GÜNLÜK: Doğumdan Ölüme Kadar Eğitim-Öğretim

26 Ağustos 2026 Çarşamba

Doğumdan Ölüme Kadar Eğitim-Öğretim

Eğitim-öğretim beşikten mezara kadar devam eder. (?) sözüyle ne demek istendiğini az çok biliyoruz. Buna rağmen YZ’ya sözü sistematik olarak açıklayan bir metin hazırlattık.¹Bu metinden sadece bir alıntı yapıyoruz:

“Kur’an’ın eğitim anlayışı: “Rabbim, ilmimi artır”

Kur’an’ın eğitim ve öğrenme anlayışının en dikkat çekici ifadelerinden biri Hz. Peygamber’e verilen şu emirdir:

“Rabbim! İlmimi artır.”¹

Burada çok önemli bir nokta vardır.

Hz. Peygamber'e “Artık yeterince biliyorsun.” denilmemekte; aksine bilginin artırılması istenmektedir.

Bu, eğitim açısından son derece güçlü bir mesajdır:

Bilgide son nokta yoktur.

İnsan ne kadar bilgili olursa olsun, daha fazla öğrenmeye açıktır.

Dolayısıyla:

Öğrenme → bilginin artması → anlayışın gelişmesi → hikmetin derinleşmesi şeklinde devam eden bir süreçtir.

Bu anlayış, “beşikten mezara kadar eğitim” düşüncesinin Kur’an’daki en güçlü dayanaklarından biridir.”¹

Ne kadar bilgili ve kültürlü olursak olalım Peygamberimize (sav) verilen emri yani “Rabbim! İlmimi artır.” duasını tekrar tekrar son nefesimize kadar yapmalıyız.

Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın, “36 veya 72 saatte bir dünyada icatlar oluyor.” Mealindeki sözüne örneklerle açıklık getirmesini ve bu sözün hangi amaçla söylenebileceğini açıklamasını istedim YZ’dan. YZ’nın cevabından anladım ki sözlerin amacını anlamak şöyle dursun o sözleri aynen hafızamda tutamıyorum. Buradan ne çıkarıyoruz? Bir söz Sabahattin Gencal tarafından da söylense yine de doğrulaması yapılmalıdır. Gencal hafızası zayıf olduğu için sözü çarpıtır ya da yanlış yapar ancak hinoğlu hinler kendilerine menfaat için yani kasıtlı olarak yanlış yazar/söyler. Demek ki doğruyu yanlıştan ayırmamız gerekir. YZ’nın bana uyarısı:

“Aydın’ın farklı konuşma ve yazılarında daha çok bilimsel bilginin olağanüstü hızla çoğaldığını ve bazı bilim alanlarında bilginin yaklaşık 72 saatte iki katına çıkabildiğini söylediği görülmektedir. Türkiye Innovation Week 2024 raporunda da onun ifadesi “bugün bilim 72 saatte iki katına çıkıyor” şeklinde kaydedilmiştir. (TİM)”²

Bazı bilim alanlarında bilginin yaklaşık 72 saatte iki katına çıkabildiğini söylediği görülmektedir. Allah’m (cc) bu ne olağanüstü çoğalma. Peki, bizim toplum çağdaş gelişmeye ayak uydurabiliyor mu? Nerede? Okul bitince okumak da bitiyor toplumumuzda. Tabii istisnaları hariç tutarak her alanda yerimizde sayıyoruz ya da bir ileri iki geri adım atıyoruz. İkide bir hamasi nutuklar olmuyor değil. Şöyle ilerliyoruz böyle ilerliyoruz, diye. Ancak çağdaş ilerlemeye göre?

Bu konuda YZ’nın hazırladığı metinden bir bölüm alıyoruz:

“Bilgi hızla artıyor” demek “insan daha bilgili oluyor” demek değildir

Burada çok önemli bir ayrım vardır.

Bilgi miktarı artabilir; fakat insanın bilgeliği aynı hızda artmayabilir.

Örneğin bugün telefonumuzda milyonlarca bilgiye ulaşabiliriz.

Fakat:

Çok bilgiye ulaşmak, doğru bilgiye ulaşmak anlamına gelmez.

Daha önemlisi:

Doğru bilgiyi bilmek de onu doğru kullanmak anlamına gelmez.

Bu nedenle çağımızın eğitim anlayışı:

Bilgi → Anlama → Sorgulama → Doğrulama → Değerlendirme → Üretme → Etik kullanma şeklinde ilerlemelidir.

Bu, sizin daha önce üzerinde durduğunuz çağdaş okuryazarlık anlayışıyla da doğrudan bağlantılıdır.”²

YZ önceki çalışmalarımızı da hatırlıyor. Maşallah! Şimdi ondan söz edecektim.

Okumanın seslendirme olmadığını söylemiştik. Yine göz gezdirme veya seyretme olmadığını da… Bu konuda birçok yazar ve düşünürün kendilerine özgü kıymetli görüşleri vardır. Ben UNESCONUN görüşlerini merak ettim. Bu konuda YZ’ya birçok soru sordum ve bir özet istedim.

Yine şahane cevaplar. İşte o cevapların sonuç bölümü:

Sonuç

Bütün sorularınızı tek bir tanımda birleştirirsek:

Çağdaş okuryazarlık; bireyin yazılı, görsel, işitsel, dijital ve yapay zekâ destekli ortamlarda bilgiye erişebilmesi; bilgiyi anlayabilmesi, sorgulayabilmesi, kaynağını ve güvenilirliğini değerlendirebilmesi, yanlış ve yanıltıcı bilgiyi ayırt edebilmesi, bilgiyi güvenli ve etik biçimde kullanabilmesi, gerektiğinde yeni içerik üretebilmesi ve bütün bu becerilerini değişen şartlara göre yaşam boyu geliştirebilmesidir.

Bu tanımda "okumak", yalnızca kelimeleri okumak değildir.

"Yazmak", yalnızca harfleri kâğıda geçirmek değildir.

"Bilmek", yalnızca bilgi sahibi olmak değildir.

"Dijital olmak", yalnızca teknoloji kullanmak değildir.

"Yapay zekâ kullanmak", yalnızca soru sormak değildir.

Asıl mesele şudur:

İnsan, karşılaştığı bilgi ve teknoloji karşısında aklını, iradesini, eleştirel düşüncesini, ahlâkını ve sorumluluk duygusunu koruyabiliyor mu?

UNESCO'nun günümüzdeki Medya ve Bilgi Okuryazarlığı, dijital öğrenme ve yapay zekâ yetkinliği yaklaşımlarının ortak paydası büyük ölçüde budur. UNESCO'nun güncel çerçeveleri teknolojiyi insanın yerine koymaktan ziyade, insan merkezli, güvenli, etik, eleştirel, kapsayıcı ve sorumlu bir kullanım anlayışını öne çıkarmaktadır. (UNESCO)³

Sorumluluk’tan söz edildi yukarıda. Soralım, sadece kendimizden mi sorumluyuz? Değil mi ya. Kendimizden olduğu kadar, çevremizden, toplumumuzdan ve dünyadan… Yani? İnsanlıktan…

Türkiye’mizde okur yazarlık konusunda ne yaptık? Daha neler yapabiliriz? Okuma yazma bilmeyenlere kurslar açtık. Evet, 1997’de yönetici olduğum bir ilköğretim okulunda okuma yazma bilmeyen bayanlar için kurs açmıştım ben de. Sağ olsunlar iki bayan öğretmen arkadaşım örnek çalışma yürütmüşlerdi. Tam o sıralarda bir gazetede okudum ki Fransa’da bilgisayar okuma yazma kursları açılıyor… Teknoloji geliştikçe her zaman kurslar açılacaktır, açılmalıdır da.

Mevcut imkân ve şartlarımızla ve de mevcut personelle bu konuda neler yapabileceğimiz konusunda da bilgi istedim. Sağ olsunlar. Yine güzel bilgiler. Yine birkaç paragraf:

Asıl sorun:

Doğru bilgiyi yanlıştan, bilgiyi yorumdan, haberi propagandadan, gerçeği manipülasyondan, insan düşüncesini yapay zekâ üretiminden ve özgür tercihi algoritmik yönlendirmeden ayırabilmektir.

Bu nedenle Türkiye'nin çağdaş okuryazarlık hedefini şu formülle özetlemek mümkündür:

OKUMA → ANLAMA → SORGULAMA → DOĞRULAMA → DEĞERLENDİRME → ÜRETME → ETİK KULLANMA → SORUMLULUK → SÜREKLİ ÖĞRENME

Bence Türkiye'nin çağdaş okuryazarlık politikası için en gerçekçi ve ekonomik model tam olarak bu zinciri mevcut eğitim sisteminin içine yerleştirmektir.”⁴

Adını unuttuğum bir yazar, “Öğretmenler öğrettikçe öğrenen ulvi cahillerdir.” diyor ki bence de doğrudur. Bakınız bu yazıyı yazarken bile birkaç hatamı buldum. Yukarıda belirttiklerime ek olarak yazıyorum: Bakınız bir araştırma, bir inceleme veya özetleme olunca hemen yapay zekâyı çağırıyorum. Bu tasvip edilemez. Evet yapay zekâdan yararlanılır. Ancak her şeyin bir ölçüsü var canım…

Aslında farklı okuryazarlık üzerine odaklanacaktık ancak beceremedik. Sağlık olsun, diyerek bir alıntı daha yapalım. Yine alıntı mı? Demeyelim. Buna şükür. Bazıları çalıntı yapıyor. Yazarlardan alamasa bile yapay zekâdan çalıyor. Hatta yapay zekânın adını bile kullanmıyor. Kendi imzasıyla yayınlıyor. İntihalle ilgili kurallar var ancak yapay zekâdan intihal konusunu pek bilmiyorum. Ne olursa olsun dürüstlük ve ahlâk şart.

Konudan azıcık saptık. Sadede gelelim:

"Farklı Okuryazarlıklar" Ne Demektir?

UNESCO'nun yaklaşımından hareketle günümüzde okuryazarlık alanının genişlediğini söyleyebiliriz.

Başlıca alanlar şunlardır:

1. Temel okuryazarlık

Okuma, yazma ve temel anlama becerisidir.

2. Bilgi okuryazarlığı

Bilgiyi:

arama → bulma → değerlendirme → kullanma → üretme

becerisidir.

UNESCO bilgi okuryazarlığını insanların kişisel, toplumsal, mesleki ve eğitimsel amaçlarına ulaşabilmeleri için bilgiyi etkili biçimde arama, değerlendirme, kullanma ve üretme yeteneğiyle ilişkilendirmektedir. (UNESCO)

3. Medya okuryazarlığı

Medyanın nasıl çalıştığını, hangi amaçlarla içerik ürettiğini ve içeriklerin nasıl değerlendirilmesi gerektiğini anlayabilmektir.

4. Medya ve bilgi okuryazarlığı

UNESCO açısından özellikle önemlidir.

Medya okuryazarlığı ile bilgi okuryazarlığını birleştirir ve bunlara dijital/teknolojik boyutları da ekler. (UNESCO)

5. Dijital okuryazarlık

Dijital teknolojileri yalnızca kullanmak değil, onları anlamlı, güvenli, eleştirel ve etik biçimde kullanabilmektir.

6. Veri okuryazarlığı

Verileri okuyabilmek, yorumlayabilmek ve verilerden çıkarılan sonuçların nasıl elde edildiğini anlayabilmektir.

7. Yapay zekâ okuryazarlığı

Yapay zekânın ne olduğunu, nasıl kullanılabileceğini, hangi imkânları ve riskleri taşıdığını anlayabilmektir.

