3 Kasım 2026 Salı

Hikmet – Eşyaya Hakkını Vermek




                                          Hikmet – Eşyaya Hakkını Vermek

-I-

53. Hikmet (حكمة) – Eşyaya Hakkını Vermek

Sözlük anlamı: Bilgelik, her şeyi yerli yerinde bilmek.
Tasavvufî anlamı: İlmin hikmetle yoğrulmasıdır.
📜 “Hikmet, mü’minin yitiğidir; nerede bulsa alır.”
🧭 Hikmet, kalpten doğar; akıl onu taşır.

HİKMET

(ﺣﻜﻤﺖ) i. (Ar. ḥikmet)
1. Hakîmlik, bilgelik.

2. Cenâbıhakk’ın her şeyi yerli yerince yaratma, her şeyi lâyık olduğu yere koyma sırrı, âlemin insanlar tarafından anlaşılamayan gizli amacı: Ne istersen edersin kudretin var / Her işte nice nice hikmetin var (Aziz Mahmud Hüdâyî). Bu ne kudret bu ne san’at bu ne hikmettir görün / Zerreyi kevn katreyi deryâ vü ummân eyledi (Niyâzî-i Mısrî). Hatâdır akl ile da’vâ-yı derk-i hikmet-i âlem / Hudâ’nın yoksa ef’âlinde ey gāfil hatâ yoktur (Leskofçalı Gālib).
3. Allah’ın kulun kalbine eşyânın hakîkati hakkında koyduğu, akılla elde edilemeyen kalbî ilim, eşyânın hakîkatini olduğu gibi bilme; Tanrı ile kâinat, insanla âlem arasındaki bağları, âlemle ilgili gerçekleri kavrama ilmi, ledün ilmi: Allah hikmeti kime dilerse ona verir; kime hikmet verilirse muhakkak ki ona çok hayır verilmiştir (Âyet Terc.). Ey Niyâzî gönlüne âşıkların hikmet dolar / “Küntü kenz”in haznesinden yana yana hû deyü (Niyâzî-i Mısrî). Ta’lîm edip esmâyı bildir bize eşyâyı / Duymaya “ev ednâ”yı hikmet yolunu göster (Niyâzî-i Mısrî).
4. Bir şeyin oluşundaki akıl erdirilemeyen sebep, gizli sebep: Hikmetini sormam, ince elemem (Ziyâ Gökalp). İki evli köyde bile “Allah’ın hikmeti” denip dururken onun yerine “bilgelik” demekte hikmet ne? (İsmâil H. Sevük’ten). Şimdilerde pek görünmüyorsa bir hikmeti olmalı, bakarsın ummadığın bir zamanda görünüverir (Mustafa N. Sepetçioğlu).
5. Hak ve hakîkate uygun, kısa ve mânâlı söz: Çelebice hikmetlerle dolu gazeller, kasîdeler yazardı (Ömer Seyfeddin). “Sükût sözden hayırlıdır” hikmetini hatırlıyorlardı (Ömer Seyfeddin). Hızır, “Haydi durma, feyz izhar et!” dedi. Hakîm Ata o andan îtibâren birtakım hikmetler, manzûmeler söylemeye başladı (Fuat Köprülü).
6. edeb. Ahmet Yesevî tarzında yazılan tasavvufî manzûmelere verilen isim: … Arûzu kullanmakta mahzur görmeyen bu mutasavvıf şâirler, aynı zamanda hece vezni ile hikmetler yazmaktan da hiç geri durmuyorlardı (Fuat Köprülü). Anadolu Türkleri’nde bu tarz tasavvufî manzûmelere nasıl “ilâhî” adı veriliyorsa, şark Türkleri’nde de Ahmet Yesevî’nin ve o tarzda şiirler yazan diğer dervişlerin eserlerine umûmiyetle “hikmet” derler (Fuat Köprülü).
7. eski. Felsefe [Yunanca Sophia kelimesiyle eş anlamlıdır]: Hikmet der ki bana rehber akliyat (Ziyâ Gökalp). Hikmetle meşgul olan Antikçağ ve Ortaçağ bilginleri, tıp ilmi dâhil olmak üzere kendi zamanlarındaki bütün ilimleri kuşatmak isteyen kimselerdi (Nihat Keklik).
8. Fizik ilmi, hikmet-i tabîiyye.


ѻ Hikmetinden sual olunmaz: Allah dilediğini yapar, niçin, neden öyle yaptığı ancak kendine mâlûmdur. Hikmet-i Hudâ:
1. “Allah’ın hikmeti” Cenâbıhakk’ın akıl erdirilemeyen gizli tecellîleri.
2. teşmil. Akıl erdirilemeyen, çok şaşılacak şeyler karşısında kullanılır: “O kadar aradım, bulamadım da hikmet-i Hudâ hemen karşıma çıkıverdi.” 
● Hikmet-âmiz (ﺣﻜﻤﺖ ﺁﻣﻴﺰ) birl. sıf. (Fars. āmіz “karışan” ile) Hikmetli: Hikmet-âmiz gerektir eş’âr / Ki meâli ola irşâda medâr (Nâbî’den). Müfîd ü muhtasardır her kelâm-ı hikmet-âmîzim / N’ola reşk etseler eş’ârıma Örfî vü Hâkānî (Hersekli Ârif Hikmet). Yâ Rab bu ne vaz’-ı hikmet-âmiz (Muallim Nâci).
● Hikmet-âmuz (ﺣﻜﻤﺖ ﺁﻣﻮﺯ) birl. sıf. (Fars. āmūz “öğreten” ile) Hikmet öğreten: Hep bu ma’nâyı bilir ehl-i kabûl / Hikmet-âmûz idi evzâ-ı Resûl (Hâkānî’den).
● Hikmet-enduz (ﺣﻜﻤﺖ ﺍﻧﺪﻭﺯ) birl. sıf. (Fars. endūz “kazanan, toplayan” ile) Hikmet kazanan: Bu âlem bir kitâb-ı hikmet-endûz-ı hakāyıktır / Meâlin kim istihrâc ederse âferin bâdâ (Nâbî’den).
● Hikmet-füruş (ﺣﻜﻤﺖ ﻓﺮﻭﺵ) birl. sıf. ve i. (Fars. furūş “satan” ile) Hikmet satan, hakîmlik taslayan (kimse): Aldatamazsın beni hikmet-fürûş (Muallim Nâci).

HİKMET-İ AMELİYYE

birl. i. Pra­tik bil­gi.

HİKMET-İ BEDÂYİ’

birl. i. Es­te­tik il­mi.

HİKMET-İ HUKŪKÎ

birl. i. Hu­kuk fel­se­fe­si.

HİKMET-İ HULKİYYE

birl. i. Ahlâk.

HİKMET-İ HÜKÛMET

birl. i. Bir hükûme­tin, bir dev­let yö­ne­ti­mi­nin ka­rar ve icrââtı­nın siyâsî şart­la­rın ge­rek­tir­di­ği, ilk ba­kış­ta an­la­şıl­ma­sı zor ger­çek se­bep­le­ri: Bu, Bel­kıs’ın hik­met-i hükûme­te vukūfun­dan ve ilim ve mâri­fet­te­ki mer­te­be­si­nin yük­sek­li­ğin­den­dir (Ah­met A. Ko­nuk).

HİKMET-İ İLÂHİYYE

birl. i. Al­lah’ın in­san ak­lı­nın ula­şa­ma­ya­ca­ğı tak­dir­le­ri.

HİKMET-İ İSLÂMİYYE

birl. i. İslâm fel­se­fe­si.

HİKMET-İ SİYÂSİYYE

birl. i. Siyâsî fel­se­fe.

HİKMET-İ TABÎİYYE

birl. i. Fi­zik il­mi.

HİKMET-İ VÜCUD

birl. i. Var ol­ma se­be­bi.

HİKMETLİ

sıf. Hikmet dolu, içinde hakîkat ve gizli sırlar bulunan: “Hikmetli sözler.”

HİKMET-PEREST

(ﺣﻜﻤﺖ ﭘﺮﺳﺖ) birl. i. ve sıf. (Fars. perest “tapan” ile) Filozof.

HİKMET-ŞİNAS

(ﺣﻜﻤﺖ ﺷﻨﺎﺱ) birl. i. ve sıf. (Fars. şinās “bilen” ile) Felsefe veya fizik âlimi: Nedim Bey (gülerek): Bunu bizim hikmet-şinâsa soralım, ne dersin mükerrem? (Hüseyin Suat).

https://www.lugatim.com/s/Hikmet

*

 

HİKMET: Arapça, hikmet; felsefe, adalet, ilim, hilim, Peygamberlik, Kur’an-ı Kerim, incil, veciz söz anlamlarında kullanılan bir kelime. Amel ve bilgi bütünleşmesinden meydana gelen ilim. İnsan’ın, gücü oranında, dış âlemdeki (afâktaki) nesnelerin hakikatim olduğu gibi bilip, ona göre hareket etmesinden bahseden ilme, hikmet denir. Bu ilim, tabiî, riyazî ve ilâhî olmak üzere üçe ayrılır. Söz ve davranıştaki isabet, olanı olduğu gibi bilmek de, hikmet olarak değerlendirilir. Hikmet, Allah’ın bir ordusu olup, onunla, veli kullarının kalplerini güçlendirir. Türk tasavvuf geleneğinde, tasavvufî şiirlere hikmet denir. Ahmed Yesevî’nin “Divan-ı Hikmef’i gibi. “Kime hikmet verildi ise, ona çok hayır bahşedilmiştir” (Bakara/269).

 

HİKMET-İ CÂMİ’A: Arapça, toplayıcı hikmet demektir. Hakkı bilmek, onunla amel etmek; bâtılı tanıyıp ondan uzaklaşmak. Hz. Peygamber (s), bunu şöyle ifade eder: “Ey Allah’ım bize hakk’ı hak olarak göster, ona uymayı nasib et. Bâtılı bâtıl göster, ondan uzaklaşmaya muvaffak kıl”. “Ey Allah’ım bize eşyanın hakikatini göster.” Amin.

HİKMET-İ MANTUKUN BİH: Arapça, anlatılan hikmet demektir. Anlatılan hikmetler; Şeriat, tarikat hakkındaki bilgilerdir.

HİKMET-İ MEÇHULE: Arapça, bilinmeyen hikmet demektir. Çocukken ölenlerin durumu, ebedî cehennem azabı gibi, mahiyetini anlamaktan uzak olduğumuz, sadece inandığımız veya inanmamız gereken hikmetlere “hikmet-i meçhule” denir.

