da kendine mutlak güvenmektir.
Tasavvuf
literatürünün eleştirdiği şeylerden biri, insanın:
·
malına,
·
makamına,
·
zekâsına,
·
mesleğine,
·
çevresine,
·
parasına,
·
planlarına
mutlak
güvenmesidir.
Çünkü bunların
hepsi sebeptir.
Sebebi inkâr
etmek nasıl hata ise, sebebi mutlaklaştırmak da aynı şekilde hatadır.
Bu nedenle
tasavvufî formül:
Sebepleri kullan, fakat kalbini sebeplere bağlama.
şeklinde
özetlenebilir. TDV'nin tevekkül maddesi de sûfîlerin kaçındığı şeyin çalışmak
değil, sebepleri bağımsız ve mutlak güçler hâline getirmek olduğunu açıklar.
TDV İslâm Ansiklopedisi
23. Tevekkül, iradeyi öldürmez;
iradenin putlaşmasını engeller
Bu belki de
kavramın en önemli felsefî sonucudur.
İki yanlış
insan tipi vardır:
Cebirci insan
“Ben hiçbir
şey yapamam.”
Kontrolcü insan
“Her şeyi ben
belirlerim.”
Tevekkül
ikisini de reddeder.
Şöyle der:
“Benim yapabileceğim şeyler vardır; fakat her şey benim yapabileceğim
şeylerden ibaret değildir.”
Bu, insan
özgürlüğünü inkâr etmeden insanın sınırlılığını kabul eder.
Mâtürîdî'nin
insan iradesini ve sorumluluğunu koruyan yaklaşımı ile Kur'an'ın “karar verip
azmettikten sonra tevekkül et” düzeni birlikte düşünüldüğünde bu denge açık
biçimde görülür. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
24. Tevekkülün ahlâkî meyveleri
Gerçek
tevekkül yalnızca insanın kaygısını azaltan bir iç teknik değildir. Ahlâk
üretir.
Şükür
Başarıyı
yalnızca kendinden bilmez.
Sabır
Sonuç
geciktiğinde dağılmaz.
Kanaat
Sahip
olmadıklarının esiri olmaz.
Tevazu
Başarısını
mutlak biçimde kendine mal etmez.
Cesaret
Sonucu tamamen
kontrol edemediği için eylemsiz kalmaz.
Sorumluluk
Kendi üzerine
düşeni başkasına havale etmez.
Merhamet
Kendi
kırılganlığını bilen, başkasının kırılganlığını da daha iyi anlayabilir.
Bu yüzden
tevekkülün Nisâb-ı Mevlevî'de kanaat ve teslimle komşu olması tesadüfî
bir kavram yakınlığı değil, ahlâkî bir gelişim mantığı olarak okunabilir. Elif
Kitabevi
25. Tevekkülün çağımız için en
önemli mesajı
Modern insanın
problemi çoğu zaman eylemsizlik değil, aşırı kontrol yüküdür.
Her şeyi:
·
planlamak,
·
ölçmek,
·
optimize etmek,
·
güvenceye almak,
·
hızlandırmak,
·
sonuçlandırmak
istiyoruz.
Teknoloji bu
duyguyu daha da güçlendirebiliyor. Fakat hayatın temel gerçekleri değişmiyor:
İnsan geleceği bütünüyle bilemez.
Başkasının iradesini kontrol edemez.
Sonucu garanti edemez.
Ölümü ortadan kaldıramaz.
Kendi bedeninin ve zihninin bütün süreçlerine hükmedemez.
Tevekkül tam
bu noktada bir “vazgeçiş felsefesi” değil, sınır bilinci felsefesi
sunar.
Şunu söyler:
Sorumluluğundan kaçma; fakat kendini Tanrı yerine de koyma.
26. Nisâb-ı Mevlevî'deki konumuyla
bütün sistemin özeti
Ankaravî'nin
yüz mertebeli yapısını tevekkül açısından okursak, insanın iç yolculuğu kabaca
şöyle tasvir edilebilir:
Uyanış
↓
Tevbe
↓
Muhasebe
↓
Tefekkür
↓
Zikir
↓
Takvâ ve vera‘
↓
Murâkabe
↓
Hürmet ve ta‘zîm
↓
İhlâs
↓
İstikamet
↓
Tevekkül
↓
Kanaat
↓
Teslim
↓
Sıdk, şükür, sabır, rızâ
↓
Yakîn
↓
Ma‘rifet
↓
Fenâ–bekā
↓
Tevhid
Bu çizginin
bütünü dikkate alındığında tevekkülün anlamı daha berraklaşır:
Tevekkül başlangıçtaki “Allah'a inanıyorum” demek değildir; inancın,
davranış ve karakter içinde olgunlaşarak “sonucu Allah'a bırakabiliyorum”
hâline gelmesidir.
27. Sonuç: Tevekkülün bütüncül
tanımı
Bütün bu
kaynakları bir arada düşündüğümüzde tevekkülü şöyle tanımlamak mümkündür:
Tevekkül, insanın aklını, iradesini ve imkânlarını kullanarak üzerine düşen
meşru sorumluluğu yerine getirmesi; fakat sebepleri mutlaklaştırmadan, sonucu
kendi kudretinin garantisi saymadan, nihai güvenini Allah'a bağlaması ve
gerçekleşen sonucu ilâhî takdirin sınırları içinde karşılayabilme
yetkinliğidir.
