İmam-ı Rabbânî Hazretleri tarafından Cemaleddin Hüseyin’e yazılan 113. Mektup, tasavvuftaki "cezbe" (manevi çekim), "müşahede" (manevi müşahede/görüş) ve makamlar arasındaki farkları ele alan derin bir mektuptur.
Metnin sistematik özeti konu
başlıklarına göre aşağıda çıkarılmıştır:
1. Cezbe (İncizap) Türleri ve Makam İlişkisi
- Sınırlı Cezbe (Müptedinin/Yolun Başındakilerin Cezbesi): Tasavvuf yolunun henüz başında olan veya sülûke (manevi yolculuğa)
girmemiş meczupların yaşadığı cezbe mutlak ve en üst düzey bir cezbe
değildir. Bu durum, salikin kalb makamından bir üst makam olan ruh
makamına çekilmesinden (incizab) ibarettir.
- Asıl İlâhî Cezbe (Müntehinin/Yolun Sonuna Varanın Cezbesi): Gerçek ilâhî cezbe, ancak manevi yolculuğun nihayetine (sonuna)
ulaşmış olanlarda tecelli eder. Çünkü bu makamın üzerinde ulaşılabilecek
başka bir makam kalmamıştır.
2. Başlangıç Seviyesindeki Yanılgılar ve Ruhun Müşahedesi
- Müşahededeki Yanılgı: Yolun
başındakilerin müşahede ettiği şey, aslında Cenab-ı Hakk'ın kendisi değil;
Hz. Adem'e üflenen ve Allah'ın kendi sureti üzere yarattığı "ruh-u menfuh" (üflenmiş ruh)'tur.
- Kavramsal İsimlendirmeler: Yolun
başındaki sufiler bu ruhu müşahede ettiklerinde, bunu Yüce Hakk'ın
müşahedesi zannetmişlerdir. Bu ruhun cisimler alemi ile az da olsa bağı
olduğundan, bu durum geçmişte bazı sufiler tarafından "kesrette ehadiyet" (çoklukta teklik)
veya "maiyyet" (beraberlik) olarak
adlandırılmıştır.
3. Gerçek İlâhî Müşahedenin Şartı ve Alameti
- Fena Şartı: Tam bir fena (nefsin arzularından geçip yok
olma hali) gerçekleşmeden Yüce Hakk'ın gerçek anlamda müşahede edilmesi
mümkün değildir. Bu fena hali ise ancak sülûkun (manevi yolculuğun) en
sonunda elde edilir.
- Dünyadan Kopuş: Gerçek
ilâhî müşahedenin en büyük alameti, bu alemle (şekiller ve cisimler
dünyasıyla) olan tüm münasebetin ve bağın tamamen kesilmesidir. Eğer
müşahede edilen şeyin bu alemle en ufak bir ilişkisi veya şekli varsa, o
Sübhan olan Allah'ın müşahedesi değildir.
- Dilin Yetersizliği ve Hakikat: En üst
mertebedeki bu durum, aslında kelimelerin yetersizliğinden ötürü
"şühud/müşahede" olarak adlandırılsa da, aslında nasıllığı
(keyfiyeti) ve benzeri olmayan benzersiz bir intisab ve yakınlık halidir.
Bu ilahi ihsanları ve tecellileri taşımaya ancak o makama erdirilmiş özel
kullar dayanabilir.
