İradenin Otomatik ve Bilinçli Kullanımı

 

Dikkat dikkat! Kaptan pilotunuz konuşuyor…

Değerli okuyucularımız, önce selâmlarımızı ve içten sevgi ve saygılarımızı sunarız.

Otomatik pilotumuza bir süreliğine izin verdik. Bu yolculuğumuzda beraber uçacağız. Umarım ki keyifli bir yolculuk olur.

Lütfen eleştirel kemerlerinizi de bağlayınız. Eleştirel kemer hayati bir önem taşımaktadır.

Bu arada anlamadığınız bir kelime ve kavram olursa sorabilirsiniz veya alt kattaki (dipnotlardaki) belgelerden öğrenebilirsiniz. Örneğin "otomatik pilot"¹  kavramını mı merak ettiniz, hemen okuyabilirsiniz. Elbette otomatik pilot da kullanacağız ama önemli olan kaptan köşküne bizim oturmamızdır. Başka deyişle bilinçli olmamızdır. Bu konuyu kendimizden örneklerle açıklayalım:

Bugün 14 Ağustos 2026 Cuma, Kuzuluk Kaplıca Evleri Sitesindeki devre mülkümüzdeyiz. 5 Temmuzdan beri buradayız. İlk geldiğimizde gözlerimiz normalden daha da açıktı sanki. Sağa sola, yukarıya aşağıya ve her yere istemsiz olarak dikkat kesiliyor ve hem ilginç şeyler görüyor hem gördüklerimiz hakkında düşünüyor hem de zamanı yaşıyorduk. Hatta Kaplıca pastanesindeki gözlemlerimizi yazmıştık.

Bir kadının yerdeki böceği incitmeksizin kurtarmasını, bir çocuğu kirpiyi iyice görmesi için babasının kaldırmasını, bir kızın bir kediyi kucaklamasını vb. yazdıklarımızdan bazılarıydı. Pastane dönüşlerinde kapıda gördüğümüz sarı kedi ve yavrusundan da söz etmiştik…

Daha sonra ne olduysa ayrıntıları görmemeye başladık. Gözümüze mi bir şey oldu. Ne oldu acaba?

“Beynin otomatik pilota geçmesi, günlük yaşamımızda sıkça tekrarladığımız rutin eylemleri, alışkanlıkları veya zihinsel süreçleri, bilinçli bir çaba, dikkat ve irade harcamadan gerçekleştirdiğimiz nörolojik bir durumdur.

(…)

Böylece eylem bir "alışkanlık döngüsüne" dönüşür ve adeta arka planda kendi kendine çalışmaya başlar.”¹

Araba kullanmaktan tutun da yemek yemeğe kadar günlük yaşantımızda hep böyle oluyor. Hatta yazma çalışmalarımızda da.

Biz de otomatik pilota bağlandık. Tatilde kafayı mı yoracaktık. Böylesi işimize geldi. Dinleniyor insan. Ama tatil o kadar çabuk geçiyor ki? Hıı. Otomatik pilota bağlanınca böyle oluyor. Şimdiyi yaşamıyoruz. Biraz daha düşünelim:

Acaba birçok yurttaşımız? Evet, onlar bu tuzağa düşmüşlerdir:

“Sinsi tuzağıdır, çünkü bu mekanizma hayatın direksiyonunu tamamen ele geçirdiğinde, bireyi adeta bir "uyurgezer" haline getirir. İnsan, günler, aylar hatta yıllar boyunca farkındalığını yitirerek aynı kısır döngüleri tekrarlar. Çevresindeki güzellikleri, anın içindeki benzersizliği ve kendi iç sesini duyamaz olur. Hayat, otomatik pilotun konforlu ama tekdüze akıntısına kapılıp gitmek…”

Ya… ben de diyordum ki, ya bu adamlar neden bir adamın peşine kapılıp düşüyorlar. Beyaz deyince de alkışlıyorlar, kara deyince de… Birileri diyordu ki “memeye” bağlı bu insanlar. Yok yok, evet rant peşinde koşanlar yok değil. Ama bunların çoğu otomatiğe bağlı. Hem de uzaktan kumandalı. Hatta Atlantik ötesinden kumanda edilebilenler de oluyor dediklerine göre…