HİKMET-İ MESKÛTUN ANHA: Arapça, anlatılamayan hikmet demektir. Rüsum âlimlerinin ve avam tabakasının anlayamadığı hakikat sırları. Bu konuya şu hadis örnek getirilir: Peygamber Efendimiz (s), bir gün ashabıyla Medine sokaklarından geçerken önüne bir kadın çıkarak, yemin ile bahçesine davet eder. Hz. Peygamber (s), ashabıyle birlikte bu davete icabet eder. Görür ki, kadıncağızın çocukları, alevli bir ateş etrafında oynuyorlar. Kadın, Hz. Peygamber (s.)’e “Ya Rasulallah Allah mı kullarına daha merhametli, yoksa ben mi çocuklarıma daha merhametliyim?” diye sorar. Hz. Peygamber (s)’e “Allah daha merhametlidir. Çünkü erhamürrâhimin (acıyanların en acıyanı) dir.” karşılığını verir. Kadın bunun üzerine “çocuklarımı ben, hiç şu âteşe atmayı ister miyim?” sorusunu yöneltir. Hz. Peygamber (s) “hayır” karşılığını verir. Bunun üzerine kadın “öyleyse kullarına daha çok acıyan Allah, kullarını ateşe nasıl atar?” deyince, Hz. Rasulullah (s) gözlerinden yaşlar dökerek “bana böyle vahyolundu” cevabını verir. işte bu tür ince sırlar, herkese anlatılmaz. Zira dinleyen anlamaz ve bunun sonucu olarak da sapıtır.

HİKMETİNDEN SUAL OLUNMAZ : Allah hiçbir şeyi boşa yaratmamıştır (Al-i İmran/191). Yarattığı herşeyin bir hikmeti vardır. Bu, herşeyin hikmetinin anlaşılmayacağını, bilinemeyeceğini, bu yüzden de ona, “hikmeti nedir?” diye soru sorulamayacağını belirten bir atasözüdür. “… Yaptığından sorulmaz…” Enbiya/23.

https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/

*

HİKMET nedir? ne demektir?

1. Nübüvvet (peygamberlik).

 

Kur'ân-ı kerîmde meâlen buyruldu ki:

 

Allahü teâlâ ona (Dâvûd aleyhisselâma) saltanat ve hikmet verdi. (Bekara sûresi: 251)

 

2. Faydalı ilim.

 

Hikmetin başı Allah korkusudur. (Hadîs-i şerîf-Beyhekî ve Deylemî)

 

Hikmet, mü'minin kaybettiği malıdır. Nerede bulursa alsın. (Hadîs-i şerîf-Kunûz-ül-Hakâyık)

 

3.Edeb, ahlâk ve nasîhat ile ilgili güzel sözler.

 

Şiirin bâzısı hikmettir. (Hadîs-i şerîf-Tefsîr-i Mazharî)

 

Hikmet ve nasîhat bildiren şiirler yazmak ve sesle okumak helâldir. Şehvete âit ahlâksız şiirler okumak haramdır. Bunları okumak kalbde nifak, bozukluk yapar. (Süleymân bin Cezâ)

 

Denildi ki, fazla yemekte beş zarar vardır: 

1) Allah korkusu kalbden gider. 

2) Mahlûkâta (yaratılmışlara) karşı merhamet duygusu kalbden çıkar. 

3) Ağırlık verir, tâat ve ibâdete mâni olur. 

4) Hikmetli sözleri konuşsa da başkalarına te'sir etmez. 

5) Mühim hastalıklara sebeb olur. (İmâm-ı Gazâlî)

 

4.Gizli sebep, fâide.

 

Gökyüzüne, yıldızlara, bunların hareketlerine, doğup-batışlarına, ay ve güneşe, doğuş ve batış yerlerinin her gün değişmesine... mevsimlerin ayırımı için güneşin yüksek ve alçak olarak seyrine, gitmesine bir bak. İyi bil ki, her yıldızın yaratılmasında, şeklinde, renginde, bulunduğu yere konmasında binbir hikmet vardır. Bedenindeki organların durumunu da buna göre düşün. Onun da her parçasında ve her uzvun (organın) o yere konmasında pekçok hikmetler vardır. Gökler ise bundan daha önemlidir. (İmâm-ı Gazâlî)

 

Müntezamdır cümle ef'âlin senin

Aklı ermez, hikmetine kimsenin.

(S. Abdülhakîm Arvâsî)

 

5. Fıkıh ilmi, helâl ve harâmı bildiren din ilmi.

 

Kur'ân-ı kerîmde meâlen buyruldu ki:

 

Allahü teâlâ dilediği kimseye hikmet verir. Hikmet verilen kimseye muhakkak çok hayır verilmiştir. (Bekara sûresi: 269)

 

6. İlm-i Ledünnî, mânevî ilim.

 

Kur'ân-ı kerîmde meâlen buyruldu ki:

 

Biz, âl-i İbrâhim'e kitab ve (ondan ayrı olarak) hikmet verdik. (Nisâ sûresi: 54)

 

Kırk gün ihlâs ile İslâmiyet'e uyan kimsenin kalbini Allahü teâlâ hikmet ile doldurur. (Hadîs-i şerîf-İhyâ)

 

7. Peygamber efendimizin sünneti.

 

Kur'ân-ı kerîmde meâlen buyruldu ki:

 

Daha önce apaçık bir sapıklık içinde bulunuyorlarken, Allahü teâlâ içlerinden, onlara, âyetlerini okur, (îtikâd, amel ve ahlâk bakımından) onları tertemiz yapar, onlara Kitabı (Kur'ân-ı kerîmi) ve hikmeti öğretir bir peygamber gönderdiği gibi mü'minlere büyük bir lütûfta bulunmuştur. (Âl-i İmrân sûresi: 164)

https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/HIKMET/2760

*

Hikmet-i Amelî nedir? ne demektir?

İslâm ahlâkı.

 

Hikmet-i amelî; iyi huyları ve yararlı işleri, kötü huylardan ve çirkin işlerden ayırır. (Ali bin Emrullah)

https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/Hikmet-i-Ameli/2761

*

Hikmet-i Nazarî nedir? ne demektir?

Fen bilgileri.

 

Hikmet-i nazarî, maddenin hakîkatini anlamağı sağlar. (Ali bin Emrullah)

https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Dini-Terimler-Sozlugu/Detay/Hikmet-i-Nazari/2762

-II-

Hikmet (حكمة): Eşyaya Hakkını Vermek

0. Kaynak hakkında bir not

Nisâb-ı Mevlevî'deki "100 mertebe" sıralamasını ve hikmet başlığının eserdeki tam ifadelerini doğrulayamıyorum. Bu yüzden eserden alıntı yapıyormuş gibi yazmayacağım. Aşağıdaki çerçeve, Ankaravî'nin de içinde yer aldığı Mevlevî-Mesnevî şerh geleneğine ve daha geniş İslâm düşüncesine dayanır. Eserin kendi cümleleriyle karşılaştırma yapmak isterseniz ilgili bölümü paylaşabilirsiniz.

1. Kavramın çekirdeği

Dil. Hikmet (ḥikme), ḥ-k-m kökündendir. Bu kök "hükmetmek, engellemek, sağlamlaştırmak" anlamlarını taşır. Hakem (hüküm veren), hükm (karar) ve hakeme (atın ağzındaki gem) aynı kökten gelir. Gem, atı rastgele koşmaktan alıkoyup yöne bağlar. Hikmet de insanı yanlıştan alıkoyan ve doğruya yönelten şeydir.

"Eşyaya hakkını vermek" tanımı. Klasik tanımlardan biri hikmeti "şeyi layık olduğu yere koymak" olarak ifade eder. Bu, adaletle yakın bir tanımdır. Fark şudur: adalet çoğunlukla hak ve hukuk düzleminde, hikmet ise bilgi ve idrak düzleminde yer alır. Hikmetli kişi hem şeyin ne olduğunu hem de ne zaman, nerede, kime, ne ölçüde uygun düştüğünü bilir.

Dört unsur.

1.   Hakikati görmek: Şeyin gerçek mahiyetini, görüntüsünün ötesinde fark etmek.

2.   Ölçüyü bilmek: Miktar, zaman, mekân ve muhatap bilgisi.

3.   Eyleme çevirmek: Bilgiyi, doğru zamanda doğru fiile dönüştürmek.

4.   Gayeyi gözetmek: Her şeyin yaratılış gayesine ve sonuna bakmak.

İlimle farkı. İlim bilmek, hikmet ise bilgiyi yerli yerinde kullanmaktır. İlim malzemeyi, hikmet mimarlığı verir. Bu nedenle hikmet çoğu zaman ilmin olgunlaşmış, ahlâkla yoğrulmuş hâli olarak görülür.

2. Mevlevî yolundaki yeri

  • Mesnevî'nin üslubu: Mevlânâ'nın hikâye ve temsil yoluyla anlatması hikmetin bir uygulamasıdır. Aynı hakikat, muhatabın istidadına göre farklı kıyafetlerle sunulur. Bu, "kişinin aklı ölçüsünde konuşmak" ilkesinin edebî karşılığıdır.
  • Zıtların birlikte okunması: Mesnevî'de iyi ve kötü, nur ve karanlık, hayır ve şer birbirini tamamlar. Hikmet, görünürdeki çelişkinin ardındaki düzeni görmeyi öğretir. (Mevlânâ'nın bu konudaki tam beyitlerini kendi okumanızda doğrulamanızı öneririm.)
  • Mürşid ve hikmet: Mevlevî geleneğinde mürşid, öğrenciye her şeyi aynı anda vermez. Hâl, istidat ve zamanı gözeterek terbiye eder. Bu bir pedagojik hikmettir.
  • Sema ve düzen: Semada her hareketin yeri, sırası ve anlamı vardır. Burada hikmet, estetik bir intizam hâline gelir.
  • Şerh geleneği: Ankaravî gibi şârihler, Mesnevî'nin ibareleri arasındaki hikmetli bağlantıları ve ince işaretleri gün yüzüne çıkarmayı hedefler. Şerh yazmak bir hikmet faaliyetidir: sözü yerine, muhatabı hazır olduğu noktaya koymak.