UNESCO'nun 2024 AI Yetkinlik Çerçevesi bu alanı ayrıca sistemleştirmiştir. (UNESCO)³

Yukarıdaki metni tekrar okuyarak okur yazar olup olmadığımızı tespit edebiliriz gibime geliyor. Okuryazar olduğumuzu öğrendik diyelim. “Doğru bilgiyi yanlıştan, bilgiyi yorumdan, haberi propagandadan, gerçeği manipülasyondan, insan düşüncesini yapay zekâ üretiminden ve özgür tercihi algoritmik yönlendirmeden ayırabilir miyiz?” Yoksa daha “Kırk fırın ekmek mi yememiz mi gerekir.”

Yarabbim, son nefesimize kadar ilmimizi artır.

Çalışmak bizden tevfik Allah’tan

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 25. 08. 2026

_________________________________

Eğitim-öğretim beşikten mezara kadar devam eder. ( ? ) sözünü başta Kur’an ve hadis olmak üzere yazar ve düşünürlerin buyruklarından/sözlerinden örnekler vererek sistematik olarak açıklayınız.

“Eğitim-öğretim beşikten mezara kadar devam eder” sözü, İslâmî eğitim anlayışının ruhunu oldukça güzel özetleyen bir ifadedir. Ancak önce önemli bir noktayı belirtmek gerekir: “İlim beşikten mezara kadar öğrenilir” veya Arapça “اطلبوا العلم من المهد إلى اللحد” şeklindeki söz, halk arasında hadis olarak meşhur olmuşsa da sahih bir hadis olarak Hz. Peygamber’e nispet edilmesi doğru değildir. Buna karşılık Kur’an’ın ilme verdiği önem ve sahih hadislerdeki öğrenmeye ilişkin teşvikler, bu sözün anlam bakımından İslâm’ın eğitim anlayışıyla büyük ölçüde örtüştüğünü göstermektedir.

Aşağıda konuyu bu ayrımı gözeterek sistematik biçimde ele alalım.

EĞİTİM-ÖĞRETİMİN BEŞİKTEN MEZARA KADAR DEVAM ETMESİ

1. “Beşikten mezara kadar eğitim” ne demektir?

“Beşikten mezara kadar eğitim” anlayışı, insanın doğumundan ölümüne kadar öğrenmeye, kendisini geliştirmeye, tecrübe kazanmaya ve bilgisini yenilemeye devam etmesi gerektiğini ifade eder.

Burada eğitim yalnızca:

· okulda ders görmek,

· diploma almak,

· meslek öğrenmek

anlamına gelmez.

Daha geniş anlamda eğitim;

İnsanın aklını, bilgisini, ahlâkını, karakterini, davranışlarını, mesleğini, sosyal ilişkilerini ve hayatı anlama biçimini sürekli geliştirmesidir.

Dolayısıyla eğitim üç temel döneme indirgenebilir:

Çocukluk → Gençlik → Yetişkinlik/Yaşlılık

Fakat öğrenme bu dönemlerin hiçbirinde sona ermez.

Çocuk okulda öğrenir; genç araştırarak öğrenir; yetişkin yaşayarak ve tecrübe ederek öğrenir; yaşlı insan ise hem öğrenmeye devam eder hem de biriktirdiği bilgiyi yeni kuşaklara aktarır.

Bu nedenle:

İnsan eğitim alan bir varlık olduğu kadar, hayatının ilerleyen dönemlerinde eğitim veren bir varlıktır.

2. Kur’an’ın eğitim anlayışı: “Rabbim, ilmimi artır”

Kur’an’ın eğitim ve öğrenme anlayışının en dikkat çekici ifadelerinden biri Hz. Peygamber’e verilen şu emirdir:

**“Rabbim! İlmimi artır.”**¹

Burada çok önemli bir nokta vardır.

Hz. Peygamber'e “Artık yeterince biliyorsun.” denilmemekte; aksine bilginin artırılması istenmektedir.

Bu, eğitim açısından son derece güçlü bir mesajdır:

Bilgide son nokta yoktur.

İnsan ne kadar bilgili olursa olsun, daha fazla öğrenmeye açıktır.

Dolayısıyla:

Öğrenme → bilginin artması → anlayışın gelişmesi → hikmetin derinleşmesi

şeklinde devam eden bir süreçtir.

Bu anlayış, “beşikten mezara kadar eğitim” düşüncesinin Kur’an’daki en güçlü dayanaklarından biridir.

3. Kur’an'a göre bilenle bilmeyen bir değildir

Kur’an şöyle sorar:

**“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”**²

Bu soru, bilginin insanın değerini yükselten önemli bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır.

Burada bilgi yalnızca ezberlenmiş malumat değildir.

Kur’an'ın bilgi anlayışında;

bilmek → anlamak → düşünmek → ibret almak → doğru davranmak

ilişkisi bulunmaktadır.

Örneğin:

Bir insan çevre kirliliğinin zararlarını biliyor fakat çevreyi kirletmeye devam ediyorsa, onun bilgisinin davranışa dönüşmesi gerçekleşmemiştir.

Dolayısıyla gerçek eğitim:

Bilginin davranışa dönüşmesidir.

4. Kur’an'ın ilk vahyi: “Oku!”

İslâm medeniyetinin bilgi anlayışının başlangıcında “Oku!” emrinin bulunması son derece anlamlıdır.

Alak sûresinin ilk ayetlerinde:

**“Yaratan Rabbinin adıyla oku!”**³

buyurulur.

Bu emir yalnızca harfleri okumayı değil, daha geniş anlamıyla varlığı, insanı, toplumu ve hayatı anlamaya yönelik bilinçli bir okuma faaliyetini çağrıştırmaktadır.

Böylece İslâm'ın eğitim anlayışında ilk adımlardan biri:

OKUMAK

olmaktadır.

Ancak çağdaş anlamda okuma yalnızca metni seslendirmek değildir.

Gerçek okuma:

Okuma → Anlama → Sorgulama → Doğrulama → Değerlendirme → Uygulama

sürecidir.

Bu bakımdan eğitim hayat boyunca devam eder.

5. İnsan doğumdan itibaren öğrenmeye başlar

Kur’an, insanın dünyaya geldiğinde belli bir bilgi birikimine sahip olmadığını şöyle ifade eder:

**“Allah sizi annelerinizin karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; size işitme, gözler ve gönüller verdi ki şükredesiniz.”**⁴

Bu ayet eğitim açısından son derece önemlidir.

İnsan:

· görerek,

· işiterek,

· dokunarak,

· yaşayarak,

· gözlemleyerek,

· taklit ederek,

· sorarak,

· araştırarak

öğrenir.

Bebek konuşmayı,

çocuk yürümeyi,

öğrenci okumayı,

genç meslek edinmeyi,

yetişkin hayatı yönetmeyi,

yaşlı insan ise tecrübelerini değerlendirmeyi öğrenir.

Dolayısıyla öğrenme insanın tabiatına yerleştirilmiş sürekli bir süreçtir.

6. Hz. Peygamber'in eğitim anlayışı

Hz. Muhammed'in (sav) söz ve uygulamalarında öğrenme ve öğretmeye büyük önem verilmiştir.

Bunlardan en önemlilerinden biri şudur:

**“Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde derin anlayış sahibi kılar.”**⁵

Burada eğitim yalnızca bilgi toplamak değildir.

Anlama ve kavrama özellikle vurgulanmaktadır.

Bu nedenle gerçek eğitim:

Bilgi + anlayış + muhakeme + uygulama

bütünlüğünden oluşur.

7. İlim öğrenmek için yola çıkmak

Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

**“Kim ilim elde etmek amacıyla bir yola girerse Allah da onun için cennete giden yolu kolaylaştırır.”**⁶

Bu hadis, öğrenmeyi pasif bir faaliyet olmaktan çıkarır.

İnsan:

· araştırmalı,

· sormalı,

· okumalı,

· öğretmenlere başvurmalı,

· farklı kaynakları karşılaştırmalı,

· doğru bilgiye ulaşmak için çaba göstermelidir.

Buradan çok önemli bir eğitim ilkesi ortaya çıkar:

Bilgi ayağımıza gelmez; bilgiye doğru yürümemiz gerekir.

8. Hz. Peygamber'in “faydalı bilgi” anlayışı

İslâm'da bütün bilgilerin aynı değerde olmadığı da unutulmamalıdır.

Hz. Peygamber'in dualarından biri şöyledir:

**“Allah'ım! Fayda vermeyen ilimden Sana sığınırım...”**⁷

Bu ifade eğitim açısından çok önemlidir.

Çünkü amaç yalnızca çok şey bilmek değildir.

Asıl amaç:

İnsana, topluma ve hakikate fayda sağlayan bilgiye sahip olmaktır.

Örneğin bir öğrencinin binlerce bilgiyi ezberlemesi fakat öğrendiklerini hiçbir şekilde kullanamaması, eğitimin amacı açısından yeterli değildir.

Buna karşılık öğrenci:

· bilgiyi anlayabiliyor,

· doğru ile yanlışı ayırabiliyor,

· bilgiyi hayatında kullanabiliyor,

· başkalarının hakkına saygı gösterebiliyor

ise eğitim daha anlamlı hâle gelir.

9. “Âlimler peygamberlerin mirasçılarıdır”

Hz. Peygamber'e nispet edilen meşhur hadislerden biri:

**“Âlimler peygamberlerin mirasçılarıdır.”**⁸

şeklindedir.

Buradaki “miras”, yalnızca maddî bir miras değildir.

Esas miras:

bilgi + hikmet + ahlâk + hakikat arayışı + insanlara rehberlik

olarak düşünülebilir.

Bu nedenle öğretmenlik yalnızca maaş karşılığında yapılan bir meslek değil, aynı zamanda bilginin ve tecrübenin kuşaktan kuşağa aktarılması görevdir.

10. Öğretmenin görevi hayat boyu sürer

Bir öğretmenin öğrencisi okuldan mezun olduktan sonra eğitim ilişkisi tamamen sona ermeyebilir.

Örneğin:

Bir öğretmen 20 yaşında bir öğrencisine matematik öğretir.

Öğrenci 40 yaşında mühendis olur.

50 yaşında kendi çocuklarını yetiştirir.

60 yaşında başka gençlere tecrübelerini aktarır.

Böylece öğretmenin verdiği bilgi, öğrencisinin hayatında farklı biçimlerde yaşamaya devam eder.

Bu nedenle:

İyi öğretmenin etkisi ders saatiyle sınırlı değildir.

11. Hz. Âdem'den itibaren insanlığın öğrenme serüveni

Kur'an'da Hz. Âdem'e isimlerin öğretilmesinden söz edilir:

**“Âdem'e bütün isimleri öğretti...”**⁹

Bu olay, insanın bilgi ve öğrenme kapasitesine yapılan önemli bir vurgu olarak değerlendirilebilir.

İnsan diğer canlılardan farklı olarak:

· öğrendiğini hafızasında tutar,

· başkasına aktarır,

· yeni bilgiler üretir,

· geçmiş tecrübelerden yararlanır,

· geleceğe yönelik plan yapar.

Böylece insanlık tarihi aynı zamanda bir öğrenme ve öğretme tarihi hâline gelir.

12. Hz. Mûsâ–Hızır kıssası: Bilginin sonu yoktur

Kur'an'daki Kehf sûresinde Hz. Mûsâ ile Hızır arasında geçen kıssa da hayat boyu öğrenme açısından son derece dikkat çekicidir.

Hz. Mûsâ peygamber olmasına ve büyük bir bilgiye sahip bulunmasına rağmen, Allah tarafından kendisine özel bir bilgi verilen kuldan öğrenmek üzere yolculuğa çıkar.¹⁰

Bu kıssadan şu eğitim ilkesi çıkarılabilir:

İnsan ne kadar bilgili olursa olsun öğrenmeye devam etmelidir.

Bu aynı zamanda bilim insanı, öğretmen, yönetici ve toplum önderleri için de önemli bir uyarıdır.

“Ben artık biliyorum.” düşüncesi öğrenmenin önündeki en büyük engellerden biridir.