Otomatik pilota bağlanmak bir bakıma iyi çünkü enerji ve zamandan kazanırız. Bu kazancımızla başka bambaşka işler de yapabiliriz ama ne yazık ki ortam müsait değil. Kaldı ki yaratıcı çalışmalara, erki elinde bulunduranların tahammülü yok. Bu ne acayip bir şey otomatiklikten kurtulmamızı da istemezler… Eyyt, isterlermiş, istemezlermiş…

“Sarkacın bu iki ucu da insan doğasının birer gerçeğidir. Otomatik pilotu tamamen dışlamak biyolojik olarak imkansızdır ve bizi tüketir; sürekli bilinçli farkındalıkta kalmak ise muazzam bir zihinsel çaba gerektirir ve sürdürülemesi zordur.”²

Bilinçli farkındalık zor olsa da nasıl bir şey olduğu öğrenmek isteriz³ elbette. Ama kâğıt üzerinde olmaz bu. Bol bol egzersiz yapacağız, gözlem yapacağız. Böylesi daha zevkli oluyor.

Bir zamanlar öğrencilerime büyümekte olan bir bitkiyi 15 veya 20 gün süreyle gözleyiniz, dedim. İlkin zor geldi. Ama zamanla kendi istekleriyle gözlemlere devam ettiler.

Otomatik pilota bir süre izin verdiğimi söyledim. Beraber uçacağımızı da… Şimdi balkona çıkıyoruz. Yanlış anlaşılmasın balkondan uçmayı kastetmedim. Çevreyi gözlemek için:

Üç çam ağacı görülüyor. Bunlar bahçıvanın elinde büyümüşler herhalde. Öyle ya top gibi. Üstelik seyrek dallı. Topun üzerinde yeşilin tonlarını temsil eden bir kıpırdanma. Aa, ağacın dibinde bir fidancık. Çiçekli de üstelik. Dün sabah bunu görmemiştim.

Dün, saat 07.30’da kuşlar dikkatimi çekiyordu. V düzeniyle uçuyorlardı, bir bu yana birkaç dakika sonra bir o yana. Bir makaleyi hatırlatmıştı bana: Devlet yönetimi de böyle olmalı. En öndeki kuş, bir zaman sonra en geri kalmalı başkası lider seçilmeli… V uçuşunun sağladığı avantajları da hatırladım.

 Devlet yönetimi kuş sürüsü yönetimine benzemez kuşkusuz ama kuş sürüsü yönetiminden alınacak birçok dersler vardır.⁴

Özel bir not yazayım: Sus sus kimseler duymasın. Asistanımın yazdığı notlar doğruysa kuşlar kadar olamıyoruz, diyebiliriz.

Bu anda kuşları göremiyorum. Diğer ağaçları  görüyorum. Yine bahçıvanın istediği gibiler. Daha önce de belirttim ya ben bu durumu sevmiyorum. Bilindiği üzere her öğretmen bahçıvandır. Ben de öğretmenim o halde… Biz öğrencilerimizin “kendileri gibi” yetişmeleri için gayret ederdik. Bazı cemaatler ve kurslarda bahçıvanların istediği gibi insan yetiştiriyorlar. Bu insan fıtratına aykırı ve yarınlar için tehlike yaratacak bir durumdur. Operasyonlar dolayısıyla cemaatler konuşulup duruyor ama bir Allah’ın (cc) kulu da buna temas etmiyor. Ederler mi arka bahçeleri bizim tatil sitesi bahçesi gibi düzenli, bir örnek ve tertemiz olmalıkanılarınca. Ne yaman bir çelişki benimkisi de sanki böyle güzelliği istemiyormuş havası veriyorum. Tabii insanı az çok bilenler ne demek istediğimi de anlayabilirler.

Gözlem yaparken sağa sola sapıyoruz. Düşmeyiz inşallah. Emniyet ve eleştiri kemerleri bağlı değil mi?

Park yerinde birkaç araba kaldı. Oysa dün renk ve biçimleri farklı birçok araba uyuyordu parklarında. Şimdi sözünü ettiğim birkaç araba uyuyor gibi değil. Sıcaktan bunalmış gibi. Ama arabanın gölgesindeki kedi uyuyor olabilir.

