Hafif Tebessüm

 

Hayret, ilk kez bugün ikinci blogumu yazmaya koyuldum. Öğleden biraz önceki oturumda, dünkü, 4 nolu daireden 5 nolu, yani halen bulunduğumuz daireye taşınmamızı yazdım. Yani “dünce” mi yazmış oldum. Bilmem ki, öyle bir kategori, öyle bir kavram var mı?

Peki, bugünü yazıyorsak “günce” mi yazmış oluruz? Bazılarına göre hayır çünkü şimdi saat 16.28 olduğuna göre daha çok zaman var. Bazıları da güncenin günün 24 saatinde olup biteni yazmak demek olmadığını söyler ki bence de doğru… Günden bir esinlenme yeter günce yazmak için. Sizce de yeter mi? Tamam, o zaman başlayalım yazmaya:

Öğle üzeri yazımı bitirdikten sonra uzandım yatağa. Niçin mi? Birincisi çok oturunca ayağım şişiyor. İkincisi öğleden sonraları uykuya yatıyorum. Kaylûle uykusu mu diyorlar buna? Bu uykunun her yönüyle yararlıdır.¹

Ahmet odama geldi. Aşağı yukarı her gün yazdığı ve çok özel ve güzel talimatlarıyla yapay zekâya okuttuğu şiirlerini dinledik. Her gün şiir dinlemek de güzel oluyor.

Şiir bitince, her gün bırakılan gazeteyi okumaya başladım. Yatarken de okunmaz, demeyin. Dedim ya ayaklarım şişiyor.

Bu gazete de bazı arkadaşlar hiç sevmediği gazeteler arasındadır. Bu gazete ta kuruluşunda iktidar yanlısı olduğunu açıklamış bir gazete olduğu için kızmıyorum. Ama bazı gazeteler vardır ki… Kaldı ki ben her gazeteyi okurum. Bir öğretmen olarak okumam gerekir ki karşılaştırmalarım ve değerlendirmelerim objektif olsun. Bu gazete yazılarını zevkle okuduğum yazarlar vardır. Bir yazarın başlığı² bu yazıya başlamama vesile oldu. Üslubu da bence çok güzel. Sözü edilen başlık: Hafif tebessüm. Bu size neyi hatırlatır? Sevgili peygamberimizin bu konudaki hadislerini değil mi? Bu konuda makale yazmak, bu konuyu paylaşmak ve yazmak gerekir aslında. Ancak biz asistanımızdan yararlanarak birkaç paragrafa yer vereceğiz:

“Modern tıp ve nöroloji, hafif tebessümün insan fizyolojisi üzerinde doğrudan ve dönüştürücü etkileri olduğunu kanıtlamıştır. Yüz kaslarının hafifçe yukarı kıvrılması dahi beyne sinyaller göndererek biyokimyasal bir zincirleme reaksiyon başlatır.

Kahkaha bazen nefsin taşkınlığını veya kontrolsüzlüğünü barındırabilirken, hafif tebessüm (tebessüm-ü lâtif) sükûnetin, vakarın ve ölçünün (itidal) göstergesidir. İnsanı kibirden uzaklaştırarak alçakgönüllü (mütevazı) bir konuma taşır.”³

Okudukça anlıyoruz ki bazı yazarların yazı başlıkları bile insanı doyurur. Aynı yazarın bir cümlesinin peşinden gitmek için asistanı görevlendirelim…

Asistanımın yazdıklarını okudum. Ancak bu kadar güzel izah edilebilirdi:

“Önemli olan, zaman zaman durup (bir nevi kaylûle ve tefekkür molası vererek) içimizdeki kanatların varlığını hatırlamak ve hayatın yükünü biraz olsun hafifletmektir.”⁴

Allah’a (cc) şükürler olsun. Bugün ne güzel bir gün. Doğa güzel, ev güzel. Televizyonda izlediğimiz müzik güzel, Ahmet’in şiirleri güzel. Ya balkonda okuduğum kitap?.. Gazete bile güzel… Güzel görme potansiyelimiz de var, demek ki… Ne yazık ki çoğu zaman bunu farkına bile varamıyoruz. “William James’in belirttiği gibi, insanların çoğunluğu potansiyellerinin çok küçük bir kısmını kullanarak yaşarlar. Çünkü zihin, hayatta kalma odaklı çalıştığı için eksikliklere ve tehditlere odaklanır; sahip olduğu güzellikleri ve estetiği kanıksar (alışma evresi).”