Bunun karşıtı ise:

“Bildiklerim kadar bilmediklerimin de farkındayım.”

tavrıdır.

13. Sokrates: Bilmediğini bilmek

Batı düşüncesinde Sokrates'in bilgi anlayışı da bu noktada dikkat çekicidir.

Sokrates'e atfedilen temel düşünce, insanın kendi bilgisinin sınırlarının farkına varmasıdır.

Bu düşünceyi şöyle özetleyebiliriz:

Bilginin başlangıcı, insanın bilmediğini fark etmesidir.

Gerçek eğitim insanı kibirli hâle getirmez; aksine öğrenme merakını artırır.

Bu nedenle eğitimli insan:

“Her şeyi biliyorum.”

demekten çok,

“Daha öğrenecek çok şeyim var.”

diyebilendir.

14. Konfüçyüs: Öğrenmenin sürekliliği

Çin düşüncesinin önemli isimlerinden Konfüçyüs de öğrenmeye büyük önem vermiştir.

Ona atfedilen meşhur ifadelerden biri şöyledir:

“Öğrenmek ve öğrendiğini zaman zaman uygulamak, bundan daha güzel ne vardır?”

Konfüçyüs'ün eğitim anlayışında öğrenme, yalnızca teorik bilgi edinmek değildir.

Öğrenme → uygulama → alışkanlık → karakter

dönüşümü önemlidir.

Bu anlayış İslâm'daki “ilim–amel” ilişkisiyle karşılaştırılabilecek niteliktedir.

15. Mevlânâ: Değişme ve olgunlaşma

Mevlânâ'nın eğitim anlayışı da insanın sürekli değişmesi ve olgunlaşması üzerine kuruludur.

Onun düşüncesinde insanın bulunduğu noktayı yeterli görmemesi, sürekli bir oluş ve olgunlaşma içerisinde bulunması önemlidir.

Bu düşünceyi eğitim açısından şöyle ifade edebiliriz:

İnsan tamamlanmış bir varlık değil, sürekli tamamlanmaya çalışan bir varlıktır.

Dolayısıyla:

Çocuk öğrenir.

Genç öğrenir.

Yetişkin öğrenir.

Yaşlı öğrenir.

Hatta yaşlı insanın bir başka görevi de yaşayarak öğrendiklerini başkalarına öğretmektir.

16. Yunus Emre: Bilgi ile insanlaşma arasındaki ilişki

Yunus Emre'nin:

“İlim ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir”

diye başlayan meşhur şiiri, eğitim açısından son derece anlamlıdır.¹¹

Burada bilgi yalnızca dış dünyayı bilmek değildir.

İnsanın:

· kendisini,

· zaaflarını,

· yeteneklerini,

· sorumluluklarını,

· insanlarla ilişkilerini,

· varoluşunu

anlaması da bilginin bir parçasıdır.

Böylece eğitim iki yönlü hâle gelir:

Dış dünyayı öğrenmek

Bilim, tarih, sanat, teknoloji, toplum vb.

Kendini öğrenmek

Ahlâk, karakter, sorumluluk, duygu ve düşünceler vb.

Gerçek eğitim bu ikisini birleştirir.

17. Francis Bacon: Bilginin gücü

Modern Batı düşüncesinde Francis Bacon'ın meşhur:

“Knowledge itself is power.”

yani “Bilginin kendisi güçtür.”

ifadesi, modern eğitim anlayışının önemli dayanaklarından biri hâline gelmiştir.¹²

Ancak burada bir noktaya dikkat etmek gerekir:

Bilginin güç olması, onun sorumsuzca kullanılabileceği anlamına gelmez.

Günümüzde nükleer teknoloji, yapay zekâ, biyoteknoloji ve dijital teknolojiler bize bunu açıkça göstermektedir.

Dolayısıyla çağdaş eğitim:

Bilgi + beceri + etik + sorumluluk

birlikteliğini gerektirir.

18. Atatürk: “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir”

Mustafa Kemal Atatürk'ün eğitim ve bilim anlayışının özünü ifade eden meşhur sözü şöyledir:

**“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.”**¹³

Bu söz, modern Türkiye'nin eğitim anlayışı bakımından son derece önemlidir.

Çünkü burada insanın hayatını yönlendirmesi gereken temel unsurun bilimsel bilgi ve akıl olduğu vurgulanmaktadır.

Bu anlayışla:

Cehalet → sorgulama → bilgi → bilim → akılcı karar → ilerleme

arasında bir ilişki kurulabilir.

19. Eğitim neden mezara kadar devam etmelidir?

Bunun birçok nedeni vardır.

1. Dünya değişmektedir

İnsan 30 yaşında öğrendiği bilgilerle 70 yaşında yaşayamaz.

Teknoloji değişir.

Meslekler değişir.

Toplum değişir.

İletişim biçimleri değişir.

Dolayısıyla insanın bilgisi de yenilenmelidir.

2. Bilginin miktarı sürekli artmaktadır

Bugün bir insanın bilmesi gereken bilgi alanları geçmişe göre çok daha geniştir.

Bu nedenle eğitim artık:

“Okulu bitirince eğitim biter.”

anlayışından çıkmıştır.

3. İnsan yeni roller üstlenir

İnsan hayat boyunca:

öğrenci → çalışan → eş → ebeveyn → yönetici → vatandaş → danışman → mentor

gibi farklı roller üstlenebilir.

Her rol yeni öğrenmeler gerektirir.

4. Yaşlılık da bir öğrenme dönemidir

Yaşlı insanın öğrenmesi sona ermez.

Yeni teknoloji kullanabilir.

Yeni kitaplar okuyabilir.

Yeni düşünceler öğrenebilir.

Yeni insanlarla tanışabilir.

Tecrübelerini değerlendirebilir.

Kendi hayatını yeniden anlamlandırabilir.

20. “Beşikten mezara eğitim” sadece bilgi toplamak değildir

Bu noktada çok önemli bir ayrım yapmalıyız.

Eğitim ≠ bilgi yığmak.

Eğitim:

Bilgiyi anlamlandırmak ve insanın davranışlarını olumlu yönde değiştirmektir.

Örneğin:

Bir insan adaletin ne olduğunu biliyor ama haksızlık yapıyorsa eğitim tamamlanmış değildir.

Bir insan çevre sorunlarını biliyor ama çevreyi kirletiyorsa eğitim eksiktir.

Bir insan kul hakkını biliyor ama başkasının hakkını yiyorsa bilgisi davranışa dönüşmemiştir.

Dolayısıyla gerçek eğitim:

Bilgi → bilinç → davranış → karakter → sorumluluk

dönüşümünü gerçekleştirmelidir.

21. Günümüzde “beşikten mezara eğitim” nasıl uygulanabilir?

Çağdaş eğitim anlayışında bu düşünce “hayat boyu öğrenme” (lifelong learning) kavramıyla ifade edilmektedir.

Bu anlayışa göre insan:

Çocuklukta

Okuma, yazma, temel matematik, iletişim ve sosyal davranışları öğrenir.

Gençlikte

Meslek, bilim, sanat, yabancı dil ve sosyal sorumluluk alanlarında gelişir.

Yetişkinlikte

Mesleki bilgisini yeniler, yeni teknolojileri öğrenir ve toplumdaki değişikliklere uyum sağlar.

Yaşlılıkta

Yeni ilgi alanları edinir, kitap okur, kültürel faaliyetlere katılır, teknoloji öğrenir ve tecrübelerini genç kuşaklara aktarır.

Böylece insan hayatı:

Öğrenme → uygulama → tecrübe → paylaşma → yeniden öğrenme

şeklinde devam eden bir döngüye dönüşür.

22. Öğreten insan da öğrenmeye devam eder

Bu sözün belki de en önemli sonuçlarından biri şudur:

Öğretmen de öğrencidir.

Bir öğretmen ders anlatırken öğrencilerinden yeni şeyler öğrenebilir.

Bir baba çocuğundan teknolojiyi öğrenebilir.

Bir dede torunundan yeni iletişim araçlarını öğrenebilir.

Bir doktor yeni araştırmalardan öğrenebilir.

Bir akademisyen yeni bilimsel gelişmelerden öğrenebilir.

Bir din görevlisi yeni toplumsal meseleleri anlamaya çalışabilir.

Dolayısıyla:

Öğretmek, öğrenmenin sonu değil; başka bir öğrenme biçiminin başlangıcıdır.

23. Beşikten mezara eğitim için bir model

Bütün bu düşünceleri aşağıdaki formülle özetleyebiliriz:

MERAK → SORU → OKUMA → ARAŞTIRMA → ANLAMA → SORGULAMA → DOĞRULAMA → UYGULAMA → TECRÜBE → PAYLAŞMA → YENİDEN ÖĞRENME

Bu döngü insanın hayatı boyunca devam eder.

Dolayısıyla gerçek eğitim sistemi yalnızca çocuklara:

“Ne öğreteceğiz?”

sorusunu sormamalıdır.

Aynı zamanda:

“İnsana hayatı boyunca nasıl öğreneceğini nasıl öğreteceğiz?”

sorusunu da sormalıdır.

Bence çağdaş eğitim politikasının temel sorularından biri budur.

24. Sonuç

“Eğitim-öğretim beşikten mezara kadar devam eder” sözü, lafız olarak sahih bir hadis değildir; fakat ifade ettiği temel düşünce, Kur'an'ın ilme verdiği değer, Hz. Peygamber'in ilim öğrenmeye yönelik teşvikleri ve insanın sürekli gelişmeye açık yaratılışıyla büyük ölçüde uyumludur.

Kur'an'ın:

“Rabbim, ilmimi artır.”

emri, insanın bilgi bakımından hiçbir zaman “tamamlandığını” düşünmemesi gerektiğini gösterir.

Hz. Peygamber'in ilim öğrenmenin faziletine ilişkin hadisleri ise öğrenmenin değerini güçlendirir.

Sokrates'in bilmediğini bilme, Konfüçyüs'ün öğrenme ve uygulama, Mevlânâ'nın olgunlaşma, Yunus Emre'nin kendini bilme, Bacon'ın bilginin gücü ve Atatürk'ün bilim ve aklı rehber kabul etme anlayışları da farklı kültür ve medeniyetlerde hayat boyu öğrenme düşüncesinin farklı yansımalarıdır.

Bu nedenle eğitim için şöyle bir sonuç formülü kurulabilir:

EĞİTİM BİR BİNA DEĞİL, BİR HAYAT YOLCULUĞUDUR.

İnsan okula girince öğrenmeye başlamaz; doğduğu anda öğrenmeye başlar. Okul bu öğrenmeyi sistemleştirir. Hayat ise okuldan sonra öğretmeye devam eder. Ölümüne kadar insanın karşısına yeni sorular, yeni insanlar, yeni olaylar ve yeni bilgiler çıkar.

Bu bakımdan:

Beşikten mezara kadar eğitim, insanın doğumdan ölüme kadar “öğrenen”, hayatı boyunca “kendini geliştiren” ve tecrübelerinin son dönemlerinde “öğreten” bir varlık olmasıdır.

Ve çağdaş eğitim anlayışının en güzel hedeflerinden biri şu olabilir:

“İnsana yalnızca bilgi vermek değil, ömrünün sonuna kadar öğrenmeyi sevdirmek.”

Dipnotlar

1. Kur’an, Tâhâ 20:114.

2. Kur’an, Zümer 39:9.

3. Kur’an, Alak 96:1–5.

4. Kur’an, Nahl 16:78.

5. Buhârî, el-Câmiʿu’s-Sahîh, “İlim”; Müslim, el-Câmiʿu’s-Sahîh, “Zekât”.

6. Müslim, el-Câmiʿu’s-Sahîh, “Zikir, Dua, Tevbe ve İstiğfar”, 2699.

7. Müslim, el-Câmiʿu’s-Sahîh, “Zikir, Dua, Tevbe ve İstiğfar”, 2722.

8. Ebû Dâvûd, Sünen, “İlim”, 1; Tirmizî, Sünen, “İlim”, 19.

9. Kur’an, Bakara 2:31.

10. Kur’an, Kehf 18:60–82.

11. Yunus Emre, “İlim İlim Bilmektir,” Divan.

12. Francis Bacon, Meditationes Sacrae (1597), “Of Heresies.” Bacon'ın ifadesi zamanla “Knowledge is power” şeklinde yaygınlaşmıştır.