Dün bayağı gözlem mesaisi yapmıştım. Dün gördüklerimi bu anda göremiyorum. Dün 09.00’a beş kala birkaç temizlik görevlisi geçti balkonun evinden. Boşalan devre mülkleri temizlemeye gidiyorlardı.

Dün saat 09.50’de bir orta yaşlı erkek elinde bir tencere ile 9.siteye doğru gidiyordu. Önünde sini tutan bayan eşi olmalıydı. Sininin üzerindekiler ekmek dilimi mi börek mi? Durumu anladım:

Çimenler üzerinde, ağaç gölgesinde sofra kuruyor arkadaşlar. Herkes bir şeyler getiriyor. Ne güzel değil mi? Geçen yıllar daha çok dere boyundaki balıkçılara giderlerdi. Şimdi bahçelerde… Buna da çok şükür. Ya ekmek bulamayanlar?

Değerli okurlarım, arada bir otomatik pilota izin verin de gözlem yapın, okuyun, etkinlikleri izleyin ama metotlu olun. Benim gibi daldan dala atlamayın. Hele yönetimden hiç bahsetmeyin. Allah göstermesin düşersiniz. Sonra üzülürüz. “Erzurum’da kar yağayı Rize’de üşiyurum.” örneği olmasın.

Sayın yolcularımız / okuyucularımız / düşünenlerimiz şimdi asistanımızın hazırladığı bir sandviç hediye edeceğiz. Afiyet olsun:

“Sonuç olarak, otomatik pilotu tamamen yok etmek mümkün ve hatta mantıklı değildir; zira o biyolojik bir lütuftur. Önemli olan, ne zaman otomatik pilota geçtiğimizin farkında olmak ve hayatımızın kritik dönemeçlerinde direksiyonu yeniden bilinçli irademize devredebilme becerisini canlı tutmaktır.”

Direksiyonu bilinçli irademize devretmeyi öğrenmek dileğiyle…

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 14. 08. 2026

 _______________________________

 

1

 

 

Beynin Otomatik Pilota Geçmesi Nedir?

Beynin otomatik pilota geçmesi, günlük yaşamımızda sıkça tekrarladığımız rutin eylemleri, alışkanlıkları veya zihinsel süreçleri, bilinçli bir çaba, dikkat ve irade harcamadan gerçekleştirdiğimiz nörolojik bir durumdur.

 

Nörobilimsel açıdan bu durum, beynin enerji tasarrufu yapma ve bilişsel yükü azaltma stratejisidir. Beyin, yeni ve karmaşık görevlerle karşılaştığında ön lobun (prefrontal korteks) yönetimindeki analitik ve bilinçli düşünce sistemini devreye sokar. Ancak aynı eylem defalarca tekrarlandığında, kontrol kademeli olarak beyin sapına yakın daha eski ve derin yapılara (özellikle bazal gangliyalara) devredilir. Böylece eylem bir "alışkanlık döngüsüne" dönüşür ve adeta arka planda kendi kendine çalışmaya başlar.

Örneklerle Otomatik Pilot

Bu durum hem fiziksel becerilerimizde hem de zihinsel tepkilerimizde kendini gösterir:

• Araba Kullanmak: İlk direksiyon başına geçtiğimiz günleri hatırlayalım; vites nerede, debriyaj ne zaman bırakılacak, ayna kontrolü nasıl yapılacak diye her detay zihinsel bir çaba gerektirir. Ancak usta bir sürücü haline geldiğimizde, kilometrelerce yolu nasıl geldiğimizi hatırlamadan, müzik dinleyerek veya düşüncelere dalmış halde güvenle araç kullanabiliriz. İşte bu, bedensel ve zihinsel süreçlerin tam anlamıyla otomatik pilota geçmesidir.

 

• Diş Fırçalamak veya Yürümek: Sabah uyanıp banyoya gittiğimizde diş fırçalama hareketlerini hangi açıyla yapacağımızı düşünmeyiz. Adımlarımızı atarken kaslarımızı tek tek komuta etmeyiz; bu motor beceriler otomatik olarak icra edilir.