Bu tanımın
dört ayağı vardır:
1. Bilinç:
Allah'ın mutlak kudret sahibi olduğunu bilmek.
2. İrade:
İnsanın kendi sorumluluğunu yerine getirmesi.
3. Tedbir:
Sebeplere başvurmak ve aklı kullanmak.
4. Teslimiyet:
Sonucun insanın mutlak kontrolünde olmadığını kabul etmek.
Dolayısıyla
tevekkül:
eylemsizlik değildir;
kadercilik değildir;
riskleri görmezden gelmek değildir;
psikolojik olarak “her şey iyi olacak” telkini değildir;
başarı garantisi hiç değildir.
Daha derinde
tevekkül, **“eylem ile teslimiyetin, irade ile kaderin, akıl ile imanın, tedbir
ile güvenin aynı insan varlığında çatışmadan birleşebilmesi”**dir.
Nisâb-ı
Mevlevî'nin tevekkülü istikametten sonra, kanaat ve teslimden önce yerleştirmesi
de tam bu yüzden son derece anlamlıdır. İnsan önce doğru yönde yürümeyi
öğrenir; sonra yürürken bütün sonucu kontrol edemeyeceğini fark eder; bunun
üzerine Allah'a dayanır; ardından elde ettiğiyle yetinmeyi ve nihayet ilâhî
hükme teslim olmayı öğrenir. Elif Kitabevi
Bu bakımdan
tevekkülün özü belki şu cümlede toplanabilir:
“Vazifemden geri durmam; fakat vazifemin sonucunu kendime ilâh edinmem.”
Kur'an'ın
“müşavere et, karar ver, azmet, sonra Allah'a tevekkül et” düzeni ile Nisâb-ı
Mevlevî'nin “istikamet → tevekkül → kanaat → teslim” dizisi yan yana
getirildiğinde, klasik İslâm düşüncesinin insana önerdiği denge açıkça görünür:
eli dünyada, aklı tedbirde, kalbi Allah'ta olan bir insan. Diyanet
Kuran+1
Başlıca kaynaklar
Sağlık
“Hastalanırsam Allah şifa verir, doktora gitmeme gerek yok.”
Doktora
gitmek, tedavi olmak ve gerekli önlemleri almak sebeplere sarılmaktır.
Ebeveynlik
Çocuğunuzu:
·
eğitirsiniz,
·
korursunuz,
·
sınır koyarsınız,
·
örnek olursunuz.
İlişkiler
Bir insanı
sevebilir, dürüst davranabilir, özür dileyebilir ve ilişkinizi onarmaya
çalışabilirsiniz.
Ben kendi ahlâkî payımı üstlenirim; başkasının iradesini kontrol etmeye
çalışmam.
20. Tevekkül ile tembellik
arasındaki kesin ayrım
|
Tembellik |
Tevekkül |
|
Çabadan
kaçmak |
Gereken
çabayı göstermek |
|
Sorumluluğu
Allah'a havale etmek |
Sonucu
Allah'a bırakmak |
|
Tedbiri
küçümsemek |
Tedbiri
almak fakat mutlaklaştırmamak |
|
Başarısızlığı
kader bahanesi yapmak |
Başarısızlıktan
ders çıkarmak |
|
“Nasıl olsa
olur” |
“Elimden
geleni yapayım” |
|
Sonucu
kontrol etmeye çalışmak |
Görevi
kontrol etmeye çalışmak |
|
Korkudan
eylemsizlik |
Güven
sayesinde eylem |
Klasik
kaynakların önemli bir kısmı tam da bu nedenle tevekkülün çalışmayı terk etmek
olmadığını vurgular. Gazzâlî'nin çalışmayı terk edip vakıf malıyla geçinmeyi
tevekkül sayan anlayışları eleştirdiği aktarılır.
21. Nisâb-ı Mevlevî açısından daha
derin okuma: tevekkül “muamele”dir
Allah ile ilişki
Dünya ile ilişki
Benlik ile ilişki
22. Tevekkülün zıddı yalnızca
“güvensizlik” değildir
Tasavvuf
literatürünün eleştirdiği şeylerden biri, insanın:
·
malına,
·
makamına,
·
zekâsına,
·
mesleğine,
·
çevresine,
·
parasına,
·
planlarına
Sebepleri kullan, fakat kalbini sebeplere bağlama.
23. Tevekkül, iradeyi öldürmez;
iradenin putlaşmasını engeller
İki yanlış
insan tipi vardır:
Cebirci insan
·
İsmâil Rüsûhî Ankaravî, Nisâbü’l-Mevlevî;
Tâhirü’l-Mevlevî tercümesi, Yakup Şafak–İbrahim Kunt neşri. Eserin üçlü yapısı
ve üçüncü kısımdaki yüz mertebe için bkz. Elif Kitabevi+1
·
Kur'an, Âl-i İmrân 3/159-160; Enfâl 8/2; Talâk 65/3.