3. Kur'an ve hadiste hikmet

Kur'an'dan örnekler:

Konu

Âyet/Bölüm

Çıkarım

Hikmetin değeri

Bakara 269

Hikmet verilene çok hayır verilmiştir

Davet yöntemi

Nahl 125

"Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır"

Peygamberlere verilen

Bakara 129, 151; Âl-i İmrân 164; Cum'a 2

Kitap ve hikmet birlikte öğretilir

Lokman'ın hikmeti

Lokman 12-19

Şükür, tevhid, anne-babaya iyilik, mütevazı yürüyüş: hikmet pratik ahlâktır

Hızır kıssası

Kehf 60-82

Görünürdeki zararın ardındaki hikmet

Yaratılışta hikmet

Âl-i İmrân 190-191

"Rabbimiz bunu boşuna yaratmadın"

Hakîm ismi

Birçok yer

Allah'ın "el-Hakîm" olması, fiillerinin hikmetli olduğunu gösterir

Dâvud ve Süleyman

Enbiyâ 78-79; Sâd 20

Hüküm ve hikmetin uygulaması

Davud'a verilen

Sâd 20

"Hikmet ve fasl-ı hitap" (kesin ve yerinde konuşma)

Hadislerden:

  • "Hikmet müminin yitik malıdır; nerede bulursa onu almaya en layık odur." (Tirmizî, İbn Mâce; senedi zayıf görülse de anlamı yaygın biçimde benimsenmiştir.)
  • "Hayâ ancak hayır getirir." (Buhârî, Müslim) Hikmetin ahlâkî yönünü gösterir.
  • "Gerçekten bazı şiirlerde hikmet vardır." (Buhârî) Hikmetin belli bir bilgi formuyla sınırlı olmadığını gösterir.
  • "Allah rıfk (yumuşaklık) sahibidir, rıfkı sever; sertlikte vermediğini rıfkta verir." (Müslim) Muamelede hikmet.
  • İnsanlarla "akılları ölçüsünde konuşun" ilkesi (İbn Mes'ûd'dan rivayetle bilinir). Konuşmada hikmet.
  • Peygamberin uygulamaları: hasta ziyareti, sahabeye hitap tarzı, ihtilafları çözme biçimi, hikmetin pratikteki örnekleri.

Çıkarım: Kur'an hikmeti kitapla birlikte anar. Yani hikmet, vahyin içeriğinden ayrı bir bilgi değil, vahyin yerinde ve ölçülü uygulanmasıdır.

4. Klasik tasavvuf kaynaklarında hikmet

  • Gazâlî: İhyâ'da hikmeti ilim ve ameli birleştiren bir erdem olarak ele alır. Ahlâkî erdemlerin başına koyar: hikmet, kalbin (akıl kuvvetinin) doğru ile yanlışı ayırma hâlidir. Diğer erdemler (şecâat, iffet, adâlet) hikmete bağlıdır.
  • Kuşeyrî ve Hücvirî: Hikmeti çoğu zaman "dosdoğru söz ve doğru iş" olarak görürler. Hikmet, nefsin hevâsından arınmış, hakikate dönük bir idrâktir.
  • İbn Arabî (Fusûsü'l-Hikem): Her peygamberin bir "hikmet"i vardır. Eserin kendisi hikmeti, Hakk'ın farklı tecellîlerine uygun şekilde farklı biçimlerde ortaya çıkan bir bilgi olarak sunar. Hikmet burada tek bir formüle indirgenemez, her şey kendi "kalıbında" Hakk'ı ifade eder.
  • İbn Atâillâh (el-Hikem): Kısa, veciz, deneyimden süzülmüş tavsiye cümleleridir. Hikmetin edebî biçimi: az söz, çok mana.
  • Sühreverdî Maktûl ve işrâkî gelenek: Hikmet bir "ışık" (nûr) bilgisidir. Hikmet-i işrâk, akıl ile keşfi birleştirir.
  • Hikmet ve firâset: Sûfîlerde "firâset", kalbin sezgiyle hâlleri okumasıdır. Hikmet ise bu sezginin ölçüyle ve ahlâkla dengelenmiş hâlidir.
  • Hikmet ve sükût: "Hikmetin başı sükûttur" gibi sözler yaygındır (kesin kaynağı için atıf vermiyorum). Konuşmayı bilmek kadar susmayı bilmek de hikmettir.

Basamaklı bir okuma (geleneğin ortak sezgisinden bir sentezdir, tek yazarın tablosu değildir):

1.   Nazarî hikmet: Varlığı, nedenleri ve gayeleri anlamak.

2.   Amelî hikmet: Bu anlayışı davranışa dönüştürmek.

3.   Zevkî hikmet: Bu davranışın kalpte huzur ve rıza olarak oturması.

5. Kelâm ve ahlâk düşüncesi

Kelâm.

  • Allah'ın hikmeti (el-Hakîm): Kelâmın en tartışmalı alanlarından biri, Allah'ın fiillerinin hikmet ve gaye taşıyıp taşımadığıdır. Mâtürîdî çizgisi Allah'ın fiillerinde hikmet bulunduğunu açıkça vurgular. Eş'arî çizgisi ise Allah'ı bir gayeye "mecbur" kılmama endişesiyle daha temkinli bir dil kullanır, ama yine de fiillerinin boş ve abes olmadığını kabul eder.
  • Teodise (kötülük problemi): Dünyadaki acı ve kötülük karşısında hikmet fikri, insan idrakinin sınırı ile ilâhî planın bütünlüğü arasında bir denge arar. "Bilemediğimiz hikmetler" fikri sorumluluktan kaçmak için değil, epistemik tevazu için kullanılmalıdır.
  • Kader ve hikmet: Kaderi sadece bir "kısıtlama" olarak değil, bir düzen ve hikmet olarak okumak, kelâm ve tasavvufun ortak noktasıdır.
  • Şeriatın hikmeti: Fıkıh usulünde hikmetü't-teşrî, hükümlerin gayesini ve maslahatını araştırır. Bu, makâsıd literatürünün (Şâtıbî, Gazâlî) temelidir. Hükmün illeti ve hikmeti birbirinden ayrılır: illet hükmün ölçütü, hikmet ise hükmün arkasındaki yarardır.

Ahlâk felsefesi.

  • Fârâbî, İbn Miskeveyh, Tûsî, Kınalızade: Ahlâkın dört ana erdemi hikmet, şecâat, iffet, adâlet olarak sayılır. Hikmet akıl kuvvetinin, şecâat öfke kuvvetinin, iffet şehvet kuvvetinin erdemidir. Adâlet ise bu üçünün dengesidir.
  • Aşırılık ve eksiklik: Hikmetin iki ucu vardır: aşırılık olarak cerbeze (aşırı kurnazlık, hile) ve eksiklik olarak belâdet (budalalık, ölçüsüzlük). Hikmet ikisinin ortasındadır.
  • Hikmet ve adâlet ilişkisi: Şeyi yerine koymak hem hikmet hem adalettir. Adâlet iradi eylemde, hikmet ise bilişte yoğunlaşır.

6. Modern psikoloji ile bağlantı

  • Bilgelik araştırmaları: Baltes'in Berlin Bilgelik Paradigması bilgeliği hayatın temel pragmatiği, belirsizliğe tahammül, bağlamı gözetme ve değer görelilik farkındalığı olarak tanımlar. Sternberg'in denge teorisi bilgeliği bireysel, kişilerarası ve toplumsal çıkarları, kısa ve uzun vadeyi dengelemek olarak ele alır. Bu, "eşyaya hakkını vermek"in modern psikolojik ifadesine çok yakındır.
  • Duygusal zekâ: Duyguyu tanıma, ifade etme ve yönetme. Hikmet, duyguyu bastırmak değil, doğru zamanda ve ölçüde kullanmaktır.
  • Bilişsel esneklik: Duruma göre yaklaşım değiştirebilme. Katı kuralcı davranış yerine bağlama duyarlı tutum.
  • Perspektif alma ve Zihin kuramı: Başkasının bakış açısını anlayarak konuşmak ve hareket etmek. Hikmetli iletişimin temeli.
  • Pratik zekâ ve karar alma: Daniel Kahneman'ın sezgisel ve analitik düşünme ayrımı hikmetin iki yönünü gösterir: sezgi ile analiz arasında denge kurmak.
  • Psikolojik esneklik ve kabul (ACT): Kontrol edilemeyeni kabul edip kontrol edilebilir olana enerjiyi yönlendirmek. Niebuhr'un meşhur "dinginlik duası" bu bilgeliğin bir ifadesidir.
  • Duygusal düzenleme ve zamanlama: Aynı söz farklı zamanda farklı etki yapar. Zamanlama, hikmetin psikolojik bir boyutudur.
  • Aşırı genelleme ve siyah-beyaz düşünme: Hikmet, gri alanları ve nüansı görmeyi gerektirir. Bu, bilişsel çarpıtmaların tersidir.
  • Gelişim ve yaşam deneyimi: Bilgelik araştırmaları, yaşın tek başına bilgelik getirmediğini, ancak düşünülmüş deneyimin getirdiğini gösterir. Gelenekteki "tecrübe ile süzülmüş akıl" fikrine uygundur.

7. Felsefi karşılıklar

  • Sokrates: "Bilmediğini bilmek." Hikmetin tevazu yönü.
  • Platon: Sophia dört ana erdemin (hikmet, cesaret, ölçülülük, adalet) başına konur. Bu, İslâm ahlâk felsefesindeki dörtlü şemanın kaynağıdır.
  • Aristoteles: Sophia (teorik hikmet) ve phronesis (pratik hikmet) ayrımı. "Hikmet" kelimesi İslâm düşüncesinde ikisini de karşılar. Fârâbî ve İbn Sînâ bu ayrımı işler.
  • Stoacılar: Doğaya uygun yaşamak, kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz ayrımı. Epiktetos ve Marcus Aurelius'ta pratik bilgelik.
  • Konfüçyüs ve Taoizm: Konfüçyüs'te zhi (bilgelik), Lao Tzu'da doğal akışa uyma. "Eşyaya hakkını vermek"in farklı bir kültürel ifadesi.
  • Spinoza: Şeyleri "ebediyet açısından" (sub specie aeternitatis) görmek. Dar bakıştan geniş bakışa geçmek.
  • Gadamer: Pratik bilgelik (phronesis) fikrini hermeneutik alanda yeniden canlandırır. Her duruma özgü yorum ve uygulama.
  • Hans Jonas ve Aldo Leopold (sorumluluk etiği, toprak etiği): Doğaya karşı hikmetli davranış. Teknik güç arttıkça hikmet ihtiyacı da artar.
  • Hikmet ve teknoloji eleştirisi: Heidegger'in teknik üzerine düşünceleri, her şeyi "kaynak" olarak görmenin kaybettirdiği hikmeti sorgular. Hikmet, her şeye sadece fayda açısından bakmamayı gerektirir.

8. Bütünleştirici model: Hikmetin yedi alanı

Alan

"Eşyaya hakkını vermek"

Hikmet işareti

1. Kâinat ve eşya

Her varlığı yaratılış gayesiyle görmek, israf etmemek

Şükür, özen, ölçü

2. İnsan ve ilişkiler

Her insana, durumuna ve istidadına göre muamele

Yumuşaklık, uygun söz

3. Söz ve sükût

Ne zaman söylemeli, ne zaman susmalı

Zamanında söz, yerinde sükût

4. Zaman ve vakit

Her işin vaktini bilmek

Acele etmeme, ihmal etmeme

5. Nefs ve duygular

Duygulara hak ettikleri yeri vermek, onlara teslim olmamak

İtidal, öz-düzenleme

6. Hüküm ve karar

Hakkı yerine getirirken maslahatı gözetmek

Tutarlılık ve esneklik dengesi

7. Hakk ile ilişki

Kul olarak yerini bilmek, Rabb'in hikmetine güvenmek

Teslimiyet, rızâ, tefekkür

Bu şemada hikmet tek bir erdem değil, erdemleri uyumlandıran üst yetkinliktir. Cesaret, cömertlik veya sabır hikmet olmadan yanlış yere akabilir: yanlış zamanda cesaret saldırganlık, yanlış kişiye cömertlik israf, yanlış durumda sabır boyun eğme olur.