 

• Zihinsel Tepkiler ve Önyargılar: Otomatik pilot yalnızca fiziksel hareketlerle sınırlı değildir; düşünce kalıplarında da devrededir. Günlük hayatta karşılaştığımız benzer insanlara veya durumlara karşı geçmişteki deneyimlerimize dayanarak anında (ve bazen yanıltıcı şekilde) yargılarda bulunuruz. Buna psikolojide bilişsel kestirme yollar (heuristics) denir.

 

Görüşüm ve Değerlendirmem

Beynin otomatik pilota geçiş mekanizmasını, insan varoluşunun hem en büyük kurtarıcısı hem de en sinsi tuzağı olarak görüyorum.

 

Kurtarıcısıdır, çünkü sınırlı zihinsel enerjimiz vardır. Eğer her sabah kahve yaparken, ayakkabımızı bağlarken ya da kapıyı kilitlerken sıfırdan yoğun bir bilinç harcasaydık, beynimiz saatler içinde tükenir, kronik bir yorgunluk ve karar verme felci yaşardık. Otomatik pilot, sıradan işleri arka plana iterek bize yaratıcı düşünce, sanat, felsefe ve derinlemesine problem çözme için gerekli olan zihinsel alanı ve özgürlüğü kazandırır.

 

Sinsi tuzağıdır, çünkü bu mekanizma hayatın direksiyonunu tamamen ele geçirdiğinde, bireyi adeta bir "uyurgezer" haline getirir. İnsan, günler, aylar hatta yıllar boyunca farkındalığını yitirerek aynı kısır döngüleri tekrarlar. Çevresindeki güzellikleri, anın içindeki benzersizliği ve kendi iç sesini duyamaz olur. Hayat, otomatik pilotun konforlu ama tekdüze akıntısına kapılıp gitmekle, bilinçli farkındalıkla (mindfulness) yaşamak arasında gidip gelen bir sarkaçtır.

 

Sonuç olarak, otomatik pilotu tamamen yok etmek mümkün ve hatta mantıklı değildir; zira o biyolojik bir lütuftur. Önemli olan, ne zaman otomatik pilota geçtiğimizin farkında olmak ve hayatımızın kritik dönemeçlerinde direksiyonu yeniden bilinçli irademize devredebilme becerisini canlı tutmaktır.

*

2

Bu derin ifade, insan ömrünün en temel ikilemini ve içsel yolculuğunu çok çarpıcı bir metaforla özetlemektedir. Hayatın akışı, bir yanda zihnin enerjisini korumak için sığındığı güvenli ve yorucu olmayan "otomatik pilot" limanı, diğer yanda ise her anın kadrini bilerek uyanık ve diri kalmayı gerektiren "bilinçli farkındalık" (mindfulness) zirvesi arasında salınan bir sarkaç gibidir.

 

Bu sarkaç hareketini hayatın farklı ve somut alanları üzerinden şu şekilde açıklayabiliriz:

1. Günlük Yaşamın Sıradanlığı ve "Uykuda Yaşamak"

• Otomatik Pilotun Hali: Sabah uyanıp kahvaltı hazırlamak, işe gitmek, aynı güzergahı izlemek ve akşam eve dönmek... İnsan bu döngüyü aylarca, yıllarca hiç sorgulamadan tekrarlayabilir. Otomatik pilot buradayken oldukça konforludur çünkü zihni yormaz. Ancak bedenen yaşayan insan, ruhen ve zihnen "uyurgezer" durumdadır. Yediği yemeğin lezzetini, kahvenin kokusunu veya dışarıdaki mevsim geçişlerini fark edemez. Hayat, takvimin yapraklarının hızla döküldüğü ama aslında hiçbir anın derinlemesine hissedilmediği renksiz bir akıntıya dönüşür.

 

• Bilinçli Farkındalıkla Yaşamak: Sarkacın diğer ucuna geçtiğimizde ise an'a odaklanma başlar. Sabah içilen bir fincan çayın sıcaklığı, ellerin bardaktaki teması, pencereden süzülen sabah ışığı sıradan olmaktan çıkar ve birer mucizeye dönüşür. Mindfulness, o an başka bir yerde değil, tam da "şimdi ve burada" olmaktır.