13. Mustafa Kemal Atatürk, eğitim ve bilim anlayışını çeşitli konuşmalarında bu ifadeyle ortaya koymuştur; bkz. Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler (Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları).

***

Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın, “36 veya 72 saatte bir dünyada icatlar oluyor.” Mealindeki sözüne örneklerle açıklık getirmenizi ve bu sözün hangi amaçla söylenebileceğini açıklayınız. Bu konudaki görüşlerinizi de belirtiniz.

Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın’ın “36 veya 72 saatte bir dünyada icatlar oluyor” şeklinde aktarılan sözü, kelimesi kelimesine “her 36/72 saatte mutlaka yeni bir icat yapılır” şeklinde anlaşılmamalıdır. Aydın’ın farklı konuşma ve yazılarında daha çok bilimsel bilginin olağanüstü hızla çoğaldığını ve bazı bilim alanlarında bilginin yaklaşık 72 saatte iki katına çıkabildiğini söylediği görülmektedir. Türkiye Innovation Week 2024 raporunda da onun ifadesi “bugün bilim 72 saatte iki katına çıkıyor” şeklinde kaydedilmiştir. (TİM)

Bu ayrım önemlidir. Çünkü “bilginin iki katına çıkması” ile “icat sayısının iki katına çıkması” aynı şey değildir. Aşağıdaki değerlendirme bu çerçevede yapılmalıdır.

BİLİMSEL BİLGİNİN BAŞ DÖNDÜRÜCÜ HIZI VE İCATLAR

1. Sözün temel anlamı

Aydın'ın sözünün arkasındaki temel düşünceyi şöyle ifade edebiliriz:

İnsanlığın ürettiği bilimsel bilgi ve teknoloji o kadar hızlı artmaktadır ki, insanın birkaç yıl önce öğrendiği bilgiler bile bazı alanlarda kısa sürede yetersiz veya eskimiş hâle gelebilmektedir.

Aydın başka bir yazısında bazı bilim alanlarında bilginin 72 saatte iki katına çıktığını söylemekte ve bu durum karşısında insanların sürekli çalışıp üretmeleri gerektiğini vurgulamaktadır. (Akademik Akil)

Dolayısıyla sözün asıl amacı, bir zaman ölçüsü vermekten çok bir zihniyet değişikliğine dikkat çekmektir.

Bu zihniyet değişikliği şudur:

“Bir kere öğrendim, artık yeter.” anlayışı yerine “Sürekli öğrenmeli, araştırmalı ve üretmeliyim.” anlayışı.

2. İcatların hızlanmasına neden olan temel faktörler

İcatların ve yeniliklerin hızlanmasının arkasında birkaç önemli sebep vardır.

a. Önceki bilginin yeni bilgi üretmesi

Bilim doğrusal değil, çoğu zaman birikimli ilerler.

Örneğin:

Elektrik bilgisi → elektronik → bilgisayar → internet → akıllı telefon → yapay zekâ

şeklinde birbirini besleyen bir zincir oluşmuştur.

Bir icat, başka bir icadın önünü açar.

Bu nedenle bilimsel gelişme bazen kartopu etkisi meydana getirir.

3. Tekerlekten yapay zekâya

İnsanlık tarihini kabaca düşündüğümüzde teknolojik değişimin hızlandığını görmek mümkündür.

Tekerlek

Ulaşım ve taşımacılıkta büyük bir dönüşüm meydana getirdi.

Matbaa

Bilginin çok daha geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.

Buhar makinesi

Sanayi Devrimi'nin önemli araçlarından biri oldu.

Elektrik

Aydınlatmadan üretime kadar hayatın birçok alanını değiştirdi.

Telefon

İnsanların uzak mesafelerde doğrudan iletişim kurmasını sağladı.

Bilgisayar

Bilgi işleme kapasitesini olağanüstü artırdı.

İnternet

Bilginin dünya çapında çok hızlı paylaşılmasını sağladı.

Akıllı telefon

Bilgisayar, telefon, kamera, harita, banka ve iletişim araçlarını tek cihazda birleştirdi.

Yapay zekâ

Bilgi işleme, dil, görüntü, tasarım ve karar destek süreçlerinde yeni bir aşama oluşturdu.

Burada dikkatimizi çeken husus şudur:

Yeni teknolojiler, yalnızca hayatı değiştirmemekte; yeni teknolojilerin ortaya çıkmasını da kolaylaştırmaktadır.

4. Mikroskop örneği: Bir araç başka bilimlerin önünü açıyor

Aydın'ın bilim tarihine ilişkin anlatımlarında da mercek, mikroskop ve teleskop gibi araçların bilimsel keşifleri nasıl hızlandırdığına dikkat çekilmektedir. (Tunalar)

Örneğin mikroskop sayesinde insan gözüyle görülemeyen yapılar incelenebildi.

Böylece:

Mercek → Mikroskop → Hücre araştırmaları → Mikrobiyoloji → Tıp ve biyoloji alanındaki yeni gelişmeler

gibi bir zincir ortaya çıktı.

Buradan çok önemli bir sonuç çıkar:

Bir icadın değeri yalnızca yaptığı işle değil, kendisinden sonra doğurduğu yeni keşiflerle de ölçülmelidir.

5. Teleskop örneği

Teleskop da benzer bir örnektir.

İnsan gözüyle sınırlı olan astronomik gözlem kapasitesi, teleskopla büyük ölçüde genişledi.

Böylece:

Teleskop → Daha iyi gözlem → Yeni astronomik bilgiler → Yeni teoriler → Daha gelişmiş teleskoplar

döngüsü oluştu.

Yani bilim:

Araç üretir → araç yeni bilgi üretir → yeni bilgi yeni araçların yapılmasını sağlar.

Aydın'ın Cahit Arf'a atıfla vurguladığı noktalardan biri de budur: bilgi işleyen sistemler yeni bilgi ve fikirlerin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir. (Akademik Akil)

6. Bilgisayar ve internet: Hızlanmanın en güçlü örneklerinden biri

Bilgisayarın ortaya çıkmasıyla insanın hesaplama ve bilgi işleme kapasitesi büyük ölçüde arttı.

Ardından internet geldi.

İnternet:

· bilgiye erişimi,

· bilimsel iletişimi,

· veri paylaşımını,

· uzaktan eğitimi,

· uluslararası araştırmayı

çok hızlandırdı.

Bugün bir araştırmacı dünyanın başka bir ülkesindeki bilim insanının yayımladığı çalışmaya çok kısa sürede ulaşabilmektedir.

Bu durum bilimsel gelişmenin küresel bir ağ içerisinde gerçekleşmesini kolaylaştırmıştır.

7. Yapay zekâ örneği

Aydın'ın özellikle nörobilim, yapay zekâ ve nöroteknoloji gibi alanların hızına dikkat çektiği görülmektedir. (Akademik Akil)

Yapay zekâ bunun çok güzel bir örneğidir.

Yapay zekâ:

· büyük miktarda veriyi işleyebilir,

· örüntüleri belirleyebilir,

· araştırmacılara analiz konusunda yardımcı olabilir,

· metin ve görüntüleri analiz edebilir,

· bazı bilimsel araştırma süreçlerini hızlandırabilir.

Böylece ilginç bir döngü oluşmaktadır:

İnsan → yapay zekâ geliştiriyor → yapay zekâ araştırmayı hızlandırıyor → yeni araştırmalar yapılıyor → yeni teknolojiler geliştiriliyor.

Bu döngü, bilimsel gelişmenin hızını daha da artırabilir.

8. Tıp alanındaki gelişmeler

Aydın bir beyin ve sinir cerrahı olduğu için özellikle nörobilimdeki hızlı gelişmelere dikkat çekmektedir.

Nitekim Türkiye Innovation Week 2024'te nörobilimin en hızlı gelişen alanlardan biri olduğunu vurgulamıştır. (TİM)

Tıp alanındaki değişimi birkaç örnekle görebiliriz:

Röntgen → MR → Bilgisayarlı tomografi → Robotik cerrahi → Genetik araştırmalar → Kişiselleştirilmiş tıp → Yapay zekâ destekli tıp

Burada da eski bilgi tamamen yok olmamakta; yeni bilgi eski bilginin üzerine eklenmektedir.

9. Bu sözün asıl amacı nedir?

Bence Aydın'ın sözündeki en önemli mesaj “hız” değil, “uyanış”tır.

Yani:

Dünya hızla değişirken siz yerinizde durmayın.

Bu söz özellikle:

· öğrencileri,

· öğretmenleri,

· üniversiteleri,

· bilim insanlarını,

· yöneticileri,

· devletleri,

· toplumları

harekete geçirmeyi amaçlayan bir uyarı olarak okunabilir.

Aydın'ın kendi ifadelerinde de bilginin hızlı çoğalması karşısında çalışma, üretme ve bilimsel araştırmaya ağırlık verme çağrısı açıkça görülmektedir. (Akademik Akil)

10. Türkiye açısından sözün anlamı

Bu söz Türkiye açısından özellikle önemlidir.

Çünkü bir ülkenin yalnızca icatları kullanması ile icat üretmesi arasında büyük fark vardır.

Örneğin:

Birinci aşama

Başka ülkelerin yaptığı teknolojiyi satın almak.

İkinci aşama

Satın alınan teknolojiyi kullanmak.

Üçüncü aşama

Teknolojiyi geliştirmek.

Dördüncü aşama

Yeni teknoloji icat etmek.

Beşinci aşama

Dünyanın teknoloji üretiminde öncü ülkelerinden biri olmak.

Asıl hedef beşinci aşama olmalıdır.

Çünkü yalnızca teknoloji satın alan ülke teknolojiye bağımlı kalabilir.

11. Fakat burada çok önemli bir yanlış anlaşılmadan kaçınmalıyız

“Her 72 saatte bir icat yapılıyor” şeklinde düşünmek bilimsel açıdan doğru olmaz.

Çünkü icatların sayısını dünya çapında 72 saatlik dönemlerle kesin olarak ölçmek mümkün değildir.

Üstelik:

Bilimsel bilginin artışı ≠ patent sayısı ≠ icat sayısı ≠ teknolojik ürün sayısı

Bunların her biri farklı kavramlardır.

Bu nedenle Aydın'ın sözünü daha doğru biçimde şöyle anlamayı öneririm:

“Bilimsel ve teknolojik gelişmenin hızı olağanüstü artmıştır; bu nedenle insan ve toplumlar kendilerini sürekli yenilemek zorundadır.”

Bu yorum, Aydın'ın farklı konuşmalarındaki açıklamalarla da daha fazla örtüşmektedir. (Gönül Dergisi)

12. “Bilgi hızla artıyor” demek “insan daha bilgili oluyor” demek değildir

Burada çok önemli bir ayrım vardır.

Bilgi miktarı artabilir; fakat insanın bilgeliği aynı hızda artmayabilir.

Örneğin bugün telefonumuzda milyonlarca bilgiye ulaşabiliriz.

Fakat:

Çok bilgiye ulaşmak, doğru bilgiye ulaşmak anlamına gelmez.

Daha önemlisi:

Doğru bilgiyi bilmek de onu doğru kullanmak anlamına gelmez.

Bu nedenle çağımızın eğitim anlayışı:

Bilgi → Anlama → Sorgulama → Doğrulama → Değerlendirme → Üretme → Etik kullanma

şeklinde ilerlemelidir.