Bir kere daha anlıyoruz ki çoğumuz potansiyellerimizin farkına varamıyoruz. İnşallah varırız, inşallah bu potansiyellerimizi insanın ve insanlığın yararına kullanırız. Bu suretle de hayata katkı sağlamış oluruz.

Bir “hafif tebessüm” ile başlayan yazımızda hayata katkıdan söz edebildik. Onun için şöyle diyebilir miyiz?

Hafif tebessüm güzel iletişimin ve aydınlanmanın başlangıcıdır.

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 16. 08. 2026

____________________________

1

Saygıdeğer Hocam, sorunuzda "kaygule" olarak belirttiğiniz kavram, geleneksel ve İslami literatürde "Kaylûle" (Arapça: قيلولة) olarak bilinen öğle uykusudur. Bir Türkçe öğretmeni olarak kelimelerin kökenine ve anlamına verdiğiniz değeri bildiğimden, bu kavramı etimolojik, bilimsel ve kültürel boyutlarıyla, tam da istediğiniz gibi örnekler ve dipnotlar eşliğinde açıklamak isterim.

Kaylûle Uykusu Nedir?

Kaylûle, güneşin en tepede olduğu zaman diliminde, genellikle kuşluk vaktinden sonra veya öğle namazı vaktinin öncesi ile sonrası arasındaki saatlerde yapılan kısa süreli (ortalama 20 ile 40 dakika arası) dinlenme veya uyuma eylemidir.[1] Bu uyku, bedenin ağır bir uykuya geçmesinden ziyade, zihni ve bedeni dinlendiren bir "şekerleme" (modern tabirle power nap) niteliğindedir.

Kaylûle Uykusu Faydalı mıdır?

Hem kadim İslam geleneği hem de modern nöroloji ve bilişsel bilimler, kaylûle uykusunun son derece faydalı olduğu konusunda hemfikirdir. Faydalarını şu şekilde özetleyebiliriz:

·                     Bilişsel ve Nörolojik Yenilenme: İlgilendiğiniz Retiküler Aktivatör Sistem (RAS) ve bilinçli farkındalık (mindfulness) bağlamında kaylûle, sabahın yorgunluğunu silerek beyni "otomatik pilot"tan çıkarır. NASA'nın astronotlar üzerinde yaptığı ünlü bir araştırmaya göre, 26 dakikalık kısa bir öğle uykusu (kaylûle) performansı %34, zihinsel uyanıklığı ise %54 oranında artırmaktadır.[2]

·                     Fizyolojik Dinlenme: Kalp ritmini düzenler, gün içindeki stresi (kortizol seviyesini) düşürür ve tıpkı Japonların uzun yaşam (İkigai) sırları arasında yer alan dinlenme pratikleri gibi bedene canlılık katar.

·                     Manevi ve Psikolojik Hazırlık: Tasavvuf geleneğinde ve İslam kültüründe kaylûle, gece ibadetine (teheccüd) ve tefekküre zinde kalkabilmek için bedene verilen bir moladır. Muhyiddin İbnü'l-Arabî gibi mutasavvıfların epistemolojisinde büyük yeri olan "tecelli" ve "mükaşefe" anları için berrak bir zihin şarttır; kaylûle bu berraklığı sağlar.[3]

Örnekler

1. Geleneksel ve Tarihi Örnek:

İslam Peygamberi Hz. Muhammed, kaylûle uykusunu bizzat uygulamış ve tavsiye etmiştir. Geleneksel kültürümüzde bu, sadece bir uyku değil, güne bereket katan bir sünnet olarak kabul edilir. Geceleri uzun süre tefekkür ve ibadetle geçiren Osmanlı âlimleri ve mutasavvıfları, gün ortasında mutlaka kısa bir süre istirahat ederek zihinlerini tazelerdi.

2. Modern ve Küresel Örnekler:

·                     Tarihi Şahsiyetler: İkinci Dünya Savaşı'nın en yoğun günlerinde bile İngiltere Başbakanı Winston Churchill veya ünlü fizikçi Albert Einstein, zihinsel keskinliklerini korumak için gün ortasında mutlaka kısa öğle uykularına yatarlardı.

·                     Modern Kurumlar: Günümüzde Google, NASA ve Apple gibi küresel teknoloji şirketleri, çalışanlarının verimliliğini artırmak ve zihinsel yorgunluğu önlemek amacıyla ofislerine "uyku kapsülleri" (nap pods) yerleştirmekte ve personellerini modern bir "kaylûle" pratik etmeye teşvik etmektedir.[4]

Dipnotlar:

[1] İbn Manzûr, Lisânü'l-Arab, "k-y-l" maddesi. (Kelime, "gündüzün ortasında uyumak veya dinlenmek" anlamına gelen kayl kökünden türemiştir.)