9. Günümüz hayatında hikmet

  • Bilgi çağında hikmet: Bilgiye erişim kolaylaştı ama onu yerli yerine koymak zorlaştı. Hikmet, bilgiyi seçmek, önceliklendirmek ve anlamlandırmaktır.
  • Yapay zekâ ve teknoloji: Yeni araçları kullanırken "Bu araç neye hizmet ediyor, neyi eksiltiyor?" sorusu hikmetin sorusudur. Tüm gücü kullanabilmek, kullanılması gerektiği anlamına gelmez.
  • Çevre ve sürdürülebilirlik: "Eşyaya hakkını vermek", kaynakları israf etmeme ve ekosisteme saygıyla yaklaşma anlamına gelir. Emanet bilinci, çevre ahlâkının dinî temelini oluşturur.
  • Liderlik ve yönetim: Doğru kişiyi doğru göreve, doğru zamanda koymak. Kural ve esneklik dengesi. Hikmetli lider, duruma göre sert ya da yumuşak olabilir ama ilkesini kaybetmez.
  • Eğitim ve ebeveynlik: Her çocuk aynı değildir. Hikmet, çocuğun mizacını, yaşını ve ihtiyacını gözeterek yönlendirmektir. Sert disiplin ya da başıboş bırakma, her ikisi de hikmetten uzaktır.
  • Sağlık ve yaşam tarzı: Dengeli beslenme, uyku, çalışma ve dinlenme. "Her şeyin ölçüsü vardır" ilkesi.
  • Medya ve sosyal ağ: Ne paylaşılır, ne susulur? Kamusal alanda hikmet, tepkiyi ertelemek ve doğrulamak anlamına gelir.
  • Finans ve tüketim: Gerekli ile gereksiz, ihtiyaç ile istek ayrımı. İsraf ile cimrilik arasında orta yol.
  • Kriz yönetimi: Panik ile ilgisizlik arasında soğukkanlı eylem. Zamanlamayı ve önceliği bilmek.
  • Dinî hayatta hikmet: İbadet ve muamelelerde gayeyi unutmadan uygulamak. Formalizm ve kayıtsızlık arasındaki dengeyi korumak.

10. Sık yanlış anlamalar ve dikkat edilecek noktalar

1.   Hikmet, kurnazlık değildir. Kurnazlık menfaat için ince hesap yapar. Hikmet hakkı gözetir. Gazâlî ve ahlâk filozofları bu ayrımı açıkça yapar (cerbeze kötüdür).

2.   Hikmet, görelilik değildir. "Her duruma göre değişir" anlayışı ilkesizliğe dönüşebilir. Hikmet, değişmeyen ilkeyi değişen duruma uygulama sanatıdır.

3.   Hikmet, her şeyi mazur görmek değildir. "Her şeyde bir hikmet vardır" sözü, haksızlık ve kötülük karşısında pasif kalmanın gerekçesi yapılırsa istismar edilmiş olur. Hakkı savunmak ve zulme karşı durmak da hikmetin parçasıdır.

4.   Hikmet yaşlılığa özgü değildir. Yaş tek başına bilgelik getirmez. Bilgelik düşünülmüş tecrübe ve karakter eseridir.

5.   Hikmet sadece sessizlik değildir. Susmak hikmet olabilir, ama doğru yerde söylenmemiş söz de bir eksikliktir.

6.   Gaybî hikmet iddiaları: "Her olayın hikmetini biliyorum" diyen kişiye temkinli yaklaşmak gerekir. Kur'an'da bile Hızır kıssası, hikmetin çoğu zaman sonradan ve kısmen anlaşılabildiğini gösterir.

7.   Hikmet, ilim ve ahlâkın yerine geçmez. Bilgi ve erdem olmadan hikmet iddiası boş kalır.

11. Pratik bir hikmet terbiyesi programı

1.   Duraksama alışkanlığı: Karar vermeden önce kısa bir bekleme. "Acele işte şeytan var" ilkesinin pratik hâli.

2.   Üç soru: "Bu durumda gerçekte ne oluyor? Benim payım ne? Hangi seçenek en az zararla en çok hayrı sağlar?"

3.   Zamanlama günlüğü: Hangi sözün, hangi işin iyi zamanda ya da yanlış zamanda yapıldığını not etmek.

4.   Perspektif egzersizi: Bir sorunu en az üç kişinin gözünden yeniden yazmak.

5.   Büyükleri ve tecrübeliyi dinlemek: Sohbet, hikâye, biyografi. Hikmet çoğunlukla başkasının yaşadığından öğrenilir.

6.   Hata analizi: Yanlış bir kararın ardından suçlamadan "Neyi gözden kaçırdım?" sorusunu sormak.

7.   Tefekkür ve doğa gözlemi: Âl-i İmrân 190-191'in ruhunda, doğadaki düzeni ve ölçüyü seyretmek.

8.   Mesnevî, Hikem ve Gülistan gibi metinlerle düzenli temas: Hikmetli söz sanatına maruz kalmak.

9.   Sükût ve zikir: Zihin ve kalp sakinleşmeden hikmet gelişmez.

Sonuç

Hikmet, bilginin ölçü, zaman ve gayeyle birleşmiş hâlidir. Kur'an onu kitapla birlikte anar, çünkü vahyi anlamak ve uygulamak hikmet ister. Tasavvuf onu nefs terbiyesi ve kalp berraklığıyla ilişkilendirir. Kelâm onu Allah'ın isim ve fiilleri ile şeriatın gayeleri bağlamında düşünür. Ahlâk felsefesi onu diğer erdemleri uyumlayan merkez erdem sayar. Modern psikoloji bilgeliği bağlama duyarlı, dengeli ve ahlâkî yönelimli bir karar yetkinliği olarak tanımlar. Felsefe, Sokrates'ten Gadamer'e, bunu "doğru zamanda doğru olanı yapmak" olarak yeniden ifade eder.

Günümüzün asıl hikmet sınavı şudur: Elimizdeki sınırsız bilgi ve güçle, neyi, ne zaman, kime, ne ölçüde yapacağımızı bilebiliyor muyuz?

İsterseniz bu metni Nisâb-ı Mevlevî'den elinizdeki ifadelerle birleştirip bir makale, ders notu ya da sunuma dönüştürebilirim.

-III-

HİKMET (حِكْمَة) – Eşyaya Hakkını Vermek

İslam Düşüncesinde Hikmet, Adalet, Ölçü, Marifet ve Hakikat Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme

1. Hikmetin en geniş anlamıyla tanımı

Hikmet, en genel anlamıyla her şeyi kendi hakikatine, mahiyetine, değerine, ihtiyacına ve yaratılışındaki amaca uygun biçimde anlamak, değerlendirmek ve ona göre davranmaktır.

Bu tanımda özellikle üç husus önemlidir:

1.   Doğru bilmek: Bir şeyin ne olduğunu, ne olmadığını; imkânlarını, sınırlarını ve değerini kavramak.

2.   Doğru değerlendirmek: O şeyi başka şeylerle ilişkisi içinde, yerli yerine koymak; ona hak ettiğinden az veya fazla değer vermemek.

3.   Doğru davranmak: Bilinen ve doğru değerlendirilen hakikati davranışa dönüştürmek.

Dolayısıyla hikmet, yalnızca çok şey bilmek değildir. Bilgiyi doğru yerde, doğru zamanda, doğru ölçüde ve doğru amaçla kullanabilmektir.

Hikmetin özünde isabet, ölçü, denge, adalet ve yerindelik vardır.

Bir insanın çok bilgili olması, onun mutlaka hikmet sahibi olduğu anlamına gelmez. Bilgi sahibi kişi neyin doğru olduğunu bilebilir; fakat hikmet sahibi kişi, o doğrunun hangi şartlarda, nasıl ve ne ölçüde uygulanması gerektiğini de kavrar.

Örneğin bir öğretmen, öğrencisinin yanlış cevap verdiğini bilir. Bu bilgidir. Yanlışın nedenini araştırır, öğrencinin seviyesini ve içinde bulunduğu şartları dikkate alır. Bu değerlendirme hikmete yaklaşır. Öğrenciyi küçük düşürmeden, onun öğrenmesini sağlayacak biçimde müdahale etmesi ise hikmetin davranışa dönüşmesidir.

Bu bakımdan hikmeti şöyle de ifade edebiliriz:

Hikmet, hakikati bilmek, adaleti gözeterek her şeyi yerli yerine koymak ve doğru olanı doğru zamanda, doğru ölçüde gerçekleştirmektir.

“Eşyaya hakkını vermek” ifadesindeki eşya kelimesini yalnızca cansız nesneler anlamında düşünmemek gerekir. Burada eşya; insanı, canlıları, tabiatı, bilgiyi, zamanı, sözü, duyguları, ilişkileri, görevleri, imkânları ve varlık dünyasındaki bütün unsurları kapsayan geniş anlamıyla ele alınmalıdır.

2. Hikmet kavramının Kur’an-ı Kerim'deki yeri

Kur’an-ı Kerim’de hikmet, çok önemli bir kavram olarak karşımıza çıkar. Hikmetin Allah tarafından insana verilen bir nimet ve üstün bir kavrayış olduğu bildirilir.

Bakara Suresi 269. ayet:

“Allah hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse ona pek çok hayır verilmiştir.”

Bu ayet, hikmetin sıradan bir bilgi birikiminden daha kapsamlı olduğunu düşündürür. Çünkü hikmet, insanın bilgiyi hayra dönüştürebilme kabiliyetini de içerir.

Burada dikkat çekici nokta şudur: Ayette hikmet, çok hayırla ilişkilendirilmiştir. Demek ki hikmetin değerini belirleyen yalnızca insanın zihninde taşıdığı bilgiler değil, bu bilgilerin ortaya çıkardığı hayırlı sonuçlardır.

Nahl Suresi 125. ayet:

“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır…”

Bu ayet, hikmetin iletişim ve insan ilişkileri bakımından da önemini gösterir.

Bir hakikati bilmek başka, onu başkasına anlatabilmek başkadır. Doğru bir düşünceyi yanlış bir üslupla ifade etmek, beklenen faydanın ortaya çıkmasını engelleyebilir.

Hikmet sahibi insan, ne söyleyeceğini bildiği kadar nasıl söyleyeceğini, kime söyleyeceğini ve ne zaman susacağını da bilir.