 

2. İnsan İlişkileri ve İletişim Kalıpları

• Otomatik Pilotun Hali: Yakın çevremizle (eşimizle, dostumuzla, çocuklarımızla) kurduğumuz ilişkiler bir süre sonra otomatik kalıplara girebilir. Karşımızdaki kişi konuşurken onu gerçekten dinlemek yerine, daha o cümle bitmeden vereceğimiz yanıtı tasarlar ya da klasik tepkilerimizi ("Hı hı", "Yine aynı şeyi yapıyorsun") devreye sokarız. İlişkiler mekanikleşir, sevgi ve bağ hissi zihinsel alışkanlıkların arkasında gölgede kalır.

 

• Bilinçli Farkındalıkla Yaşamak: Farkındalıkla yaklaşan bir insan, karşısındakini ilk defa dinliyormuş gibi bir dikkatle dinler. Onun yüz ifadesindeki yorgunluğu, ses tonundaki titremeyi yakalar. İlişki, sıradan bir alışkanlık olmaktan çıkarak her an yeniden kurulan canlı, derin ve şifalı bir bağ haline gelir.

 

3. Duygusal Tepkiler ve Öfke Döngüleri

• Otomatik Pilotun Hali: Günlük hayatın stresleri karşısında beynimiz eski refleksleriyle tepki verir. Trafikte önümüze bir araç kırıldığında ya da iş yerinde istenmeyen bir söz duyduğumuzda anında öfkelenir veya savunmaya geçeriz. Bu, milyonlarca yıldır hayatta kalmamızı sağlayan otomatik bir hayatta kalma refleksidir. Ancak modern dünyada bu refleks, bizi sürekli çatışma ve pişmanlık döngülerine hapseder.

 

• Bilinçli Farkındalıkla Yaşamak: Farkındalık sahibi bir birey, o uyarıcı ile vereceği tepki arasındaki küçük boşluğu (farkındalık anını) yakalayabilir. Öfkenin bedeninde nerede yükseldiğini (örneğin göğsündeki sıkışmayı veya ellerinin kasıldığını) gözlemler. "Hemen tepki verme, dur ve nefes al" diyerek direksiyonu otomatik pilottan alır, bilinçli iradesine teslim eder. Böylece yıkıcı kavgalar yerine yapıcı çözümler üretir.

 

Sonuç

Sarkacın bu iki ucu da insan doğasının birer gerçeğidir. Otomatik pilotu tamamen dışlamak biyolojik olarak imkansızdır ve bizi tüketir; sürekli bilinçli farkındalıkta kalmak ise muazzam bir zihinsel çaba gerektirir ve sürdürülemesi zordur.

 

Önemli olan, sarkacın hangi ucunda olduğumuzun farkında olmaktır. Otomatik pilotun konforlu ama tekdüze akıntısına kapılıp ömrü kaçırdığımızı fark ettiğimiz an, sarkacı bilinçli farkındalığa doğru çekebilme cesaretini gösterebilmektir. Hayatın gerçek zenginliği, tam da bu iki kutup arasındaki dengeyi bulma arayışında saklıdır.

*

"Bilinçli farkındalıkla (mindfulness) yaşamak", mistik bir soyutlanma ya da hayatın karmaşasından tamamen kopma çabası değildir; tam aksine, zihni geçmişin pişmanlıklarından ve geleceğin kaygılarından çekip alarak "şimdiye ve buraya" köklendirme sanatıdır. Bu bilinci günlük hayata entegre etmek için şu temel adımlar atılabilir:

1. "Şimdi ve Burada" Odaklanmasını Geliştirmek

Zihnimiz sürekli bir seyahat halindedir: Ya geçmişi analiz eder ya da geleceği kurgular. Bilinçli farkındalığın ilk kuralı, dikkati sürekli olarak şu ana getirmektir.

• Duyusal Çapa Kullanmak: Zihin dağıldığında onu bedene ve çevreye bağlayan çıpalar vardır. Örneğin, gün içinde aniden durup kendine şunu sormak: Şu an ne görüyorum? Kulaklarıma hangi sesler geliyor? Tenim havayı nasıl hissediyor? Bu basit pratik, otomatik pilotun uyuşukluğunu anında kırar.