Bu, sizin daha önce üzerinde durduğunuz çağdaş okuryazarlık anlayışıyla da doğrudan bağlantılıdır.

13. Hızın bir tehlikesi de vardır

Bilimsel gelişme ne kadar hızlı olursa olsun, etik ve ahlâk geride kalırsa ortaya ciddi sorunlar çıkabilir.

Örneğin yapay zekâ çok güçlü olabilir.

Fakat şu sorular da sorulmalıdır:

· Bu teknoloji insan yararına mı kullanılacak?

· İnsan haklarına saygı gösterilecek mi?

· Kişisel veriler korunacak mı?

· Yanlış bilgi nasıl ayıklanacak?

· İnsan emeğinin değeri nasıl korunacak?

· Teknolojik güç kimlerin elinde bulunacak?

Aydın'ın kendi yazılarında da teknolojik gelişmenin etik sınırlar olmadan kullanılması durumunda ortaya çıkabilecek tehlikelere, özellikle dijital diktatörlük ve insan hayatına aşırı müdahale risklerine dikkat çektiği görülmektedir. (Akademik Akil)

Bu nedenle:

Hızlı bilim + güçlü teknoloji + zayıf ahlâk = tehlike

olabilir.

Buna karşılık:

Bilim + akıl + ahlâk + sorumluluk = insanlığın ilerlemesi

daha sağlıklı bir formüldür.

14. Bu söz eğitim anlayışımızı nasıl değiştirmelidir?

Bence Aydın'ın sözünden eğitim açısından çıkarılabilecek en önemli sonuç budur.

Eskiden:

“Çocuğa gerekli bilgiyi verelim.”

anlayışı yeterli görülebilirdi.

Bugün ise:

“Çocuğa yeni bilgileri hayatı boyunca nasıl öğreneceğini öğretelim.”

anlayışına ihtiyaç vardır.

Çünkü bugün öğrettiğimiz bir bilgi, yarın değişebilir.

Fakat:

merak etme, araştırma, sorgulama, doğrulama, öğrenme ve yeniden öğrenme becerileri

insanın bütün hayatında kullanılabilir.

15. Benim değerlendirmem

Bana göre Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydın'ın bu sözünü bir istatistik cümlesinden çok bir medeniyet uyarısı olarak okumak daha doğrudur.

Sözün özünü şöyle formüle edebilirim:

“Dünya bilgi ve teknoloji üretiminde çok hızlı ilerliyor. Eğer siz yalnızca üretileni tüketirseniz geride kalırsınız; öğrenir, araştırır ve üretirseniz geleceği şekillendirebilirsiniz.”

Bu bakımdan sözün özellikle Türkiye için üç önemli mesajı vardır:

1. Tüketen değil, üreten toplum olmalıyız.

Sadece yabancı teknolojileri kullanmak yeterli değildir.

2. Eğitim hayat boyu devam etmelidir.

Diploma almak öğrenmenin sonu değil, yeni öğrenmelerin başlangıcıdır.

3. Bilim ahlâkla birlikte ilerlemelidir.

“İcat edebiliyoruz” sorusu kadar:

“İcat ettiğimizi hangi amaçla kullanıyoruz?”

sorusu da önemlidir.

16. Sonuç: 36/72 saat sözü bize ne anlatıyor?

Sözü tek cümleyle açıklamak gerekirse:

“Bilim ve teknoloji o kadar hızlı gelişmektedir ki, geçmişte yıllar hatta yüzyıllar alan değişimler günümüzde çok daha kısa zamanlarda gerçekleşebilmektedir; bu nedenle insanın öğrenmeyi, araştırmayı ve üretmeyi hayatının ayrılmaz bir parçası hâline getirmesi gerekir.”

Dolayısıyla sözün bize verdiği ders şudur:

DÜNYA DEĞİŞİYOR → BİLGİ ARTIYOR → TEKNOLOJİ HIZLANIYOR → MESLEKLER DEĞİŞİYOR → EĞİTİM YENİLENİYOR → İNSAN SÜREKLİ ÖĞRENİYOR.

Ben bunu daha da kısa bir formülle şöyle ifade ederdim:

“Dünün bilgisiyle bugünü yönetemez, bugünün bilgisiyle de yarını garanti edemezsiniz. Öyleyse insanın en önemli yeteneği, sürekli öğrenebilme yeteneğidir.”

Bu açıdan Aydın'ın sözü, sizin önceki sorunuzdaki “eğitim-öğretim beşikten mezara kadar devam eder” anlayışını bilim ve teknoloji çağının şartlarıyla birleştiren güçlü bir düşünce olarak değerlendirilebilir.

***

Elbette. Sorularınızı tek tek ve dağınık biçimde cevaplamak yerine, UNESCO’nun günümüzdeki yaklaşımını “okuryazarlığın anlamındaki değişim → farklı okuryazarlıklar → medya ve bilgi okuryazarlığı → dijitalleşme → yapay zekâ → eleştirel düşünme → etik ve sorumlu kullanım → sürekli öğrenme” çizgisi içinde ele almak daha doğru olacaktır.

Aşağıdaki değerlendirme, özellikle UNESCO’nun güncel Medya ve Bilgi Okuryazarlığı (MIL) yaklaşımı ile 2024 tarihli Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi ve 2025 tarihli dijital öğrenme yaklaşımı esas alınarak hazırlanmıştır. (UNESCO)

UNESCO'ya Göre Çağdaş Okuryazarlık Anlayışı

Giriş: Okuryazarlık artık yalnızca "okuma-yazma" değildir

Geleneksel anlamıyla okuryazar, okuyabilen ve yazabilen kişidir. Bu anlayış insanlık açısından son derece önemli olmakla birlikte, günümüz bilgi toplumunun ihtiyaçlarını karşılamak bakımından artık yeterli değildir.

Çünkü günümüz insanı yalnızca kitap, gazete veya mektup okumamaktadır. Aynı insan;

· internet sitelerini,

· sosyal medyayı,

· haberleri,

· videoları,

· reklamları,

· grafik ve tabloları,

· dijital belgeleri,

· algoritmaların ürettiği sonuçları,

· yapay zekâ tarafından oluşturulan metinleri

okumakta, değerlendirmekte, paylaşmakta ve zaman zaman kendisi de içerik üretmektedir.

Bu nedenle UNESCO'nun çağdaş yaklaşımında okuryazarlık, bilgiye ulaşabilme, bilgiyi anlayabilme, değerlendirebilme, kullanabilme, üretebilme ve bunu etik ve sorumlu biçimde gerçekleştirebilme kapasitesine doğru genişlemiştir. UNESCO özellikle Medya ve Bilgi Okuryazarlığını, yalnızca kelimeleri okuyup anlamanın ötesine geçen genişletilmiş bir okuryazarlık anlayışı olarak ele almaktadır. (UNESCO)

Dolayısıyla:

Çağdaş okuryazar insan, yalnızca yazıyı okuyabilen insan değil; karşılaştığı bilgiyi anlayabilen, sorgulayabilen, doğrulayabilen, yorumlayabilen, kullanabilen ve gerektiğinde yeni bilgi üretebilen insandır.

I. UNESCO'NUN ÇAĞDAŞ OKURYAZARLIK ANLAYIŞI

1. Okuryazarlık bir "tek beceri" değil, beceriler bütünü hâline gelmiştir

UNESCO'nun yaklaşımında okuryazarlığı tek bir beceri olarak düşünmek yerine birbirini tamamlayan yetkinlikler bütünü olarak görmek gerekir.

Örneğin bir kişinin:

"Ben internet kullanıyorum."

demesi onun dijital açıdan yeterli olduğunu göstermez.

Çünkü şu soruların da cevaplanması gerekir:

· Bilgiye nasıl ulaşıyor?

· Bilginin kaynağını kontrol ediyor mu?

· Gerçek ile yanlış bilgiyi ayırabiliyor mu?

· Reklam ile haberi birbirinden ayırabiliyor mu?

· Algoritmaların kendisine sunduğu içeriklerin farkında mı?

· Kişisel bilgilerini koruyabiliyor mu?

· Başkasının eserini izinsiz kullanıyor mu?

· İnternette başkalarının haklarına saygı gösteriyor mu?

· Yapay zekânın verdiği bilgiyi sorguluyor mu?

İşte çağdaş okuryazarlık bu soruların tamamıyla ilgilidir.

II. "FARKLI OKURYAZARLIKLAR" NE DEMEKTİR?

UNESCO'nun yaklaşımından hareketle günümüzde okuryazarlık alanının genişlediğini söyleyebiliriz.

Başlıca alanlar şunlardır:

1. Temel okuryazarlık

Okuma, yazma ve temel anlama becerisidir.

2. Bilgi okuryazarlığı

Bilgiyi:

arama → bulma → değerlendirme → kullanma → üretme

becerisidir.

3. Medya okuryazarlığı

Medyanın nasıl çalıştığını, hangi amaçlarla içerik ürettiğini ve içeriklerin nasıl değerlendirilmesi gerektiğini anlayabilmektir.

4. Medya ve bilgi okuryazarlığı

UNESCO açısından özellikle önemlidir.

Medya okuryazarlığı ile bilgi okuryazarlığını birleştirir ve bunlara dijital/teknolojik boyutları da ekler. (UNESCO)

5. Dijital okuryazarlık

Dijital teknolojileri yalnızca kullanmak değil, onları anlamlı, güvenli, eleştirel ve etik biçimde kullanabilmektir.

6. Veri okuryazarlığı

Verileri okuyabilmek, yorumlayabilmek ve verilerden çıkarılan sonuçların nasıl elde edildiğini anlayabilmektir.

7. Yapay zekâ okuryazarlığı

Yapay zekânın ne olduğunu, nasıl kullanılabileceğini, hangi imkânları ve riskleri taşıdığını anlayabilmektir.

UNESCO'nun 2024 AI Yetkinlik Çerçevesi bu alanı ayrıca sistemleştirmiştir. (UNESCO)

III. MEDYA VE BİLGİ OKURYAZARLIĞI NEDEN MERKEZÎ BİR YERDEDİR?

UNESCO'nun yaklaşımında Medya ve Bilgi Okuryazarlığı (MIL) çağdaş okuryazarlığın önemli bir merkezidir.

Çünkü insan artık yalnızca bilgi alan değil, aynı zamanda:

bilgiyi seçen → yorumlayan → üreten → paylaşan → etkileyen

bir varlıktır.

UNESCO, MIL'i bilgi ve medya içeriklerini arama, eleştirel biçimde değerlendirme, kullanma ve akıllıca katkıda bulunma becerileriyle ilişkilendirmektedir. Ayrıca çevrim içi hakların yönetimi, nefret söylemi ve siber zorbalıkla mücadele, etik bilgi kullanımı, ifade özgürlüğü ve hoşgörü gibi konuları da bu çerçeveye dahil etmektedir. (UNESCO)

Bu bakımdan MIL'in temel sorusu şudur:

"Karşıma çıkan bilgiyle ne yapmalıyım?"

IV. BİLGİYLE KARŞILAŞAN İNSANIN BEŞ TEMEL SORUSU

Çağdaş okuryazarlığın günlük hayattaki uygulamasını beş soruyla gösterebiliriz:

1. Bu bilgi nedir?

Haber mi, yorum mu, reklam mı, propaganda mı, kişisel görüş mü?

2. Kaynağı nedir?

Kim söylemiş?

3. Delili nedir?

Bu iddiayı destekleyen güvenilir kanıt var mı?

4. Amacı nedir?

Bilgilendirmek mi, ikna etmek mi, eğlendirmek mi, satmak mı, yönlendirmek mi?

5. Ben bunu paylaşmalı mıyım?

Doğru olsa bile paylaşılması etik veya uygun mu?

İşte bu son soru bizi etik okuryazarlığa götürür.

V. YANLIŞ VE YANILTICI BİLGİ KARŞISINDA UNESCO'NUN YAKLAŞIMI

Dijital çağın en önemli problemlerinden biri yanlış bilgi (misinformation) ve dezenformasyon (disinformation) yayılmasıdır.