İsrâ Suresi 36. ayet:

“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme…”

Bu ayet, hikmetin bilgi ahlakıyla ilişkisini ortaya koyar. İnsan bilmediği konuda kesin hükümler vermemeli, duyduklarını araştırmadan başkalarına aktarmamalıdır.

Lokman Suresi 12. ayet:

“Andolsun, Lokman'a hikmet verdik…”

Ardından gelen ayetlerde Lokman'ın oğluna verdiği öğütler yer alır. Bu öğütlerde Allah'a ortak koşmamak, anne babaya iyi davranmak, namazı kılmak, iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak ve sabırlı olmak gibi konular işlenir.

Buradan hikmetin yalnızca zihinsel bir yetenek olmadığı anlaşılır. Hikmet, insanın inancını, ahlakını, ailesini ve toplumsal sorumluluklarını kuşatan bir hayat anlayışıdır.

3. Hikmetin temel unsurları

Hikmeti daha iyi anlayabilmek için onu meydana getiren temel unsurları ayrı ayrı ele almak gerekir.

A. Hakikati tanımak

Bir şeye hakkını verebilmek için öncelikle onun ne olduğunu bilmek gerekir.

Bir ağacın hakkını vermek, onun yalnızca odun veya kereste olmadığını anlamakla başlar. Ağaç; canlı bir varlık, ekolojik dengenin parçası, gölge ve barınma kaynağı, toprağı koruyan bir unsur ve gelecek kuşaklara bırakılacak bir emanettir.

Ağaca yalnızca ekonomik değer üzerinden bakan kişi, onun hakikatini eksik değerlendirmiş olur.

İnsan için de aynı durum geçerlidir. Bir insanı yalnızca mesleği, serveti, makamı, görünüşü veya toplumsal konumuyla değerlendirmek, onun insan olarak taşıdığı değeri gözden kaçırmaktır.

Hikmet, görünüşün arkasındaki hakikati araştırmaktır.

B. Her şeyi yerli yerine koymak

Hikmetin en önemli özelliklerinden biri, yerindeliktir.

Bir şeyi hak ettiği yere koymak, ona ne eksik ne fazla değer vermektir.

Örneğin:

  • Bilgi değerlidir; fakat insan sevgisinin yerini almamalıdır.
  • Para gereklidir; fakat hayatın tek amacı hâline gelmemelidir.
  • Makam bir sorumluluk alanıdır; insanın üstünlüğünün ölçüsü değildir.
  • Özgürlük önemlidir; fakat başkalarının haklarını çiğneme serbestliği değildir.
  • Merhamet güzeldir; fakat adaleti ortadan kaldıracak biçimde uygulanmamalıdır.
  • Sabır erdemdir; fakat haksızlığa sınırsızca boyun eğmek anlamına gelmemelidir.

Hikmet sahibi kişi, değerler arasında doğru dengeyi kurmaya çalışır.

C. Ölçülü olmak

Hikmet, ölçüsüzlüğün karşısındadır.

İnsan sevmede, kızmada, konuşmada, susmada, harcamada, çalışmada ve dinlenmede ölçüyü gözetmelidir.

Örneğin bir insanın çocuğunu sevmesi doğaldır. Fakat bu sevgi, çocuğun her isteğini yerine getirmek ve hiçbir sorumluluk yüklememek biçimine dönüşürse, sevginin eğitici niteliği kaybolabilir.

Burada hikmet, sevgiyi ortadan kaldırmak değil, onu çocuğun gelişimine uygun biçimde ifade etmektir.

Ölçü, her durumda aynı davranışı göstermek değildir. Şartlara göre doğru miktarı ve doğru yöntemi bulmaktır.

D. Adaletli olmak

Hikmet ile adalet arasında güçlü bir ilişki vardır.

Adalet, hak sahibine hakkını vermektir. Hikmet ise hakkın ne olduğunu, kime ait bulunduğunu, nasıl korunacağını ve hangi şartlarda nasıl uygulanacağını kavramayı da içerir.

Örneğin bir okul müdürü, bütün öğretmenlere aynı görevi vermeyi eşitlik olarak görebilir. Ancak öğretmenlerin uzmanlıkları, deneyimleri, sağlık durumları ve görev yükleri farklıysa herkese aynı görevi vermek her zaman adaletli olmayabilir.

Hikmet sahibi yönetici, eşitlik ile adalet arasındaki farkı gözetir.

Herkese aynı şeyi vermek her zaman herkese hakkını vermek değildir.

E. Zamanı ve şartları dikkate almak

Bir sözün doğruluğu, her zaman ve her ortamda aynı etkiyi meydana getireceği anlamına gelmez.

Bazen konuşmak, bazen susmak; bazen hemen müdahale etmek, bazen beklemek daha doğrudur.

Örneğin bir öğrenci hata yaptığında sınıfın önünde onu eleştirmek yerine, ders sonrasında kendisiyle konuşmak daha yararlı olabilir.

Burada öğretmen gerçeği saklamaz. Fakat gerçeğin hangi yöntemle ifade edilmesinin daha doğru olacağını düşünür.

Hikmet, yalnızca doğruyu değil, doğrunun zamanını ve yöntemini de gözetir.

F. Bilgiyi davranışa dönüştürmek

Bilgi ile hikmet arasındaki temel farklardan biri budur.

Bir insan adaletin önemini anlatabilir; fakat kendi çıkarı söz konusu olduğunda adaletten uzaklaşabilir.

Merhamet üzerine kitaplar okuyabilir; fakat yardıma ihtiyacı olan bir insana karşı duyarsız kalabilir.

İnsan haklarını savunabilir; fakat kendi yetkisini kullanırken başkalarının haklarını görmezden gelebilir.

Bu durumda bilgi vardır, fakat bilginin hikmete dönüşmesi gerçekleşmemiştir.

Hikmet, insanın bildiği değerlerle yaşadığı hayat arasında tutarlılık kurmasını gerektirir.

4. Hikmetin ilim, marifet, irfan ve ahlakla ilişkisi

Hikmet, yakın anlamlı kavramlarla ilişkilidir; ancak onlarla tamamen aynı değildir.

Kavram

Temel anlamı

Hikmetle ilişkisi

İlim

Bilmek, bilgi edinmek

Hikmetin bilgi temelini oluşturur.

Marifet

Tanımak, derinlemesine kavramak

Bilginin daha içten ve derin bir kavrayışa dönüşmesini ifade eder.

İrfan

Gönül ve tecrübeyle olgunlaşmış kavrayış

Hikmetin insanın iç dünyasında derinleşmesine katkı sağlar.

Ahlak

İyi ve doğru davranış ilkeleri

Hikmetin davranış ve karakter boyutunu oluşturur.

Adalet

Hak sahibine hakkını vermek

Hikmetin temel ölçülerinden biridir.

Basiret

Olayların görünmeyen yönlerini kavrayabilmek

Hikmetli değerlendirmeyi destekler.

Bunları bir süreç olarak düşünürsek şöyle bir ilişki kurabiliriz:

  • İlim, insana bilgi verir.
  • Marifet, bilginin derinlemesine tanınmasını sağlar.
  • İrfan, bu kavrayışın gönül ve tecrübeyle olgunlaşmasına katkıda bulunur.
  • Hikmet, bütün bunları doğru değerlendirme ve davranışa dönüştürme yeteneğidir.
  • Ahlak ise bu davranışların hayata yerleşmiş biçimidir.

Bu sıralama kesin ve değişmez bir tasavvufî mertebeler listesi değildir; kavramların birbirini nasıl tamamladığını açıklamak için oluşturulmuş bir çerçevedir.

5. Tasavvufta hikmet: Bilginin kalpte olgunlaşması

Tasavvuf düşüncesinde hikmet, yalnızca aklın bilgi üretmesiyle sınırlı değildir. İnsanın nefsini tanıması, kalbini arındırması, varlıkla ilişkisini yeniden değerlendirmesi ve hakikate yönelmesiyle de ilgilidir.

Tasavvuf açısından insanın önünde önemli bir engel vardır: Kendi benliğini merkeze koyması.

İnsan bazen doğruyu aradığını söyler; fakat gerçekte kendi düşüncesinin doğrulanmasını ister. Bazen hakikati savunduğunu düşünür; fakat savunduğu şey kendi çıkarıdır. Bazen başkasına öğüt verir; fakat kendisini sorgulamaz.

Bu durum, bilginin insanın nefsine hizmet etmesi tehlikesidir.

Hikmet ise insanın kendisini de bilgi ve eleştiri konusu yapmasını gerektirir.

A. Nefsi tanımak

İnsan başkalarının kusurlarını kolayca görebilir; fakat kendi kusurlarını görmekte zorlanabilir.

Hikmet sahibi insan, yalnızca dış dünyayı değil, kendi iç dünyasını da araştırır.

Kızgınlığının nedenini, kıskançlığının kaynağını, önyargılarını, korkularını ve beklentilerini anlamaya çalışır.

Çünkü insan kendi nefsinin etkisini fark etmeden başkaları hakkında her zaman adil kararlar veremeyebilir.

B. Kalp ve akıl dengesi

Tasavvuf geleneğinde kalp, yalnızca duyguların merkezi olarak değil, insanın manevi idrak ve yöneliş alanı olarak ele alınır.

Akıl ile kalbi birbirine düşman görmek doğru değildir.

Akıl, düşüncenin tutarlılığını ve delillerin değerlendirilmesini sağlar. Kalp ise merhamet, vicdan, samimiyet ve manevi yöneliş bakımından insanın hayatına derinlik kazandırır.

Akılsız duygu insanı yanlış yönlendirebilir; vicdandan kopmuş akıl ise bilgiyi çıkarın hizmetine sokabilir.

Hikmet, aklı ve kalbi birbirini tamamlayacak biçimde kullanabilmektir.

C. Mevlânâ'nın hikmet anlayışı

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî düşüncesinde bilgi, insanı dönüştürmediği takdirde eksik kalır.

Mevlânâ'nın eserlerinde sıkça karşılaştığımız temel yaklaşım, insanın dış görünüşten iç hakikate yönelmesi ve öğrendiği bilgiyi gönül olgunluğuyla tamamlamasıdır.

Bu bakımdan hikmet, insanın yalnızca başkalarını değerlendirmesi değil, kendisini de hakikat karşısında hesaba çekmesidir.

D. İmam Gazzâlî'nin yaklaşımı

İmam Gazzâlî bilgi, ahlak ve amel ilişkisini güçlü biçimde ele alır.

Onun düşüncesinde bilginin amacı yalnızca tartışmalarda üstün gelmek veya zihinsel birikim oluşturmak değildir. Bilgi, insanın Allah'a yönelişini ve ahlaki olgunluğunu desteklemelidir.

Bu açıdan hikmet, bilginin insanın hayatında doğru sonuçlar meydana getirmesidir.