 

• Tek Görev (Single-Tasking) Yapmak: Aynı anda beş işi yapmaya çalışmak (multitasking) beyni tamamen otomatik pilota mahkum eder. Yemek yerken sadece yemek yemek, yürürken sadece yürümek, birisiyle konuşurken başka bir yere bakmamak farkındalığı besler.

 

2. Nefesi Bilinçli Bir Çapa Olarak Kullanmak

Nefes, her an bizimle olan ve geçmişi ya da geleceği olmayan, sadece "şimdi" de var olan en güçlü araçtır.

• Gün içinde stresli, yorgun veya kopuk hissedilen anlarda birkaç derin nefes alıp vermek; nefesin burun deliklerinden girişini, göğsü ve karnı dolduruşunu, ardından yavaşça süzülüşünü izlemek zihni berraklaştırır.

 

• Bu, beyne otomatik pilottan çıkıp "merkezdeyim" sinyali göndermenin en kısa yoludur.

 

3. Otomatik Tepkiler Arasında "Boşluk" Yaratmak

Bilinçli yaşamak, uyarıcılar ile verdiğimiz tepkiler arasındaki mesafeyi açabilmektir.

• Günlük hayatta bir eleştiri aldığımızda, trafikte bir sorunla karşılaştığımızda ya da canımızı sıkan bir olay olduğunda hemen patlamak veya kabuğumuza çekilmek yerine durmak gerekir.

 

• O an içsel bir “dur, nefes al ve bak” molası vermek, eski ve ezbere kalıpların (otomatik pilotun) yerine, o anın koşullarına uygun en doğru ve yapıcı yanıtı seçme özgürlüğünü kazandırır.

 

4. Yargılamadan Gözlemlemek (Merak ve Kabul)

İnsan zihni sürekli her şeyi etiketleme eğilimindedir: Bu çok kötü, bu harika, ben bunu beceremem. Bilinçli farkındalık, düşünce ve duyguları değiştirmeye çalışmak değil, onları bir nehirdeki yapraklar gibi sadece izlemektir.

• İçeride öfke, endişe ya da sıkıntı belirdiğinde onu bastırmaya çalışmak yerine, "Şu an içimde bir öfke hissediyorum, bedenimde nasıl bir etki yaratıyor?" diyerek şefkatli bir merakla yaklaşmak gerekir. Olayları ve duyguları olduğu gibi kabul etmek, onlara karşı otomatik savaşma ya da kaçma dürtüsünü zayıflatır.

 

5. Sıradan Anları Ritüele Dönüştürmek

Farkındalık için dağ başına çekilmeye gerek yoktur; hayatın en sıradan rutini en büyük meditasyon alanına dönüştürülebilir.

• Sabah kahvesini içerken kupanın sıcaklığını avuçlarında hissetmek, duş alırken suyun ten üzerindeki akışına odaklanmak veya diş fırçalarken ellerin hareketini bilinçle izlemek...

 

• Önemli olan ne yaptığımız değil, o işi nasıl (hangi bilinç düzeyiyle) yaptığımızdır.

 

Bilinçli farkındalıkla yaşamak bir sonuç değil, her defasında yeniden hatırlanan ve ömür boyu süren bir uyanış pratikleri bütünüdür. Otomatik pilota kaydığımızı her fark edişimiz, aslında uyanışın ta kendisidir.

*

    3

Beyni otomatik pilottan çıkarmak, zihnin ezber bozan, yeni ve bilinçli uyarıcılara ihtiyaç duyduğu bir süreçtir. Otomatik pilot, beynin enerji tasarrufu için yarattığı tanıdık ve konforlu bir yoldur; bu yoldan çıkmak ise bilinçli bir çaba ve ufak müdahaleler gerektirir.

 

Günlük hayatta beynimizi bu uyuşukluk halinden uyandırıp yeniden direksiyona geçmemizi sağlayacak pratik yöntemler ve somut örnekler şunlardır:

1. Alışılagelmiş Rotaları ve Alışkanlıkları Değiştirmek

Beyin, her gün aynı şeyi yaptığında haritayı ezberler ve tamamen otomatik pilota bağlanır. Rutini küçük dokunuşlarla bozmak, beyni yeniden "aktif moda" geçmeye zorlar.