UNESCO'nun yaklaşımında çözüm, insanlara yalnızca:

"Şuna inanmayın."

demek değildir.

Asıl çözüm, insanların yanlış bilgiyi tanıyabilecek ve değerlendirebilecek beceriler kazanmasıdır.

UNESCO'nun MIL eğitimlerinde çevrim içi bilgiyi değerlendirme, yanlış bilgi ve manipülasyonu tanıma, güvenilir kaynaklara başvurma ve bilinçli karar verme özellikle vurgulanmaktadır. (UNESCO)

Örnek

WhatsApp'ta şu mesajı gördüğümüzü düşünelim:

"Uzmanlar açıkladı: Bu gıdayı yiyen herkes şu hastalıktan korunuyor."

Okuryazar olmayan dijital kullanıcı hemen paylaşabilir.

Çağdaş okuryazar kişi ise:

1. "Uzman kim?" der.

2. Kaynağı araştırır.

3. İddianın nerede yayımlandığına bakar.

4. Başka güvenilir kaynaklarla karşılaştırır.

5. Tarihini kontrol eder.

6. Sonuç olarak paylaşmaya veya paylaşmamaya karar verir.

Okuryazarlık burada yalnızca bilgi edinmek değil, bilgiye karşı direnç geliştirmektir.

VI. "DİRENÇ GELİŞTİRMEK" NE ANLAMA GELİR?

Buradaki direnç, bilgiye kapalı olmak anlamına gelmez.

Tam tersine:

Her bilgiye hemen inanmama; fakat hiçbir bilgiyi de peşinen reddetmeme becerisidir.

Bu, eleştirel düşünmenin özüdür.

Örneğin:

"Televizyonda söylediler, demek ki doğrudur."

yerine:

"Söylediler; acaba doğru mu?"

demek gerekir.

Aynı şekilde:

"İnternette yazıyor, demek ki yanlış."

demek de doğru değildir.

Doğru yaklaşım:

"İnternette yazıyor; kaynağı, kanıtı ve bağlamı nedir?"

şeklindedir.

VII. ELEŞTİRME VE SORGULAMA

UNESCO'nun MIL yaklaşımının temelinde eleştirel düşünme bulunmaktadır.

UNESCO, bireyin okuduğu, duyduğu ve öğrendiği şeyleri eleştirel biçimde sorgulamasını MIL'in temel özelliklerinden biri olarak belirtmektedir. (UNESCO)

Burada "eleştirmek", her şeyi kötülemek değildir.

Eleştirel düşünme:

Bir iddiayı gerekçeleri, kanıtları, kaynağı, bağlamı ve muhtemel sonuçları bakımından değerlendirmektir.

Basit bir örnek

Bir haber:

"Yeni araştırma bunu kesin olarak kanıtladı."

diyorsa, eleştirel okuyucu:

· Araştırmayı kim yaptı?

· Nerede yayımlandı?

· Kaç kişi üzerinde yapıldı?

· Sonuç gerçekten "kesin" mi?

· Haber araştırmayı doğru aktarıyor mu?

diye sorar.

VIII. DİJİTAL ORTAM UNESCO'YA GÖRE NASIL GÖRÜLMELİDİR?

UNESCO dijital dünyayı yalnızca bir teknoloji alanı olarak görmemektedir.

Dijital ortam aynı zamanda:

· öğrenme,

· iletişim,

· bilgi üretimi,

· kültür,

· vatandaşlık,

· çalışma,

· yaratıcılık

alanıdır.

Ancak fırsatların yanında riskler de vardır.

Bunlar arasında:

· yanlış bilgi,

· mahremiyet sorunları,

· çevrim içi güvenlik,

· manipülasyon,

· nefret söylemi,

· eşitsizlik,

· etik sorunlar

bulunmaktadır. UNESCO bu nedenle dijital yetkinliklerin yalnızca teknik becerilerden oluşmaması gerektiğini vurgulamaktadır. (UNESCO)

Dolayısıyla:

Dijital okuryazarlık = teknoloji kullanabilmek + teknolojiyi anlayabilmek + risklerini görebilmek + etik kullanabilmek

şeklinde özetlenebilir.

IX. YAPAY ZEKÂYA UNESCO'NUN YAKLAŞIMI

UNESCO yapay zekâyı ne bütünüyle reddetmekte ne de sorgusuz biçimde yüceltmektedir.

Yaklaşım daha dengelidir:

Yapay zekânın imkânlarından yararlan; fakat insanın aklını, iradesini, sorumluluğunu ve eleştirel düşünmesini onun yerine koyma.

2024 UNESCO Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi öğrenciler için dört temel alan belirlemektedir:

1. İnsan merkezli düşünce

2. Yapay zekâ etiği

3. Yapay zekâ teknikleri ve uygulamaları

4. Yapay zekâ sistem tasarımı

Bunlar da anlama → uygulama → üretme biçiminde üç gelişim düzeyiyle ele alınmaktadır. (UNESCO)

UNESCO ayrıca öğrencinin yalnızca yapay zekâ kullanıcısı değil, gerektiğinde sorumlu ve yaratıcı bir ortak üretici (co-creator) olmasını hedeflemektedir. (UNESCO)

X. YAPAY ZEKÂ KULLANIRKEN "OKURYAZAR" OLMAK

Örneğin bir öğrenci yapay zekâya:

"Osmanlı Devleti'nin kuruluşunu anlat."

dediğinde yapay zekâ bir cevap verebilir.

Fakat çağdaş okuryazarlık burada bitmez.

Tam tersine başlar:

Cevap doğru mu?

Kaynakları güvenilir mi?

Tarihleri doğru mu?

Yapay zekâ bir bilgiyi uydurmuş olabilir mi?

Başka kaynaklarla karşılaştırdım mı?

Bu nedenle UNESCO'nun yaklaşımında yapay zekâ, insanın eleştirel muhakemesini ortadan kaldıran bir otorite değil, insanın amaçları doğrultusunda kullanılabilecek bir araç olmalıdır. UNESCO açıkça AI'ın insan karar verme ve entelektüel gelişimini desteklemesi, onun yerine geçmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. (UNESCO)

XI. ETİK KULLANIM NE DEMEKTİR?

UNESCO açısından okuryazarlık yalnızca:

"Yapabiliyor muyum?"

sorusu değildir.

Buna:

"Yaptığım şey doğru ve sorumlu mu?"

sorusu da eklenmelidir.

Örneğin:

Bir öğrencinin yapay zekâyı kullanabilmesi teknik bir beceridir.

Fakat hazırladığı ödevi tamamen kendi çalışmasıymış gibi sunması etik bir problem doğurabilir.

Benzer şekilde:

· başkasının fotoğrafını izinsiz kullanmak,

· özel bilgileri paylaşmak,

· doğrulanmamış haberi yaymak,

· bir kişiye yönelik dijital saldırıya katılmak,

· başkasının eserini kendisininmiş gibi göstermek

teknik olarak mümkün olabilir; fakat etik değildir.

UNESCO'nun MIL yaklaşımı bilgiye erişim ve kullanımda etik boyutu açık biçimde vurgulamaktadır. (UNESCO)

XII. "UYGUN VE GÜVENLİ KULLANIM"

Çağdaş okuryazarlıkta güvenlik de önemli bir boyuttur.

Birey:

· kişisel bilgilerini korumalı,

· güvenilir olmayan bağlantılara karşı dikkatli olmalı,

· çevrim içi haklarının farkında olmalı,

· dijital ortamdaki riskleri tanımalı,

· başkalarının mahremiyetine saygı göstermelidir.

UNESCO'nun MIL yaklaşımı çevrim içi hakların yönetimi, mahremiyet, güvenlik ve etik bilgi kullanımını bu geniş yetkinlik çerçevesi içinde ele almaktadır. (UNESCO)

XIII. SORUMLU KULLANIM

Sorumluluk, çağdaş okuryazarlığın belki de en önemli boyutlarından biridir.

Çünkü dijital ortamda insan yalnızca tüketici değildir.

Aynı zamanda:

üretici + yorumlayıcı + paylaşımcı + vatandaş

durumundadır.

Bir kişi yanlış bir haberi paylaşarak binlerce kişinin yanlış bilgilenmesine neden olabilir.

Dolayısıyla:

"Ben sadece paylaştım."

sözü, dijital çağda sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Paylaşmak da bir eylemdir.

XIV. "BİLİNÇLİ İLİŞKİ" NE DEMEKTİR?

UNESCO'nun yaklaşımından hareketle dijital teknolojiyle kurulması gereken ilişkiyi bilinçli ilişki olarak ifade edebiliriz.

Bu, teknolojiyi:

ne tamamen reddetmek ne de ona teslim olmak

demektir.

Bilinçli kullanıcı:

· teknolojiyi amacına uygun kullanır,

· neyi neden yaptığını bilir,

· gördüğü her bilgiye inanmaz,

· gördüğü her şeyi paylaşmaz,

· yapay zekânın cevaplarını sorgular,

· mahremiyetine dikkat eder,

· başkalarının haklarına saygı gösterir.

Böylece teknoloji insanın efendisi değil, aracı olur.

XV. OKURYAZARLIK NEDEN "SÜREKLİLİK" GÖSTERİR?

Bu nokta özellikle önemlidir.

Çünkü teknoloji değişmektedir.

Dün:

kitap → gazete → radyo → televizyon

vardı.

Bugün:

internet → sosyal medya → akıllı telefon → algoritmalar → üretken yapay zekâ

vardır.

Yarın bunların yerine başka teknolojiler gelebilir.

Dolayısıyla bugün öğrenilen bir dijital beceri yarın tek başına yeterli olmayabilir.

UNESCO bilgi okuryazarlığı ile yaşam boyu öğrenmeyi birbirine yakın kavramlar olarak değerlendirmektedir. (UNESCO)

2024 AI Yetkinlik Çerçevesi de yapay zekâ alanında temel bilgilerin yaşam boyu öğrenme açısından önemini vurgulamaktadır. (UNESCO)

Bu nedenle:

Okuryazarlık bir varış noktası değil, devam eden bir öğrenme sürecidir.

XVI. OKURYAZARLIĞIN İNSANA KATKILARI

UNESCO'nun yaklaşımından hareketle okuryazarlığın bireye sağladığı katkıları şöyle sıralayabiliriz:

1. Daha doğru karar verme

İnsan seçenekleri karşılaştırabilir.

2. Yanlış bilgiye karşı direnç

Her gördüğüne hemen inanmaz.

3. Bağımsız düşünme

Başkalarının düşüncelerini olduğu gibi tekrarlamak yerine kendi değerlendirmesini yapar.

4. Eğitim başarısı

Bilgiye erişme ve bilgiyi değerlendirme becerisi öğrenmeyi güçlendirir.

5. Toplumsal katılım

Bilinçli vatandaşlık ve demokratik katılımı destekler.

6. Mesleki gelişme

Değişen bilgi ve teknolojilere uyum sağlamayı kolaylaştırır.

7. Kişisel özgürlük

Bilgiye ulaşabilen ve bilgiyi değerlendirebilen kişi başkalarının yönlendirmesine daha az bağımlı hâle gelir.

UNESCO da bilgi okuryazarlığını insanların eğitim, iş, toplum ve kişisel yaşamlarıyla ilgili kritik kararlar verebilmesini sağlayan bir güçlendirme aracı olarak değerlendirmektedir. (UNESCO)

XVII. UNESCO'NUN YAKLAŞIMINI TEK BİR ŞEMA İLE GÖSTERİRSEK

Çağdaş okuryazarlığı şu zincirle ifade edebiliriz:

ERİŞİM

↓

ANLAMA

↓

DEĞERLENDİRME

↓

SORGULAMA

↓

DOĞRULAMA

↓

YORUMLAMA

↓

KULLANMA

↓

ÜRETME

↓

PAYLAŞMA

↓

ETİK VE SORUMLU DAVRANMA

↓

SÜREKLİ ÖĞRENME

Bu zincirin herhangi bir halkasının eksikliği çağdaş okuryazarlığı zayıflatabilir.