E. İbn Arabî ve varlığın mertebeleri

Muhyiddin İbnü'l-Arabî düşüncesinde varlık, farklı tecelli ve mertebeler üzerinden değerlendirilir.

Bu yaklaşım, insanın varlığı tek boyutlu ve yüzeysel biçimde ele almaması gerektiğini düşündürür.

Bir şeyin hakikatini anlamak, onun yalnızca görünen yönünü değil, ilişkilerini ve anlam katmanlarını da kavramayı gerektirir.

Buradan hareketle hikmet, varlığı parçalar hâlinde değil, bütünlük içinde değerlendirme çabası olarak da anlaşılabilir.

6. Eşyaya hakkını vermek: Günlük hayattan örnekler

Hikmetin gerçek değeri, günlük hayatın içinde ortaya çıkar. Bu nedenle kavramı farklı alanlarda inceleyelim.

A. İnsana hakkını vermek

İnsanın en önemli hakkı, insan olarak değerinin tanınmasıdır.

Bir insanın makamı, serveti, eğitimi veya toplumsal konumu onun insanlık değerini belirlemez.

Hikmet sahibi insan:

  • Yoksulu küçümsemez.
  • Güçlüye gereğinden fazla değer vermez.
  • Farklı düşünene düşmanlık beslemez.
  • Çocuğu küçük gördüğü için düşüncelerini önemsiz saymaz.
  • Yaşlıyı yalnızca yaşından dolayı değersiz veya yetersiz görmez.
  • Bir insanı tek bir hatasıyla bütünüyle mahkûm etmez.

İnsana hakkını vermek, onun kişiliğini ve onurunu gözetmektir.

B. Çocuğa hakkını vermek

Çocuk, yetişkinin küçük bir kopyası değildir. Kendine özgü gelişim özellikleri, ihtiyaçları, merakları ve öğrenme hızı vardır.

Çocuğa hakkını vermek, onun yaşına ve gelişim düzeyine uygun davranmaktır.

Örneğin bir çocuktan yetişkin gibi karar vermesini beklemek doğru değildir. Fakat onun hiçbir konuda söz hakkı olmadığını düşünmek de yanlıştır.

Hikmetli ebeveyn, çocuğu hem korur hem de kendi kararlarını verebilecek bir insan olarak yetiştirir.

C. Öğrenciye ve öğretmene hakkını vermek

Öğretmenlik mesleği açısından hikmetin özel bir yeri vardır.

Öğrenci yalnızca sınav notundan ibaret değildir. Onun yetenekleri, ilgileri, aile şartları, duygusal ihtiyaçları ve gelişme potansiyeli de dikkate alınmalıdır.

Aynı şekilde öğretmen de yalnızca ders anlatan bir görevli değildir. Öğrencilerin zihinsel ve ahlaki gelişiminde sorumluluk üstlenen bir eğitim emekçisidir.

Hikmetli eğitimci, öğrencinin hatasını görür ama öğrenciyi hatasıyla özdeşleştirmez.

Başarısızlığı bir son olarak değil, gelişmenin başlangıç noktası olarak değerlendirebilir.

D. Aileye hakkını vermek

Aile ilişkilerinde hikmet, sevgi ve sorumluluğun dengelenmesini gerektirir.

Eşler birbirlerini yalnızca kendi ihtiyaçlarını karşılayan kişiler olarak görmemelidir. Her biri ayrı bir kişiliğe, düşünceye, beklentiye ve duygusal dünyaya sahiptir.

Eşine hakkını vermek, onu dinlemek, emeğini takdir etmek, kararlarına saygı göstermek ve ortak hayatın sorumluluğunu paylaşmaktır.

Anne babaya saygı göstermek de önemlidir; ancak bu saygı, yanlış davranışları doğru kabul etmek anlamına gelmez.

Hikmet, sevgi ile hakkaniyeti birlikte koruyabilmektir.

E. Zamana hakkını vermek

Zaman, insanın geri getiremeyeceği en önemli imkânlardan biridir.

Zamana hakkını vermek, her anı işle doldurmak değildir. Çalışmanın, dinlenmenin, düşünmenin, ibadetin, ailenin ve dostluğun hayat içindeki yerini doğru belirlemektir.

Sürekli çalışmak kadar sürekli oyalanmak da insanın zamanla ilişkisini bozabilir.

Hikmet, zamanın değerini bilmek ve onu anlamlı amaçlara yöneltmektir.

F. Söze hakkını vermek

Söz, insanın hem kendisini hem de başkalarını etkileyen bir araçtır.

Bir söz doğru olabilir ama kırıcı biçimde söylenebilir. Bir söz güzel olabilir ama gerçeği gizlemek için kullanılabilir.

Hikmetli konuşma:

  • Doğruyu söylemeyi,
  • Gereksiz yere incitmemeyi,
  • Bilinmeyen konuda susmayı,
  • Dinlemeyi,
  • Yerinde ve ölçülü konuşmayı gerektirir.

Bazen susmak hikmettir; fakat haksızlık karşısında sürekli susmak hikmet değildir.

Önemli olan, susmanın ve konuşmanın hangi durumda hangi sonuca hizmet ettiğini kavrayabilmektir.

G. Paraya ve mala hakkını vermek

Para, insan hayatını kolaylaştıran bir araçtır. Fakat amaç hâline getirildiğinde insanı kendisine bağımlı kılabilir.

Hikmet sahibi insan, malı ne bütünüyle değersiz görür ne de hayatın merkezine yerleştirir.

Kazancın helal olması, harcamada ölçülü davranılması, ihtiyaç sahiplerinin gözetilmesi ve israftan kaçınılması bu anlayışın parçalarıdır.

Mala hakkını vermek, onu insanın ve toplumun iyiliğine hizmet edecek biçimde kullanmaktır.

H. Tabiata ve canlılara hakkını vermek

Tabiat yalnızca insanın kullanacağı bir kaynak değildir. İnsan, tabiatın içinde yaşayan ve onun dengesine bağlı olan bir varlıktır.

Ağaçları korumak, suyu israf etmemek, hayvanlara eziyet etmemek, toprağı kirletmemek ve doğal kaynakları gelecek kuşakları düşünerek kullanmak hikmetin çevre boyutudur.

İnsan kendisini tabiatın sınırsız hâkimi gibi gördüğünde, kendi yaşam şartlarını da tehlikeye atabilir.

Hikmet, insanın tabiatla ilişkisinde emanet ve sorumluluk bilincini korumasıdır.

I. Bilime ve teknolojiye hakkını vermek

Bilim, insanın doğayı ve evreni anlamasını sağlayan önemli bir bilgi faaliyetidir.

Teknoloji ise bilimsel ve pratik bilgilerin insan hayatında kullanılmasına imkân verir.

Ancak her yapılabilen şeyin yapılması gerektiği söylenemez.

Örneğin bir teknolojik uygulama insanlara kolaylık sağlarken mahremiyetlerini ihlal edebilir. Bir üretim yöntemi ekonomik kazanç getirirken çevreye zarar verebilir.

Hikmet, bilimin değerini kabul ederken teknolojinin kullanımında etik sorumluluğu da gözetmektir.

J. Dine ve ibadete hakkını vermek

İbadetleri yalnızca şekilsel görevler olarak görmek de onları hayattan koparmak da eksik bir yaklaşımdır.

İbadet, insanın Allah'a kulluk bilincini canlı tutmalı; ahlakını, merhametini, dürüstlüğünü ve sorumluluk duygusunu güçlendirmelidir.

Namaz kılan insanın başkalarının hakkını gözetmesi, oruç tutan insanın ihtiyaç sahiplerini anlamaya çalışması, zekât veren insanın toplumsal sorumluluğunu hissetmesi beklenir.

İbadetin hikmeti, insanın hayatında meydana getirdiği manevi ve ahlaki dönüşümle de ilgilidir.

7. Hikmet ile adalet arasındaki ince ilişki

“Eşyaya hakkını vermek” ifadesi, adalet kavramını doğrudan akla getirir. Ancak hikmet ile adalet arasında bir ayrım yapmak yararlıdır.

Adalet, hakların korunmasını ve hak sahibine hakkının verilmesini ifade eder.

Hikmet ise bu adaletin hangi şartlarda, hangi yöntemle ve nasıl uygulanacağını kavramayı da içerir.

Bir örnek düşünelim:

İki öğrencinin sınav notu aynıdır. Fakat öğrencilerden biri düzenli çalışmış, diğeri ise sınav sırasında başkasının çalışmasından yararlanmıştır.

Yalnızca notlara bakarak ikisini aynı biçimde değerlendirmek, ölçme ve değerlendirme bakımından adaletsizlik doğurabilir.

Burada hikmet, olayın bütün yönlerini araştırmayı ve doğru karar verebilmek için gerekli bilgiyi toplamayı gerektirir.

Şu hâlde adalet, hikmetin temel amaçlarından biri; hikmet ise adaletin doğru biçimde gerçekleştirilmesine yardımcı olan bir kavrayıştır.

8. Hikmet ile merhamet arasındaki ilişki

Merhamet, başkasının acısını ve ihtiyacını dikkate alarak ona karşı şefkatli davranmaktır.

Fakat merhamet de hikmetle dengelenmelidir.

Örneğin bir insana yardım etmek isterken onun sorumluluklarını tamamen üstlenmek, uzun vadede kendi ayakları üzerinde durmasını zorlaştırabilir.

Bir çocuğun her isteğini yerine getirmek, onu mutlu etmek gibi görünse de gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Hikmetli merhamet, yalnızca o anki rahatlamayı değil, uzun vadeli iyiliği de gözetir.

Bu nedenle hikmet, merhameti azaltmaz; merhametin daha bilinçli, adil ve yararlı biçimde ortaya çıkmasını sağlar.

9. Hikmetin psikolojik ve felsefi boyutu

Hikmet, insanın düşünme ve karar verme süreçleriyle yakından ilişkilidir.

Psikoloji açısından hikmetli davranışın bazı özellikleri şöyle sıralanabilir:

  • Öz farkındalık: Kendi düşüncelerini, duygularını ve önyargılarını tanımak.
  • Duygusal denge: Duyguların etkisinde kalmadan onları anlamlandırabilmek.
  • Empati: Başkasının durumunu onun açısından değerlendirmeye çalışmak.
  • Belirsizliğe tahammül: Her sorunun hemen ve kesin biçimde çözülemeyeceğini kabul etmek.
  • Uzun vadeli düşünme: Anlık kazanç yerine kalıcı iyiliği gözetmek.
  • Esneklik: Yeni bilgi ve tecrübeler karşısında düşüncelerini yeniden değerlendirebilmek.

Felsefi açıdan ise hikmet, insanın iyi hayatın ne olduğunu sorgulamasıyla ilgilidir.

Antik Yunan düşüncesinde özellikle Aristoteles'in phronesis kavramı, yani pratik bilgelik, bu konuyla ilişkilendirilebilir.