Diyanet Kuran+2
·
Mustafa Çağrıcı–Süleyman Uludağ, “Tevekkül”,
TDV İslâm Ansiklopedisi; Kuşeyrî, Serrâc, Kelâbâzî, Gazzâlî, Sühreverdî ve İbn
Kayyim'in tevekkül görüşlerine dair kapsamlı bibliyografya ve değerlendirme.
TDV İslâm Ansiklopedisi
·
Mâtürîdî'nin irade, fiil, kesb ve insan sorumluluğuna
ilişkin yaklaşımı. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
·
Pargament ve arkadaşlarının dinî başa çıkma
araştırmaları ile modern psikolojide psikolojik esneklik/ACT literatürü.
PubMed+2
·
Aristoteles'in pratik hikmet ve ahlâkî eylem anlayışı;
Epiktetos'un irade ve öz-yönetim vurgusu. Stanford Felsefe Ansiklopedisi+1
-III-
İslami Düşünce ve Tasavvufta Tevekkül: Kavramsal
Çerçevesi, Psikolojik Boyutu ve Yanlış Anlamaları
İslam düşünce geleneğinde ve
tasavvufi ekollerde merkezi bir konuma sahip olan tevekkül kavramı, kulun bütün
işlerinde Allah'ı vekil kılmasını, O'na güvenip dayanmasını ve sebeplere riayet
ettikten sonra neticeyi O'na havale etmesini ifade eder.
Kur'an-ı Kerim'de ve hadis-i
şeriflerde sıklıkla vurgulanan bu kavram, İslam'ın tevekkül anlayışının atalet
(tembellik, fatalizm) olmadığını, aksine aktif bir yöneliş içerdiğini
göstermektedir.
Kur'an-ı Kerim'de tevekkül kavramı
pek çok ayette doğrudan veya türevleriyle zikredilmiştir. Örneğin, Ali İmran
Suresi 159. ayette şöyle buyrulmaktadır:
"Karar
verip azmettiğin zaman artık Allah’a tevekkül et (güvenip dayan). Şüphesiz
Allah, tevekkül edenleri sever."
Bu ayet, tevekkülün öncesinde bir karar alma ve çaba sarfetme (azmetme)
şartını barındırdığını açıkça ortaya koymaktadır.
Hz. Muhammed'in (s.a.v.) sünnetinde
de tevekkül, hiçbir zaman tedbiri elden bırakmak olarak anlaşılmamıştır.
Nitekim ünlü bir hadis-i şerifte, deveni önce bağlayıp sonra Allah'a tevekkül
etmesi emredilmiştir (Tirmizî, Qıyâmet, 60). Bu yaklaşım, İslam'da nedensellik yasasına (esbap dairesi) riayet etmenin
tevekkülün ön koşulu olduğunu kanıtlar.
·
Müptedilerin
Tevekkülü: Kulun,
vekiline (Allah'a) güvenmesi halidir; tıpkı bir çocuğun annesine güvenmesi
gibi.
·
Mütevekkillerin
Tevekkülü: Kulun,
iradesini tamamen ilahi iradeye teslim etmesi, kendi planlarından vazgeçip
Hakk'ın takdirine razı olmasıdır.
·
Muvahhitlerin
Tevekkülü: Her şeyin
hakiki failinin yalnızca Allah olduğunu idrak ederek, sebepler perdesini de
aşarak doğrudan müsebbibe (sebepleri yaratan kudrete) yönelme halidir.
Tarihsel süreçte tevekkül kavramı,
zaman zaman yanlış yorumlanarak toplumsal atalete ve fatalist (kaderci) bir
anlayışa gerekçe gösterilmiştir. Ancak kelam ve tasavvuf otoriteleri bu sapmayı
şiddetle eleştirmiştir:
·
Atalet
Değildir: Tedbirsiz ve
çalışmaksızın "Allah'a tevekkül ettim" demek, sünnetullaha (evrensel
yasalara) aykırıdır.
·
Sebepleri
İptal Etmez: Tevekkül, sonuçtan sorumlu olmamak değil; elden gelen gayreti gösterdikten
sonra iç huzuruna kavuşmaktır. Sorumluluk çabadadır, netice ise ilahi takdire
aittir.
Sonuç
Tevekkül; bireyi gelecek
kaygısından, aşırı hırstan ve tükenmişlik sendromundan koruyan güçlü bir manevi
kalkandır. İslam düşüncesinde kulun üzerine düşen sorumluluğu (irade ve çaba)
eksiksiz yerine getirmesini, ardından da kontrol edemediği sonuçlar karşısında
psikolojik bir teslimiyet ve sükûnet bulmasını sağlar. Bu yönüyle tevekkül,
pasif bir teslimiyet değil, aktif bir sorumluluk bilinciyle harmanlanmış derin
bir güven psikolojisidir.
*
klasik İslâm düşüncesinin insana
önerdiği dengeye göre açık deyişle “eli dünyada, aklı tedbirde, kalbi Allah'ta
olan bir insan” olarak yaşamak dileğiyle…
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 03.
10. 2026