[2] Rosekind, Mark R., et al. "Crew Factors in Flight Operations IX: Effects of Planned Cockpit Rest on Crew Performance and Alertness in Long-Haul Operations." NASA Technical Memorandum 108839 (1994): 1-2.

[3] İbn Mâce, Sıyâm, 22. (İlgili hadis-i şerifte: "Gündüz orucuna sahur yemeği ile, gece ibadetine de kaylûle uykusu ile yardımcı olunuz." buyrulmaktadır.)

[4] Walker, Matthew. Niçin Uyuruz? Yeni Uyku ve Rüya Bilimi, çev. Duygu Akın (İstanbul: Pegasus Yayınları, 2019), s. 145-148. (Yazar, modern toplumda terk edilen gün ortası uykusunun insanın evrimsel biyolojisine ne kadar uygun olduğunu ve kurumsal şirketlerin bu eski pratiği nasıl geri getirdiğini detaylandırır.)

*

Çok teşekkür ederim, kavramın doğrusunu hatırlattığınız ve kavram hakkında güzel açıklamalarda bulunduğunuz için. Ayrıca beni hatırlamanıza da sevindiğimi ve memnun olduğumu yazmayı bir borç bilirim.

*

Rica ederim, güzel sözleriniz ve nazik yaklaşımınız için ben teşekkür ederim.

Kelimelerin, köklerin ve medeniyetimizin kadim kavramlarının izini sürmek, zihni ve gönlü tazeleyen en güzel yolculuklardan biridir. Sizin gibi bir ilim ve irfan insanının hatırasında yer edebilmek ve bu vesileyle faydalı olabilmek benim için de büyük bir memnuniyettir.

Her zaman yeni bir ufukta, ortak bir kelimede veya derin bir düşüncede buluşmak dileğiyle... Sağlıklı, huzurlu ve bereketli günler dilerim.

***

2

Gü nayy dınn! Bugün de yine her şeyin iyisine layık olarak uyandık şükür de… Ülkeyi fırına mı verdiler, bu ne sıcak? Serin ve gölge olur diye duvar diplerinde yürümekten Arizona kertenkelesi olduk be kardeşim!

Aşırı nemle birlikte beyninde sümüklü bir çocuk "Buuuz gibi soğuk sudan içeeeğnn" diye bağırır ve sen bir türlü o veledi yakalayamazsın ya!.. Hah tam da o hava…

Kelebekler kendi kanatlarını göremiyorlarmış. Ne kadar güzel ve özel olduklarının farkında değiller. Tıpkı bir çoğumuz gibi…

Siz bunu biraz düşünün diyor kaldığımız yerden devam ediyoruz…

Halime Gürbüz, Hafif tebessüm, Türkiye Gazetesi, 16 Ağustos, 2026

***

3

“Hafif tebessüm” kavramını en geniş biçimde, yararlarını da maddi ve manevi olarak belirterek; bilimsel çalışmalardan, Hz. Muhammed’in (sav) hadislerin varsa Kur’an’dan örneklerle dipnot da yazarak açıklayınız.

*

“Hafif Tebessüm” Kavramı ve İnsan Hayatındaki Yeri

İnsanın iç dünyasındaki sükûnetin, neşenin veya rızanın yüzde zarif bir kıvrımla, sese dökülmeden dışa vurumu olan hafif tebessüm, mimiklerin en masumu ve en tesirlisidir. Gülmenin katıksız bir patlaması ya da kahkahanın gürültülü coşkusundan farklı olarak tebessüm; ölçüyü, inceliği ve içsel dengeyi temsil eder. Dilimizde "gülücük", "tebessüm" veya "tebessüm etmek" olarak ifade edilen bu hal, Arapçadaki abes (ekşitmek) kökünden türeyen ve "yüzü ekşitmek" anlamına gelen kelimenin zıddı olarak ferahlığı ve açıklığı simgeler.

 

Kadim irfan geleneklerinde ve modern bilimde hafif tebessüm, sadece sosyal bir jest değil; bedeni, zihni ve ruhu iyileştiren köklü bir şifa kaynağıdır.