XVIII. BÜTÜN BU YAKLAŞIMLARIN ORTAK NOKTASI

Sorularınızın tamamını bir araya getirdiğimizde UNESCO'nun çağdaş okuryazarlık anlayışının beş temel eksen üzerinde yoğunlaştığını söyleyebiliriz:

Boyut	Temel soru
Bilgi	Ne biliyorum?
Eleştirel düşünme	Bu bilgi doğru mu?
Dijital yetkinlik	Bu teknolojiyi nasıl kullanmalıyım?
Etik	Bunu yapmam doğru mu?
Sorumluluk	Bunun sonuçlarından kim etkilenebilir?

Bunlara bir altıncı boyut daha eklenebilir:

Boyut	Temel soru
Süreklilik	Yarın bunu yeniden öğrenmeye hazır mıyım?

XIX. EN ÖNEMLİ SONUÇ: "OKURYAZARLIK" BİR KARAKTER VE VATANDAŞLIK MESELESİNE DÖNÜŞMEKTEDİR

Burada UNESCO'nun yaklaşımının çok önemli bir sonucu ortaya çıkmaktadır.

Eskiden:

"Okuryazar mısın?"

sorusunun cevabı büyük ölçüde:

"Okuyup yazabiliyor musun?"

şeklinde ölçülürdü.

Bugün ise soru giderek şuna dönüşmektedir:

"Bilgiyle nasıl ilişki kuruyorsun?"

Çünkü çağdaş insan bilgi bombardımanı altında yaşamaktadır.

Sorun artık yalnızca bilgiye ulaşamamak değildir.

Bazen sorun tam tersidir:

Çok fazla bilgi arasından doğru, güvenilir, gerekli ve etik olanı seçememek.

Bu yüzden UNESCO'nun çağdaş yaklaşımında okuryazarlık, yalnızca eğitim sisteminin bir konusu değil; demokratik toplum, insan hakları, ifade özgürlüğü, bilgiye erişim, dijital vatandaşlık, etik davranış ve yaşam boyu öğrenme ile bağlantılı geniş bir toplumsal meseledir. (UNESCO)

Sonuç

Bütün sorularınızı tek bir tanımda birleştirirsek:

Çağdaş okuryazarlık; bireyin yazılı, görsel, işitsel, dijital ve yapay zekâ destekli ortamlarda bilgiye erişebilmesi; bilgiyi anlayabilmesi, sorgulayabilmesi, kaynağını ve güvenilirliğini değerlendirebilmesi, yanlış ve yanıltıcı bilgiyi ayırt edebilmesi, bilgiyi güvenli ve etik biçimde kullanabilmesi, gerektiğinde yeni içerik üretebilmesi ve bütün bu becerilerini değişen şartlara göre yaşam boyu geliştirebilmesidir.

Bu tanımda "okumak", yalnızca kelimeleri okumak değildir.

"Yazmak", yalnızca harfleri kâğıda geçirmek değildir.

"Bilmek", yalnızca bilgi sahibi olmak değildir.

"Dijital olmak", yalnızca teknoloji kullanmak değildir.

"Yapay zekâ kullanmak", yalnızca soru sormak değildir.

Asıl mesele şudur:

İnsan, karşılaştığı bilgi ve teknoloji karşısında aklını, iradesini, eleştirel düşüncesini, ahlâkını ve sorumluluk duygusunu koruyabiliyor mu?

UNESCO'nun günümüzdeki Medya ve Bilgi Okuryazarlığı, dijital öğrenme ve yapay zekâ yetkinliği yaklaşımlarının ortak paydası büyük ölçüde budur. UNESCO'nun güncel çerçeveleri teknolojiyi insanın yerine koymaktan ziyade, insan merkezli, güvenli, etik, eleştirel, kapsayıcı ve sorumlu bir kullanım anlayışını öne çıkarmaktadır. (UNESCO)

Başlıca UNESCO kaynakları

UNESCO – Media and Information Literacy: A critical approach to literacy in the digital world

UNESCO – Information Literacy

UNESCO – AI Competency Framework for Students

UNESCO – Digital learning and transformation of education

***

UNESCO'nun Çağdaş Okuryazarlık Anlayışından hareketle Türkiye’de mevcut şarlar, kaynaklar ve personel durumuna göre (gerçekçi olarak) neler yapılabilir?

Evet. Bence burada en önemli mesele, UNESCO’nun çağdaş okuryazarlık anlayışını Türkiye’ye aynen aktarmaya çalışmak değil, Türkiye’nin mevcut eğitim yapısı, öğretmen insan kaynağı, teknolojik imkânları, ekonomik şartları ve mevcut müfredatı üzerinden uygulanabilir bir model geliştirmektir.

Üstelik Türkiye sıfır noktada değildir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde okuryazarlık becerileri zaten programın içine yerleştirilmiş; bilgi, dijital, finansal, görsel-medya, kültür, vatandaşlık, veri, sürdürülebilirlik ve sanat gibi alanlarda çalışmalar başlatılmıştır. MEB ayrıca bu becerilerin ölçülmesi için ulusal bir değerlendirme bataryası geliştirmektedir. (TyM Müdürlük)

2026 itibarıyla internet kullanım oranının 16–74 yaş grubunda %92,3'e ulaşmış olması da meselenin artık "insanları internete ulaştırmak"tan çok internette doğru, güvenli, eleştirel ve üretken davranmayı öğretmek olduğunu göstermektedir. (Veri Portalı)

Türkiye için gerçekçi bir çağdaş okuryazarlık modeli

1. Önce hedefi doğru koymak gerekir

Türkiye'nin önünde iki farklı hedef vardır:

Birinci hedef:

Herkese yeni bir ders, yeni bir sınav ve yeni bir program yüklemek.

Bunu gerçekçi bulmuyorum.

İkinci hedef:

Mevcut derslerin, öğretmenlerin, kütüphanelerin, EBA'nın, ÖBA'nın, okulların ve halk eğitim imkânlarının içine çağdaş okuryazarlık becerilerini yerleştirmek.

Bence Türkiye'nin izlemesi gereken yol budur.

Çünkü Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli zaten okuryazarlık becerilerinin öğrenme-öğretme süreçlerine bütünleştirilmesini öngörmektedir. (TyM Müdürlük)

Dolayısıyla yeni bir bina kurmaya değil, mevcut binayı daha iyi kullanmaya ihtiyaç vardır.

2. "Her okula teknoloji" yerine "her öğrenciye doğru teknoloji kullanımı"

Türkiye'nin önemli bir avantajı var: İnternet erişimi oldukça yaygın.

TÜİK'e göre 2026'da internet kullanım oranı %92,3'e çıkmıştır. (Veri Portalı)

Bu nedenle bundan sonraki temel soru:

"Öğrencinin internete erişimi var mı?"

olmamalıdır.

Asıl soru:

"Öğrenci internette ne yapıyor?"

olmalıdır.

Örneğin bir öğrenci:

· Google'da arama yapabiliyor mu?

· Kaynak karşılaştırabiliyor mu?

· Sahte başlığı fark edebiliyor mu?

· Bir fotoğrafın bağlamından koparılıp koparılmadığını sorgulayabiliyor mu?

· Reklam ile haber arasındaki farkı görebiliyor mu?

· Yapay zekâ cevabını doğrulayabiliyor mu?

· Kişisel bilgilerini koruyabiliyor mu?

Bunlar artık temel eğitim becerileri olarak görülmelidir.

3. Her dersin içine "okuryazarlık sorusu" konulmalı

Bence Türkiye için en ucuz ve en etkili yöntemlerden biri budur.

Yeni bir ders açmak yerine mevcut derslerde küçük uygulamalar yapılabilir.

Türkçe dersinde

Bir haber metni verilir:

"Bu haber güvenilir midir?"

Öğrenciler;

· kaynağı,

· başlığı,

· kullanılan dili,

· kanıtları,

· yorumları

inceler.

Tarih dersinde

İki farklı tarih anlatımı verilir.

Öğrenci:

"İki metin neden farklı anlatıyor?"

sorusunu araştırır.

Fen bilimlerinde

Sosyal medyada yayılan bilimsel bir iddia incelenir:

"Bu iddianın bilimsel kanıtı var mı?"

Matematikte

Bir grafik gösterilir.

Öğrenci:

"Bu grafik bizi yanıltıyor olabilir mi?"

diye düşünür.

Din kültürü dersinde

Bir dinî bilgi sosyal medyada dolaşıma sokulur.

Öğrenci:

"Bu sözün kaynağı nedir?"

diye araştırır.

Böylece bilgi okuryazarlığı bütün derslerin ortak becerisi hâline gelir.

4. Öğretmeni yeni bir yükün altında ezmemek gerekir

Bence Türkiye'deki en kritik meselelerden biri budur.

Türkiye'de yeni bir okuryazarlık projesinin başarısı büyük ölçüde öğretmene bağlıdır.

MEB'in daha önce öğretmenlere yönelik dijital okuryazarlık kılavuzu hazırlamış olması ve ÖBA üzerinden dijital beceri eğitimleri sunması önemli bir altyapının zaten bulunduğunu gösteriyor. (Millî Eğitim Bakanlığı)

Ancak yapılması gereken:

"Öğretmenlere daha fazla seminer vermek" değil, öğretmenin sınıfta hemen kullanabileceği küçük araçlar hazırlamaktır.

Örneğin öğretmene 100 sayfalık bir kitap yerine:

"10 dakikalık 20 etkinlik"

verilebilir.

5. Her öğretmene "5 temel doğrulama becerisi" öğretilmeli

Öğretmenin uzmanlık alanı ne olursa olsun şu beş beceriyi kullanabilmesi yeterli bir başlangıç olur:

1. Kaynak kim?

2. Kanıt ne?

3. Tarihi ne?

4. Başka kaynaklar ne diyor?

5. Bunu neden bana gösteriyorlar?

Bu beş soru bütün okullarda ortak bir bilgi doğrulama kültürü oluşturabilir.

6. Okullarda "Haftanın Bilgisi" uygulaması yapılabilir

Bunun için neredeyse hiç ek kaynak gerekmez.

Her hafta bir gün öğretmen sınıfa güncel bir iddia getirir.

Örneğin:

"Bilim insanları yeni bir şey keşfetti."

Öğrencilerden bunu araştırmaları istenir.

Ama amaç cevabı bulmak değil, cevaba nasıl ulaşıldığını göstermek olur.

Böylece çocuk:

"Öğretmen söyledi, doğrudur."

yerine:

"Kanıtını görelim."

demeyi öğrenir.

Bence çağdaş okuryazarlığın özü tam olarak budur.

7. Okul kütüphaneleri yeniden düşünülmeli

Kütüphane artık sadece:

kitapların bulunduğu oda

olmamalıdır.

Aynı zamanda:

bilgi araştırma merkezi

olmalıdır.

Örneğin bir okul kütüphanesinde:

· kitap,

· gazete,

· dergi,

· ansiklopedi,

· güvenilir internet kaynakları,

· dijital veri tabanları

birlikte kullanılabilir.

MEB'in okul kütüphanelerinin kullanımını artırmaya yönelik çalışmalar yürütmesi bu açıdan önemli bir mevcut altyapıdır. (Susurluk İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü)

8. Her okulda "Bilgi Doğrulama Köşesi" kurulabilir

Bunun için büyük bütçeler gerekmez.

Bir pano yeterlidir.

Başlığı:

"Bu Bilgi Doğru mu?"

olabilir.

Öğrenciler haftanın bir iddiasını seçerler.

Sonra:

İddia → Kaynak → Kanıt → Karşı kaynak → Sonuç

şeklinde incelerler.