• Günlük Hayattan Örnek: Her gün işe veya markete aynı cadde üzerinden, aynı durakları kullanarak gidiyorsanız, bir gün farklı bir sokaktan yürümek ya da otobüsten bir durak önce inip yürümek. Ya da dişinizi her zaman fırçaladığınız elinizle değil, diğer elinizle fırçalamayı denemek. Bu basit değişiklikler, zihnin yıllardır kapalı olan alternatif nöron yollarını uyarır ve anında "şimdi ve burada" olmanızı sağlar.

 

2. Duyu Organlarını Şok Etmek (Farkındalık Çapa Atma)

Otomatik pilot genellikle zihnin iç dünyada (geçmişin pişmanlıklarında veya geleceğin kaygılarında) kaybolmasıyla başlar. Dış dünyayı duyu organlarımız aracılığıyla yeniden hissetmek zihni hemen bugüne çeker.

• Günlük Hayattan Örnek: Bilgisayar başında veya evde saatlerce aynı monotonlukta çalışırken birden durmak. O an masadaki kahve kupasını eline alıp seramik yüzeyin soğukluğunu veya sıcaklığını avuç içinde tüm detaylarıyla hissetmek. Ya da gün içinde derin bir nefes alıp o an odada duyulan en uzak sesi (dışarıdan geçen bir arabanın uğultusunu veya kuş cıviltısını) fark etmeye çalışmak. Bu, zihnin arka plandaki uğultusunu kesip anı sabitleştirir.

 

3. Bilinçli Sorgulama ve "Neden?" Sorusu

Günlük koşturmaca içinde adeta bir makine gibi işleri ard arda yaparız. Yaptığımız eylemin gerekçesini sorgulamak otomatik pilotu anında devre dışı bırakır.

• Günlük Hayattan Örnek: Akşam eve gelip televizyonun veya telefonun karşısına geçip saatlerce ekran kaydırmak (scrolling) tipik bir otomatik pilot halidir. Tam o esnada durup kendine şu soruyu sormak: "Şu an gerçekten bunu yapmak istiyor muyum, yoksa sadece günün yorgunluğundan kaçmak için ezbere mi açtım?" Bu küçük duraksama anı, kişinin iradesini otomatik döngüden geri alması için yeterlidir.

 

4. Yeni Bir Şeyler Öğrenmek veya Denemek

Beyin, yeni bir beceri edinirken veya bilinmeyen bir durumla karşılaştığında otomatik pilota veda etmek zorundadır çünkü ön lob (prefrontal korteks) tam kapasiteyle çalışmak zorundadır.

• Günlük Hayattan Örnek: Daha önce hiç yapmadığınız yeni bir yemek tarifi denemek, yabancı bir dilde yeni kelimeler öğrenmeye çalışmak veya ilk defa elinize aldığınız bir enstrümandan ses çıkarmaya çalışmak. Bu süreçte zorlanırsınız, hata yaparsınız; ama bu "zorlanma" hali, beynin paslanmış dişlilerini yağlayan ve onu zinde tutan en büyük güçtür.

 

5. Dijital ve Zihinsel Mola Alanları Yaratmak

Sürekli bilgi bombardımanı altında kalan ve aynı uyaranlara maruz kalan beyin, enerjisini tüketmemek için kendini tamamen otomatik pilota teslim eder. Zihne boşluk bırakmak şarttır.

• Günlük Hayattan Örnek: Gün içinde 10-15 dakika boyunca telefonu eline almadan, müzik dinlemeden, hiçbir şeyle meşgul olmadan sadece oturmak veya balkondan dışarıyı izlemek. İlk başta bu sessizlik insana garip gelir ve zihin huzursuzlaşır; ancak bu boşluk, beynin kendi iç verilerini organize etmesi ve otomatik pilotun sisini dağıtması için elzemdir.

*

4

 

Kuşların V biçiminde uçuşu ile iyi yönetim arasında ilişki kurulması, özellikle liderlik, iş bölümü, dayanışma, ortak hedef ve sorumluluğun paylaşılması bakımından oldukça öğretici bir benzetmedir. Ancak bunu birebir bir “hükümet modeli” olarak değil, yönetim için çıkarılabilecek bir tabiat dersi olarak değerlendirmek gerekir.