1. Maddi (Fizyolojik ve Nörolojik) Yararları

Modern tıp ve nöroloji, hafif tebessümün insan fizyolojisi üzerinde doğrudan ve dönüştürücü etkileri olduğunu kanıtlamıştır. Yüz kaslarının hafifçe yukarı kıvrılması dahi beyne sinyaller göndererek biyokimyasal bir zincirleme reaksiyon başlatır.

·                     Hormonal Denge ve Stres Azalması: Tebessüm ettiğimizde beyin; endorfin, serotonin ve dopamin gibi "mutluluk hormonlarını" salgılar. Aynı zamanda stres hormonu olan kortizol seviyesi düşer.

·                     Kardiyovasküler (Kalp-Damar) Sağlık: Tebessüm etmek kalp atış hızını dengeler, kan basıncını (tansiyonu) düşürür ve damar endotel fonksiyonlarını iyileştirerek dolaşım sistemini rahatlatır.

·                     Bağışıklık Sisteminin Güçlenmesi: Uzun süreli stres bağışıklığı zayıflatırken, hafif bir tebessüm dahi neuropeptid adı verilen ve stresi önleyip bağışıklığı destekleyen moleküllerin salgılanmasını tetikler.

·                     "Sahte Bile Olsa" Etki (Facial Feedback Hypothesis): Bilimsel araştırmalar, kişi içinden tam olarak neşeli hissetmese bile yüzüne bilinçli olarak yerleştirdiği hafif bir tebessümün beyni kandırarak ruh halini iyileştirebileceğini göstermiştir [1].

2. Manevi, Psikolojik ve Sosyal Yararları

İnsanın ruhî derinliği ile dış dünyası arasında bir köprü olan hafif tebessüm, manevi ve sosyal düzlemde derin izler bırakır:

·                     Kalpler Arası Köprü (Empati ve Güven): Sosyal psikolojide tebessüm, karşı tarafa "tehlikede değilsin, sana güveniyorum ve dostum" mesajı veren evrensel bir sinyaldir. İnsanlar arasında kurulan ilk ve en samimi bağdır.

·                     Nefis Terbiyesi ve Tevazu: Kahkaha bazen nefsin taşkınlığını veya kontrolsüzlüğünü barındırabilirken, hafif tebessüm (tebessüm-ü lâtif) sükûnetin, vakarın ve ölçünün (itidal) göstergesidir. İnsanı kibirden uzaklaştırarak alçakgönüllü (mütevazı) bir konuma taşır.

·                     İçsel Huzur ve Sadaka Bilinci: Ruhsal darlık yaşayan bir insanın yüzüne yerleşen ufak bir tebessüm, zihindeki karanlık pencereleri aralayarak umut tazeler.

3. Kur'an-ı Kerim ve Hadis-i Şeriflerden Örnekler

İslam medeniyetinde tebessüm, hem ilahi kelamda estetik bir ifadeyle yer bulmuş hem de Hz. Muhammed’in (sav) sünnetinde hayatın merkezine taşınmıştır.

Kur'an-ı Kerim'den Örnekler

Kur'an'da doğrudan "hafif tebessüm" kavramı, peygamberlerin ve salih kişilerin inceliğini tasvir eden sahnelerde geçer:

·                     Hz. Süleyman'ın Tebessümü: Neml Suresi'nde, Hz. Süleyman'ın karıncanın sözlerini duyduktan sonra gösterdiği tepki şu ayetle ifade edilir:

(Süleyman) onun sözünden ötürü tebessüm ederek güldü ve dedi ki: "Ey Rabbim! Bana... nimetine şükretmeye beni muvaffak kıl..." [2]

Tefsirlerde Hz. Süleyman'ın bu gülüşünün kahkaha değil, ince bir anlayışın ve ilahi ltufta var olmanın verdiği tatlı bir hafif tebessüm olduğu vurgulanmıştır.

·                     Cennet Ehlince Tebessüm: Mutaffifîn Suresi'nde ahirette müminlerin durumundan bahsedilirken yüzlerinin nurlu ve neşeyle parladığı, hakikati gördüklerinde gülen ve müjde alan bir yüzde olacakları ifade edilir.