Bu çalışma zamanla okul kültürünün parçası hâline gelebilir.

9. Yapay zekâ konusunda "yasaklamak" yerine "okuryazarlaştırmak"

Bence Türkiye'nin önündeki en önemli konulardan biri budur.

Yapay zekâyı tamamen yasaklamak gerçekçi değildir.

Çünkü öğrenciler zaten yapay zekâ ile karşılaşmaktadır.

Nitekim MEB ile BTK Akademi'nin 2026'da öğretmen ve öğrencilerin dijital yetkinliklerini geliştirmeye yönelik yapay zekâ eğitimleri konusunda iş birliği yapması, bu alanda kurumsal çalışmaların başladığını göstermektedir. (Yegitek)

Burada öğrenciye şu dört soru öğretilmelidir:

Yapay zekâ bunu nereden biliyor?

Yanılıyor olabilir mi?

Ben bunu hangi kaynakla doğrulayabilirim?

Bunu kullanmam etik mi?

Bu dört soru, Türkiye'de yapay zekâ okuryazarlığının temelini oluşturabilir.

10. "Yapay zekâ benim yerime düşünsün" anlayışının önüne geçilmeli

Öğrenciye:

"Yapay zekâ kullanma."

demek yerine:

"Yapay zekâyı kullan; ama düşünme görevini ona devretme."

denmelidir.

Örneğin öğrenci bir kompozisyon yazarken yapay zekâdan:

"Bana cevap ver."

yerine:

"Bu düşüncemde hangi eksiklikler olabilir?"

diye yardım istemeyi öğrenebilir.

Böylece yapay zekâ:

ödev yapan makine

olmaktan çıkar,

öğrenmeye yardımcı araç

hâline gelir.

UNESCO'nun üretken yapay zekâ yaklaşımında da insan merkezli, güvenli, etik ve anlamlı kullanım öne çıkarılmaktadır. (UNESCO Belgeleri)

11. Veliler mutlaka sürece dahil edilmelidir

Çünkü çocuk okulda günde birkaç saat bulunmaktadır.

Dijital hayatının önemli kısmı ise okul dışında geçmektedir.

Dolayısıyla:

Çocuğa okulda dijital okuryazarlık öğretip evde bunun tam tersini yaşatmak yeterli değildir.

Velilere uzun seminerler yerine kısa rehberler hazırlanabilir:

"Çocuğunuz internette bir haber gördüğünde 5 soru sorun."

"Çocuğunuz yapay zekâ kullandığında 5 şeyi kontrol edin."

"Çocuğunuzun kişisel bilgilerini korumak için 5 temel kural."

Bunlar ücretsiz olarak EBA ve MEB kanalları üzerinden yayımlanabilir.

12. Öğrenciyi "bilgi tüketicisi" olmaktan çıkarıp "bilgi üreticisi" yapmak

Bu çok önemlidir.

Öğrenci yalnızca:

oku → ezberle → sınava gir

modelinden çıkarılmalıdır.

Yerine:

araştır → karşılaştır → değerlendir → üret → paylaş → savun

modeli getirilmelidir.

Örneğin 8. sınıf öğrencileri:

"Mahallemizdeki çevre sorunları"

konusunda araştırma yapabilir.

Lise öğrencileri:

"Sosyal medyada yanlış bilgi nasıl yayılıyor?"

konusunda küçük bir araştırma yapabilir.

Böylece okuryazarlık teoriden uygulamaya dönüşür.

13. Ölçme ve değerlendirme sistemi değişmeden iş tam olarak gerçekleşmez

Burası çok kritik.

Eğer sınav yalnızca:

"Bilgiyi hatırlıyor musun?"

diye soruyorsa öğrenci de ezberlemeye yönelir.

Bunun yanında:

"Bu bilgi güvenilir mi?"

"İki kaynak arasındaki fark nedir?"

"Bu grafikten hangi sonuç çıkar?"

"Bu iddianın kanıtı nedir?"

gibi sorular da sorulmalıdır.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde okuryazarlık becerileri için ulusal ölçme araçları geliştirme çalışmasının başlatılmış olması bu açıdan önemli bir adımdır. (ankaraodm.meb.gov.tr)

14. Ancak Türkiye'nin her bölgesine aynı modeli dayatmamak gerekir

Türkiye'nin ekonomik ve teknolojik şartları aynı değildir.

Bu nedenle üç düzeyli bir model daha gerçekçidir:

A. Temel düzey

Teknolojik imkânı sınırlı okul:

kitap + gazete + öğretmen + kütüphane + telefon

ile çalışabilir.

B. Orta düzey

Bilgisayar ve internet imkânı olan okul:

EBA + internet araştırması + dijital içerik + doğrulama çalışmaları

yapabilir.

C. İleri düzey

Teknolojik altyapısı güçlü okul:

veri analizi + yapay zekâ + medya üretimi + dijital projeler

yapabilir.

Böylece teknolojik imkânı zayıf olan okul sistemin dışında kalmaz.

15. Üniversiteler bu işin bilimsel ayağı olmalı

Türkiye'deki üniversitelerin:

· eğitim fakülteleri,

· iletişim fakülteleri,

· bilgisayar mühendisliği bölümleri,

· kütüphanecilik/bilgi yönetimi alanları,

· psikoloji ve sosyoloji bölümleri

birlikte çalışabilir.

Örneğin bir üniversite:

"Lise öğrencilerinin yanlış bilgiyi ayırt etme becerisi"

üzerinde araştırma yapabilir.

Başka bir üniversite:

"Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı"

konusunu inceleyebilir.

Böylece politika tahminlere değil, veriye dayanır.

16. Medya kuruluşları da eğitimin parçası olmalı

UNESCO'nun Medya ve Bilgi Okuryazarlığı yaklaşımı açısından medya kuruluşları da önemlidir.

Türkiye'de medya kuruluşlarıyla okullar arasında iş birlikleri kurulabilir.

Gazeteciler öğrencilere:

"Bir haber nasıl hazırlanır?"

sorusunu anlatabilir.

Öğrenci böylece haberin nasıl üretildiğini öğrenir.

Bu da medyaya karşı körü körüne inanma veya körü körüne reddetme yerine bilinçli yaklaşım geliştirir.

UNESCO'nun MIL yaklaşımı zaten bireyin medya ve bilgi içeriklerini eleştirel biçimde değerlendirmesini ve sorumlu biçimde üretmesini merkeze almaktadır. (UNESCO Belgeleri)

17. Türkiye'nin mevcut kaynaklarıyla yapılabilecek en gerçekçi 10 adım

Bütün söylediklerimi öncelik sırasına koyarsam, Türkiye için ilk aşamada şunları öneririm:

Öncelik	Yapılacak iş	Ek kaynak ihtiyacı
1	Mevcut derslere okuryazarlık etkinlikleri eklemek	Çok düşük
2	Öğretmenlere kısa uygulama materyalleri vermek	Düşük
3	Bilgi doğrulama eğitimini yaygınlaştırmak	Çok düşük
4	Yapay zekâ okuryazarlığı başlatmak	Düşük
5	Okul kütüphanelerini bilgi merkezlerine dönüştürmek	Orta
6	Velilere kısa dijital okuryazarlık rehberleri vermek	Çok düşük
7	Öğrenci araştırma projelerini artırmak	Düşük
8	Sınavlarda kaynak değerlendirme sorularını artırmak	Çok düşük
9	Üniversite-MEB iş birliklerini artırmak	Orta
10	Ulusal okuryazarlık ölçme sistemi geliştirmek	Orta

18. En önemli personel politikası: "Yeni uzman kadrosu" değil, mevcut öğretmeni güçlendirmek

Türkiye'nin kısa vadede yüz binlerce yeni uzman istihdam ederek bu problemi çözmesi gerçekçi olmayabilir.

Bunun yerine:

öğretmen → rehber öğretmen → bilişim öğretmeni → kütüphaneci → okul yöneticisi

arasında bir okuryazarlık iş birliği ağı kurulabilir.

Her okulda bir öğretmen:

"Okuryazarlık koordinatörü"

olarak görevlendirilebilir.

Bu kişinin görevi yeni bir ders vermek değil;

· öğretmenlere kaynak sağlamak,

· örnek etkinlikleri paylaşmak,

· öğrencilerin projelerini koordine etmek,

· okulun dijital ve bilgi okuryazarlığı çalışmalarını takip etmek

olabilir.

19. İlk üç yıl için gerçekçi bir yol haritası

1. YIL: Farkındalık

Amaç:

"Bilgiye hemen inanma."

Öğrenciye:

· kaynak,

· kanıt,

· doğrulama,

· eleştirel düşünme

öğretilir.

2. YIL: Uygulama

Amaç:

"Bilgiyi araştır ve üret."

Öğrenciler küçük araştırma ve medya projeleri yapar.

3. YIL: Yapay zekâ ve üretim

Amaç:

"Teknolojiyi bilinçli ve sorumlu biçimde kullan."

Yapay zekâ, veri, dijital üretim ve etik kullanım çalışmaları derinleştirilir.

20. Bence Türkiye'nin kaçınması gereken beş hata

1. Her şeyi yeni bir derse dönüştürmek

Bu öğretmeni ve öğrenciyi yorabilir.

2. Sadece teknoloji satın almak

Tablet vermek okuryazarlık kazandırmaz.

3. Sadece seminer düzenlemek

Seminer bilgi verir; uygulama beceri kazandırır.

4. Yapay zekâyı yalnızca tehlike olarak görmek

Bu, öğrenciyi gerçek dünyaya hazırlamaz.

5. Okuryazarlığı sınav başarısına indirgemek

Okuryazarlık test çözmekten çok daha geniştir.

Sonuç: Türkiye'nin ihtiyacı "yeni bir sistem" değil, mevcut sistemi dönüştürmektir

Bana göre Türkiye açısından en gerçekçi yaklaşım şudur:

Yeni okullar, yeni dersler, yeni sınavlar ve büyük bütçeler yaratmaktan önce mevcut okulun, mevcut öğretmenin, mevcut kütüphanenin, mevcut internetin ve mevcut müfredatın kullanım biçimini değiştirmek.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin okuryazarlık becerilerini öğrenme-öğretme süreçlerine yerleştirmesi bu dönüşüm için zaten bir başlangıç noktası sunuyor. Modelde bilgi, dijital, finans, görsel-medya, kültür, vatandaşlık, veri, sürdürülebilirlik ve sanat gibi çeşitli okuryazarlık alanlarının ele alınması da UNESCO'nun genişletilmiş okuryazarlık anlayışıyla önemli ölçüde örtüşüyor. (TyM Müdürlük)

Bence Türkiye için temel ilke şu olmalıdır:

"Her çocuğa daha fazla bilgi yüklemek yerine, her çocuğa bilgiyle doğru ilişki kurmayı öğretmek."

Çünkü günümüz Türkiye'sinde asıl sorun artık bilgiye ulaşamamak değildir. İnternet kullanımının %92,3'e ulaşması bunu açıkça göstermektedir. (Veri Portalı)

Asıl sorun:

Bu nedenle Türkiye'nin çağdaş okuryazarlık hedefini şu formülle özetlemek mümkündür:

OKUMA → ANLAMA → SORGULAMA → DOĞRULAMA → DEĞERLENDİRME → ÜRETME → ETİK KULLANMA → SORUMLULUK → SÜREKLİ ÖĞRENME

Bence Türkiye'nin çağdaş okuryazarlık politikası için en gerçekçi ve ekonomik model tam olarak bu zinciri mevcut eğitim sisteminin içine yerleştirmektir.

***

GÜNLÜK

26 Ağustos 2026 Çarşamba

Doğumdan Ölüme Kadar Eğitim-Öğretim

Diğer Bloglarım

Blog Listem

Seçme Videolar

Bağlantılar

Öne Çıkan Yayın

Hayat Beklemektir

Popüler Yayınlar