Aristoteles pratik bilgeliği, genel ilkeleri somut yaşam şartlarında doğru karar verebilme yeteneğiyle ilişkilendirir.

Bu yaklaşım, İslam düşüncesindeki hikmet anlayışıyla bazı yönlerden benzerlik taşır. Her iki gelenekte de yalnızca teorik bilgi yeterli değildir; insanın hayatın somut şartlarında doğru davranabilmesi önemlidir.

Bununla birlikte İslam düşüncesindeki hikmet, Allah, vahiy, kulluk ve ahiret gibi metafizik boyutları da kapsadığı için Aristoteles'in pratik bilgelik anlayışıyla bütünüyle özdeş değildir.

10. Hikmetin toplumsal ve yönetsel boyutu

Hikmet yalnızca bireysel olgunlukla ilgili değildir. Toplumların yönetiminde, hukukta, eğitimde ve ekonomide de belirleyici bir yere sahiptir.

Bir yöneticinin hikmeti, yetkisini kendi çıkarı için değil, kamu yararı için kullanmasında görülür.

Bir hukukçunun hikmeti, kanunları bilmekle birlikte adaletin amacını da gözetmesidir.

Bir siyasetçinin hikmeti, kısa vadeli popülerlik yerine toplumun uzun vadeli iyiliğini düşünmesidir.

Bir eğitim yöneticisinin hikmeti, okulun başarısını yalnızca sınav sonuçlarıyla değil, öğrencilerin gelişimi ve eğitim ortamının niteliğiyle değerlendirmesidir.

Toplumsal hikmet, farklı insanların ve grupların haklarını birlikte gözetebilme becerisidir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Toplumun yararını gözetmek, azınlıkta kalanların veya güçsüzlerin haklarını ihmal etmek anlamına gelmez. Gerçek hikmet, çoğunluğun yararı ile bireyin temel hakları arasında adil bir denge kurmaya çalışır.

11. Hikmetin yanlış anlaşılabileceği durumlar

Bir kavramı doğru anlamak için onun hangi davranışlarla karıştırılabileceğini de bilmek gerekir.

Hikmet, her şeye razı olmak değildir. Haksızlığı kabullenmek, adaletsizliğe sessiz kalmak veya sorumluluktan kaçmak hikmet sayılamaz.

Hikmet, sürekli susmak değildir. Gerektiğinde doğruyu söylemek ve haksızlığa karşı çıkmak da hikmetin gereğidir.

Hikmet, her durumda uzlaşmak değildir. Bazı durumlarda hak ve adalet, uzlaşmanın önünde tutulmalıdır.

Hikmet, yalnızca yaşlıların veya çok tecrübelilerin sahip olabileceği bir özellik değildir. Tecrübe hikmete katkı sağlar; fakat yaş tek başına hikmetin güvencesi değildir.

Hikmet, her şeyi bildiğini düşünmek değildir. Aksine insanın kendi bilgisinin sınırlarını bilmesini gerektirir.

Hikmet, başkasının hakkını kendi iyilik anlayışına göre belirlemek değildir. Bir insanın iyiliğini düşündüğünü söyleyerek onun haklarını yok saymak, hikmet değil, çoğu zaman vesayetçi bir tutumdur.

Bence özellikle son nokta çok önemlidir. Çünkü insan bazen kendi doğrusunu başkasına kabul ettirmeyi hikmetli davranmak zannedebilir. Oysa hikmet, başkasının iradesini ve haklarını da dikkate almayı gerektirir.

12. Daha önce ele aldığımız kavramlarla hikmetin ilişkisi

Hikmet, daha önce üzerinde durduğumuz İlim, Yakîn, Üns, Fakr, Gamâ ve İhsan kavramlarıyla da anlamlı bir bütün oluşturur.

Kavram

Hikmetle ilişkisi

İlim

Hikmetin bilgi temelini oluşturur.

Yakîn

Bilginin kesinlik ve güven boyutunu güçlendirir.

Üns

Hakikatle ve Allah'la içten bir yakınlık kurma yönünü besler.

Fakr

İnsanın kendi sınırlılığını ve Hakk'a muhtaçlığını fark etmesini sağlar.

Gamâ

Manevi dikkati örten hâllerin fark edilmesi ve aşılması bakımından bir karşıtlık oluşturur.

İhsan

Hikmetin güzel davranış ve kulluk bilinci içinde yaşanmasını destekler.

Bu kavramlar arasında şöyle bir anlam ilişkisi kurulabilir:

İlim, insana neyi bilmesi gerektiğini öğretir. Yakîn, hakikat karşısında güven ve kesinlik arayışını derinleştirir. Fakr, insanın sınırlılığını hatırlatır. Üns, manevi yakınlığı besler. Hikmet, bütün bunların hayat içinde doğru değerlendirilmesini sağlar. İhsan ise bu bilincin güzel davranışa dönüşmesini ifade eder.

Bu, kavramların birbirine indirgenmesi değil, birbirini tamamlayan yönlerinin gösterilmesidir.

13. Hikmet sahibi insanın özellikleri

Hikmet sahibi insanın her şeyi bildiği söylenemez. Fakat bilmediğini kabul eder ve öğrenmeye açık olur.

Böyle bir insanın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

1.   Hakikati arar: Kendi düşüncesinin doğrulanmasını değil, doğrunun bulunmasını ister.

2.   Ölçülüdür: Duygularında, sözlerinde ve davranışlarında aşırılıktan kaçınır.

3.   Adaletlidir: İnsanları kendi çıkarlarına göre değerlendirmez.

4.   Merhametlidir: Başkalarının ihtiyaçlarını ve güçlüklerini dikkate alır.

5.   Basiretlidir: Olayların yalnızca görünen tarafıyla yetinmez.

6.   Tecrübelidir: Geçmişte yaşadıklarından ders çıkarır.

7.   Mütevazıdır: Bilgisini üstünlük aracı olarak kullanmaz.

8.   Sorumluluk sahibidir: Kararlarının sonuçlarını düşünür.

9.   Esnektir: Yeni bilgiler karşısında gerektiğinde fikrini değiştirebilir.

10.                    Tutarlıdır: Savunduğu değerleri kendi hayatında da uygulamaya çalışır.

Bunların hepsini bir cümlede toplarsak:

Hikmet sahibi insan, yalnızca kendi hakkını değil, başkalarının ve bütün varlıkların hakkını da gözeten insandır.

14. Benim hikmet hakkındaki değerlendirmem

Ben hikmeti, insanın bilgi ile ahlak, akıl ile vicdan, hakikat ile davranış arasında kurduğu en önemli köprülerden biri olarak değerlendiriyorum.

İnsanlık tarihi boyunca bilgi birikimi sürekli artmıştır. Bilim ve teknoloji, daha önce hayal bile edilemeyen imkânlar sunmuştur. Ancak bilgi artışı her zaman adaletin, merhametin ve insanlığın aynı ölçüde gelişmesini sağlamamıştır.

Bu durum bana göre hikmetin neden vazgeçilmez olduğunu gösterir.

Bir insan çok şey bilebilir ama bildiklerini başkalarını aldatmak için kullanabilir. Çok güçlü olabilir ama gücünü başkalarının haklarını çiğnemek için kullanabilir. Çok başarılı olabilir ama başarısını başkalarını küçümsemek için bir gerekçeye dönüştürebilir.

Bunlar bilginin ve gücün hikmetten uzaklaşmasının örnekleridir.

Hikmet ise insana şu soruları sordurur:

  • Bildiğim şey gerçekten doğru mu?
  • Doğru bildiğim şeyi doğru amaçla mı kullanıyorum?
  • Kararım başkasının hakkını ihlal ediyor mu?
  • Kendi çıkarımı başkalarının hakkından üstün mü tutuyorum?
  • Bir davranışımın yalnızca bugünkü değil, gelecekteki sonuçlarını da düşünüyor muyum?
  • Başkasına verdiğim öğüdü kendim uyguluyor muyum?
  • Bir konuda yanılmış olabileceğimi kabul edebiliyor muyum?

Bence hikmetin en önemli göstergelerinden biri, insanın kendi haklılığından şüphe edebilme olgunluğudur.

Bu, her düşüncesinden vazgeçmek veya kararsız kalmak değildir. İnsan, doğru olduğuna inandığı düşünceyi savunabilir; fakat yeni deliller karşısında kendisini düzeltmeye de açık olmalıdır.

Hikmetin bir başka önemli yönü de insanı benmerkezcilikten uzaklaştırmasıdır.

İnsan, dünyayı yalnızca kendi ihtiyaçları ve çıkarları üzerinden değerlendirdiğinde birçok şeyi yanlış yere koyabilir. Kendi zamanını çok değerli, başkasının zamanını önemsiz görebilir. Kendi acısını büyük, başkasının acısını küçük sayabilir. Kendi hatasına mazeret bulurken başkasının hatasını ağır biçimde yargılayabilir.

Hikmet, bu çifte ölçüyü fark etmektir.

Benim kanaatimce eşyaya hakkını vermek, insanın kendisini de doğru yere koymasıyla başlar. Çünkü kendisini her şeyin merkezinde gören insan, başkalarının haklarını gereği gibi göremez. Kendisini sınırlı, muhtaç ve sorumlu bir varlık olarak tanıyan insan ise hem insanlara hem tabiata hem de sahip olduğu imkânlara daha adil yaklaşabilir.

Bu açıdan hikmet, yalnızca başkalarına karşı gösterilen bir erdem değildir; insanın kendi nefsine karşı da göstermesi gereken bir adalettir.

Bir insanın kendisine hakkını vermesi; yeteneklerini geliştirmesi, sağlığını koruması, zamanını değerlendirmesi, hatalarını kabul etmesi ve kendi sorumluluklarını yerine getirmesidir. Kendini ihmal etmek de kendini aşırı önemsemek de dengeyi bozabilir.

15. Hikmetin özünü anlatan örnekler

Birkaç kısa örnekle konuyu somutlaştırmak istiyorum:

  • Bir bahçıvanın hikmeti: Her bitkiye aynı miktarda su vermez. Bitkinin türünü, toprağın durumunu ve mevsimi dikkate alır. Çünkü her bitkinin ihtiyacı farklıdır.
  • Bir hekimin hikmeti: Yalnızca hastalığı değil, hastayı da değerlendirir. Tedavinin kişinin şartlarına uygun olmasını gözetir.
  • Bir öğretmenin hikmeti: Her öğrenciden aynı hızda öğrenmesini beklemez. Öğrencilerin farklılıklarını dikkate alarak eğitim verir.
  • Bir yöneticinin hikmeti: Yetkisini üstünlük değil, sorumluluk olarak görür. Kararlarında kendisinin değil, hakkın ve kamu yararının ölçüsünü gözetir.
  • Bir anne babanın hikmeti: Çocuğunu sever ama onun her isteğini yerine getirmez. Sevgiyi sorumluluk ve eğitimle dengeler.
  • Bir insanın hikmeti: Kendisine yapılan iyiliği unutmaz, fakat iyilik yaptığı insanı kendisine borçlu hissettirmez.
  • Bir müminin hikmeti: İbadetini yalnızca kendisiyle Allah arasındaki bir görev olarak görmez; ibadetinin insanlara karşı davranışlarına da yansımasına çalışır.