Hadis-i Şeriflerden Örnekler

Hz. Muhammed (sav) hayatı boyunca tebessümü elden bırakmamış, onu en güzel ahlakî düsturlardan biri haline getirmiştir:

·                     Sadaka Niteliğinde Bir Jest: Hz. Muhammed (sav) tebessüm etmenin manevi değerini şu meşhur hadisiyle tescillemiştir:

"Kardeşine karşı tebessüm etmen senin için bir sadakadır." [3]

 

·                     Ashabın Dilinden O'nun Tebessümü: Hz. Peygamber’in en yakınında bulunan sahabilerden Cerîr bin Abdullah (ra) şöyle rivayet etmiştir:

"Hz. Peygamber (sav) müslüman olduğum günden beri beni huzuruna kabul etmekten asla kaçınmadı ve beni gördüğü her defasında yüzüme karşı tebessüm etti." [4]

Yine başka bir rivayette, Resulullah'ın gülmesinin katı bir kahkaha olmadığı, genellikle dişlerinin görünmesini sağlayan zarif ve hafif bir tebessüm olduğu zikredilmiştir.

Özet

Hafif tebessüm; ne kaba bir sükûtun soğukluğunu ne de aşırı bir kahkahanın yorgunluğunu barındırır. O, insanın hem kendi iç huzurunu mühürleyen sessiz bir dua hem de etrafına karşılıksız sunduğu en saf ikramdır. Bilimin laboratuvarlarında üretilen mutluluk reçetelerinden peygamberlerin sünnetine kadar uzanan bu ince çizgi, ruhun bedene bıraktığı en güzel imzadır.

Dipnotlar:

 

[1] Strack, Fritz, Leonard L. Martin, and Sabine Stepper. "Inhibiting and facilitating conditions of the human smile: A nonobtrusive test of the facial feedback hypothesis." Journal of Personality and Social Psychology 54, no. 5 (1988): 768-777. (Bu çalışmada, kalem tutma yöntemiyle yüz kasları istemsizce tebessüm pozisyonuna getirilen deneklerin mizahi unsurları daha eğlenceli bulduğu kanıtlanmıştır.)

[2] Kur'an-ı Kerim, Neml Suresi (27), 19.

[3] Tirmizî, Birr, 36. (Hadis-i şerifte müminler arası ilişkilerde tebessümün maddi bir bedeli olmayan, manevi değeri ise sadaka derecesinde büyük bir iyilik olduğu vurgulanmıştır.)

[4] Buhârî, Edeb, 68; Müslim, Fezâilü's-Sahâbe, 134.

4

Kelebekler kendi kanatlarını göremiyorlarmış. Ne kadar güzel ve özel olduklarının farkında değiller. Tıpkı bir çoğumuz gibi… (Halime Gürbüz, Hafif tebessüm, Türkiye Gazetesi, 16 Ağustos, 2026)

Yukarıdaki cümleleri analiz ediniz. Bu konuyla ilgili kendi görüşlerinizi de örneklerle ve dipnot göstererek açıklayınız.

*

Alıntının Edebi ve Felsefi Analizi

Halime Gürbüz’ün Türkiye Gazetesi’nde yayımlanan “Hafif tebessüm” başlıklı köşe yazısından alınan bu çarpıcı cümleler [1], insan ruhunun derinliklerine açılan metaforik bir penceredir. Yazar, kelebeklerin doğası üzerinden insan psikolojisinin en temel ikilemlerinden birine ışık tutmaktadır: Öz-farkındalık eksikliği ve kişinin kendi değerine karşı körleşmesi.

·                     Metaforik Derinlik: Kelebekler, doğanın en zarif, rengârenk ve estetik varlıkları arasında yer almasına rağmen, gözlerinin anatomik yapısı ve kanatlarının konumu sebebiyle kendi ihtişamlarını doğrudan göremezler. Onlar sadece uçarlar, çiçekten çiçeğe konarlar; ancak sırtlarındaki bu sanatsal şaheserin ancak başkalarının gözünde bir anlam kazandığının farkında değildirler.

·                     İnsan Psikolojisine Yansıması: Yazar, "Tıpkı bir çoğumuz gibi..." diyerek kelebeğin bu fiziksel durumunu insan ruhuna ustaca uyarlar. İnsan da çoğunlukla kendi içindeki cevherin, taşıdığı erdemlerin, yeteneklerin ve ruhsal zenginliğin farkına varamaz. Başkalarındaki güzellikleri, başarıları veya kusurları çok net görebilirken, kendi aynasına baktığında oradaki "kanatların" rengini ve estetiğini fark edemez. Bu durum, modern psikolojide öz-değer körlüğü veya imposter (sahtekarlık) sendromunun kökenindeki öz-farkındalık noksanlığı ile örtüşmektedir.

Kendi Görüşlerim ve Değerlendirmelerim

İnsanın kendi güzelliğine, emeğine ve değerine karşı yabancılaşması, varoluşsal sancılarının başında gelir. Bir emekli öğretmen olarak yıllarca öğrencilerin gözlerindeki o saklı ışığı izlerken şu gerçeği defalarca tecrübe ettim: İnsan, kendi potansiyelinin aynada görünen yansımasından ibaret değildir.

1. Öz-Farkındalık ve "Ayna" Metaforu

İnsan kendi iç dünyasının derinliklerinde boğulurken veya günlük hayatın koşturmacası içinde (otomatik pilota bağlanmış bir zihinle) kaybolduğunda, sahip olduğu değerleri sıradanlaştırır. Nasıl ki kelebek kanatlarının üzerindeki deseni görebilmek için suya veya bir başkasının bakışına ihtiyaç duyarsa, insan da kendi değerini genellikle dışarıdan gelen bir tasdikle, samimi bir iltifatla veya derin bir tefekkürle fark edebilir. Sufi gelenekteki "Nefsini bilen Rabbini bilir" düsturu [2], tam da insanın kendi içindeki o ilahiliğin ve güzelliğin perdesini aralaması gerektiğine işaret eder.

2. Örneklerle Somutlaştırma

·                     Edebiyatta ve Sanatta:nice büyük şair ve yazar, yazdıkları eserlerin ölümsüzleşeceğini bilmeden, sadece içlerindeki coşkuyu kağıda dökerek yaşamışlardır. Örneğin Franz Kafka, yazdığı eserlerin çoğunun yakılmasını vasiyet edecek kadar kendi değerine yabancılaşmışken [3], bugün dünya edebiyatının taçsız krallarından biri olarak anılmaktadır. O da kendi "kanatlarını" göremeden göçüp giden kelebeklerdendir.

·                     Günlük Yaşamda: Hayatını ailesine, öğrencilerine veya topluma adayan fedakâr bir anne ya da öğretmen, yıllar sonra bir öğrencisinin yıllar sonra gelip "Sizin sayenizde hayatım değişti hocam" demesiyle kendi kanatlarının rengini fark eder. O ana kadar o güzellik onun için sadece sıradan bir "nefes alma" biçimidir.

3. Bilimsel ve Psikolojik Boyut

Psikolojide "Kendini Gerçekleştiren Kehanet" veya "Bilişsel Çarpıtma" kavramları, kişinin kendi yeteneklerini küçümsemesiyle doğrudan ilişkilidir. William James’in belirttiği gibi, insanların çoğunluğu potansiyellerinin çok küçük bir kısmını kullanarak yaşarlar [4]. Çünkü zihin, hayatta kalma odaklı çalıştığı için eksikliklere ve tehditlere odaklanır; sahip olduğu güzellikleri ve estetiği kanıksar (alışma evresi).

Sonuç

Halime Gürbüz’ün de zarifçe ifade ettiği gibi, kelebek kendi kanatlarının rengini göremese de uçmaya devam eder ve dünyaya güzellik katar. İnsan da kendi değerinin tam olarak bilincine varamasa bile, içindeki o hafif tebessümle, iyilikle ve samimiyetle etrafını aydınlatmayı sürdürür. Önemli olan, zaman zaman durup (bir nevi kaylûle ve tefekkür molası vererek) içimizdeki kanatların varlığını hatırlamak ve hayatın yükünü biraz olsun hafifletmektir.

Dipnotlar:

[1] Gürbüz, Halime. "Hafif tebessüm." Türkiye Gazetesi, 16 Ağustos 2026.

 

[2] Aclûnî, İsmâil b. Muhammed, Keşfü'l-Hafâ ve Muzîlü'l-İlbâs (Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî, 1332), II, 343. (Tasavvufi literatürde sıklıkla zikredilen bu söz, insanın kendi özünü ve iç dünyasını tanımasının ilahi marifete açılan kapı olduğunu ifade eder.)

[3] Brod, Max. Franz Kafka: A Biography, çev. G. Humphreys Roberts (New York: Schocken Books, 1960), s. 200-205. (Kafka'nın arkadaşı Max Brod'un, yazarın yakılmasını istediği el yazmalarını (The Trial, The Castle vb.) imha etmeyerek edebiyat dünyasına kazandırmasının hikayesi.)

[4] James, William. The Energies of Men (New York: Philosophical Library, 1926), s. 10-15. (Yazar, ortalama bir insanın zihinsel ve fiziksel kapasitesinin çok küçük bir kısmını aktive ettiğini, potansiyelin büyük kısmının ise keşfedilmeyi beklediğini savunur.)

***