Bu örneklerin ortak noktası, her varlığın ve durumun kendine özgü şartlarını dikkate almaktır.

16. Sonuç: Hikmet, varlığı hakikate ve adalete uygun biçimde değerlendirmektir

Hikmet kavramını bütün yönleriyle ele aldığımızda şu sonuca ulaşabiliriz:

Hikmet, insanın bilgi, akıl, tecrübe, vicdan, merhamet ve manevi bilinçten yararlanarak varlığı doğru anlaması; her şeyi kendi mahiyetine, değerine, ihtiyacına ve amacına uygun biçimde değerlendirmesi; hak sahibine hakkını vermesi ve bu anlayışı davranışlarına yansıtmasıdır.

Hikmetli insan:

  • Bilgiye değer verir ama bilgiyi putlaştırmaz.
  • Akla güvenir ama aklın sınırlarını da bilir.
  • Merhamet gösterir ama adaleti ihmal etmez.
  • Kendini sever ama başkalarını küçümsemez.
  • Dünyadan yararlanır ama onu tüketilecek bir nesne olarak görmez.
  • Hakkı savunur ama kendi çıkarını hakikat yerine koymaz.
  • Konuşur ama gerektiğinde susmayı da bilir.
  • Öğrenir ama öğrendikleriyle yetinmez; kendisini de sorgular.

Son olarak hikmeti şu tanımla özetlemek istiyorum:

Hikmet; Allah'ın yarattığı varlık düzenini, insanı ve hayatı hakikat gözüyle tanımak; her şeyi kendi değerine, ihtiyacına ve yaratılış amacına uygun yere koymak; adaleti, merhameti ve ölçüyü gözeterek doğru olanı doğru zamanda gerçekleştirmektir. Hikmet, bilginin basirete, basiretin adalete, adaletin güzel davranışa dönüşmesidir.

Bence bu tanımın en özlü ifadesi şudur:

Hikmet, yalnızca neyin doğru olduğunu bilmek değil; her şeyin hakkını vererek doğruyu yaşamaktır.

17. Konuyu derinleştirmek için düşünme soruları

Bu sorular, hikmet kavramını yalnızca teorik olarak değil, insanın kendi hayatı üzerinden de değerlendirmesine yardımcı olabilir:

1.   Bir insana hakkını vermekle ona istediğini vermek arasındaki fark nedir?

2.   Adalet ile merhamet çatıştığında hikmetli insan nasıl bir yol izlemelidir?

3.   İnsan, kendi çıkarı söz konusu olduğunda da adaletli davranabilir mi?

4.   Bilgili olduğu hâlde hikmet sahibi olmayan bir insanın özellikleri neler olabilir?

5.   Eşyaya hakkını vermek, insanın tabiatla ve diğer canlılarla ilişkisini nasıl değiştirmelidir?

6.   Hikmet, insanın kendi hatalarını kabul etmesini nasıl sağlar?

7.   Günümüz toplumlarında bilgi çok hızlı artarken hikmet neden aynı hızda gelişmeyebilir?

Son bir düşünce: Hikmet, insanın yalnızca dünyayı değiştirme gücünü değil, dünyaya nasıl davranması gerektiğini de öğrenmesidir. Bilgi insana imkân kazandırır; hikmet ise o imkânın hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde kullanılacağını gösterir.

-IV-

Hikmet (حكمة) – Eşyaya Hakkını Vermek: İslam Düşüncesinde Bilgi, Ahlak ve Adaletin Zirvesi

Giriş

İslam düşünce geleneğinde bilginin eyleme, eylemin ahlaka ve ahlakın nihayetinde ilahî rızaya dönüştüğü kavşak noktası hikmet (Arapça: حِكْمَة) kavramıdır. Kur’ân-ı Kerîm’de "Kime hikmet verilmişse, ona pek çok hayır verilmiştir" (Bakara, 269) buyurularak insan onurunun ve manevi olgunluğun ulaşılabileceği en üst mertebelerden biri olarak nitelendirilen hikmet; kelime anlamından ıstılahî boyutuna kadar hayatın her alanını kuşatan bütüncül bir idrak biçimidir.

 

Modern epistemolojinin veriyi ve teknik bilgiyi (techne) merkeze aldığı çağımızda hikmet; bilginin amacını, eşyanın hakikatini ve insan sorumluluğunu sorgulayan derin bir alternatif sunar. Bu makalede, hikmet kavramının lügat ve ıstılah tahlili yapılacak, Kur'an ve Sünnet eksenindeki temelleri incelenecek ve İslam filozofları ile tasavvuf erbabının nazarında "eşyaya hakkını vermek" düsturuyla nasıl somutlaştığı ele alınacaktır.



1. Lügat ve Istılah Olarak Hikmet

Lügatte h-k-m (ح ك م) kökünden türetilen hikmet; "dizginlemek, hükmetmek, akıllı ve adaletli olmak, bir şeyi en kusursuz ve sağlam şekilde yapmak" anlamına gelir. Kelimenin kökenindeki dizginlemek (hâtam) manası oldukça manidardır; buna göre hikmet sahibi insan, nefsini ve taşkın arzularını dizginleyen, olayları kontrol altında tutabilen kimsedir.

 

Tasavvuf, felsefe ve kelâm terminolojisinde hikmet;



“İnsanın gücü yettiği ölçüde eşyanın hakikatini bilmesi, teorik olarak doğruya ulaşması ve pratik olarak en güzel, en adil olanı yapmasıdır.”

 

İbn Sina ve Gazzâlî gibi İslam düşünürleri hikmeti iki ana kategoriye ayırmışlardır:



1.   Nazari Hikmet: Varlıkların hakikatini, âlemin düzenini ve nihayetinde Yaratıcı’nın sıfatlarını olduğu gibi bilmek.

 

2.   Ameli Hikmet: Bilinen bu hakikate uygun olarak ahlaklı yaşamak, adaletle hükmetmek ve her şeye hak ettiği değeri vermek.

 

2. Kur'an ve Sünnet Ekseninde Hikmet

Kur’ân-ı Kerîm’de yirmi defa geçen hikmet kelimesi, ekseriyetle kitap (vahiy) ile birlikte zikredilmiştir (örneğin: Bakara, 129; Nisa, 113). Bu birliktelik, vahyin teorik yasalarını hayata geçirme becerisinin hikmetle kaim olduğunu gösterir.



  • Lokman Hekim Örneği: Kur'an'da adına sure indirilen Hz. Lokman’a verilmiş olan en büyük lütuf hikmettir: "Andolsun ki Lokman’a, 'Allah’a şükret' diyerek hikmet verdik." (Lokman, 12) Şükür bilinci ile hikmetin yan yana anılması, nimetin kadrini bilmenin ve onu yerli yerinde kullanmanın hikmetin özü olduğunu kanıtlar.

 

  • Nebevi Sünnet ve Hikmet: Hz. Muhammed (s.a.v.) hikmetin hem talimcisi hem de uygulayıcısıdır. O’nun sözlerindeki vecizlik (cevâmiu’l-kelim), insan ilişkilerindeki nezaket, kriz anlarındaki mutedil ve adil tutumları hikmetin en somut tecessümüdür.

 

3. "Eşyaya Hakkını Vermek" Olarak Hikmet

Klasik İslam alimlerinin hikmeti tanımlarken kullandıkları en çarpıcı ifade "Eşyaya hakkını vermek" (i'tâü külli zî hakkın hakkahu) düsturudur. Bu ilke, hikmetin sadece soyut bir felsefi düşünce değil, hayatın her alanını tanzim eden pratik bir adalet ve ahlak anlayışı olduğunu gösterir:



  • Bilgiye ve Sözə Hak Verilmsi: Bir konuyu hakikatine uygun konuşmak, lüzumsuz laf kalabalığından kaçınmak ve söze değerini vermek hikmettir. “Sözün gümüşse sükût altındır” anlayışı, konuşma ile susma arasındaki dengenin gözetilmesidir.

 

  • İnsana ve Topluma Hak Verilmesi: İnsanlara değerleri ölçüsünde muamele etmek, hak sahibine hakkını eksiksiz teslim etmek ve zulümden sakınmak hikmetin toplumsal boyutuudur. Adaletin ruhu hikmettir; zira adalet, haklının hakkını vermek, hikmet ise bu hakkın ne olduğunu en ince detayına kadar idrak edip o nispette davranmaktır.

 

  • Tabiat ve Kâinata Hak Verilmesi: Modern dünyanın doğayı sömürülecek bir nesne olarak gören mekanik yaklaşımına karşın hikmet, kâinattaki her varlığın bir ilahî amaçla yaratıldığını bilir. Doğaya, hayvanlara ve suya hak ettiği hürmeti göstermek, tabiatın dengesini korumak ekolojik hikmetin gereğidir.

 

4. İlim, Amel ve Hikmet Üçgeni

İslam düşünce geleneğinde daha önce ele aldığımız ilim ve üns kavramlarıyla hikmet sıkı bir bağ içindedir:



1.   İlim, varlığın haritasını çıkarır (bilmek).

 

2.   Amel, bu haritaya göre yürümeyi sağlar (yapmak).

 

3.   Hikmet ise doğru zamanda, doğru yerde, doğru ölçüyle ve en güzel tarzda davranmayı temin eden kalp basiretidir.

 

Bu bağlamda hikmet sahibi insan (hakîm), öfkeye kapıldığında adaleti elden bırakmayan, bollukta şımarmayan, darlıkta ümitsizliğe düşmeyen kimsedir. Hz. Ali’ye atfedilen "Hikmet müminin yitiğidir, nerede bulursa onu alsın" sözü, hikmetin evrensel ve sürekli bir arayış konusu olduğunu simgeler.



Sonuç

Hikmet (حكمة), İslam düşünce atlasının en tepesinde yer alan; ilmi erdeme, ahlakı estetiğe ve vicdanı adalete dönüştüren ilahî bir lütuftur. "Eşyaya hakkını vermek" prensibiyle hareket eden hikmet ehli bir insan; nefsine, çevresine, topluma ve Yaratıcı’sına karşı sorumluluk bilinciyle yaşar. Günümüz insanının bilgi yığınları içinde anlam arayışı verdiği karmaşık dünyada, hikmetin o sükûnet verici, dengeleyici ve hakikat odaklı rehberliğine duyulan ihtiyaç her zamankinden daha büyüktür.


*

Derleyip düzenleyerek sunan

Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 03. 11. 2026

zaman:
Etiketler: ,