1. V biçimindeki uçuş bize ne anlatıyor?

Göç eden kaz, pelikan ve benzeri bazı büyük kuşların V veya kademeli dizilişler hâlinde uçtuğu bilinmektedir. Bunun önemli nedenlerinden biri aerodinamik avantajdır. Öndeki kuşun oluşturduğu hava akımından arkadaki kuşlar yararlanır ve böylece uçuşun enerji maliyeti azalabilir. NASA da formasyon uçuşunun, arkadaki kuşların “upwash” adı verilen hava akımından yararlanarak enerji tasarrufu sağlamasına dayandığını belirtmektedir. (NASA Technical Reports Server)

Daha da ilginç olanı, en öndeki kuşun sürekli aynı kuş olmamasıdır. Kuzey kelaynakları üzerinde yapılan araştırmada kuşların liderlik konumunu sırayla üstlendikleri ve önde uçmanın dezavantajını, daha sonra başka bir kuşun arkasında uçarak telafi ettikleri görülmüştür. Araştırmacılar bunu doğrudan karşılıklılık ve işbirliği açısından yorumlamıştır. (PubMed Central (PMC))

Buradan yönetim açısından şu sonuç çıkarılabilir:

İyi yönetim, bütün yükün tek bir kişinin omuzlarına bırakılması değil; ortak hedef doğrultusunda liderliğin, sorumluluğun ve yükün gerektiğinde paylaşılmasıdır.

2. Hükümet yönetiminde “öndeki kuş” kimdir?

V formasyonundaki öndeki kuşu hükümet açısından yönetici veya siyasal lider, arkadaki kuşları ise hükümetin diğer üyeleri, kamu kurumları, yerel yönetimler, uzmanlar ve toplumun farklı kesimleri olarak düşünebiliriz.

Fakat burada önemli bir ayrıntı vardır:

Lider önde olduğu için diğerlerinden daha değerli değildir; daha fazla sorumluluk taşıdığı için öndedir.

Öndeki kuş hava direncini doğrudan karşılar. Yönetimde de gerçek liderlik, yalnızca makamın sağladığı imkânlardan yararlanmak değil, kriz ve zorlukların önüne geçip ilk sorumluluğu üstlenmek anlamına gelir.

Örneğin ekonomik kriz, deprem, büyük yangın veya salgın gibi durumlarda hükümetin başındaki kişinin görevi sadece başarıyı sahiplenmek değildir. Zorlukların sorumluluğunu da üstlenmesi; uzmanları dinlemesi, kurumlar arasında koordinasyon sağlaması ve topluma güven vermesi gerekir.

3. Liderin değişebilmesi: Yönetimde kadro ve liyakat

Kuşlar arasındaki en önemli derslerden biri liderliğin sürekli aynı bireyde kalmamasıdır. Araştırmalar, bazı V-formasyonu oluşturan kuşlarda liderlik konumunun değiştiğini göstermektedir. (PubMed Central (PMC))

Bunu hükümet yönetimine uyarlarsak:

Bir ülkenin yönetimi tek bir kişinin bilgisine, yeteneğine ve kararlarına bütünüyle bağımlı hâle gelmemelidir.

Devletin güçlü olması için;

• nitelikli bakanlar,
• bağımsız ve ehil bürokrasi,
• uzman danışmanlar,
• güçlü denetim mekanizmaları,
• liyakatli kamu görevlileri,
• etkili yerel yönetimler,
• özgür bilimsel düşünce,
• toplumun farklı kesimlerinin katılımı

birlikte çalışmalıdır.

Başka bir ifadeyle “tek lider + sessiz takipçiler” modeli yerine “lider + yetkin kadro + kurumsal denetim” modeli daha sağlıklıdır.

4. Arkadaki kuşlar sadece takipçi değildir

Burada çok önemli bir yönetim ilkesi ortaya çıkmaktadır.

V biçiminde uçan kuşlardan arkada olanların öndekini körü körüne takip ettiğini düşünmek doğru değildir. Araştırmalar, kuşların formasyon içindeki konumlarını değiştirdiklerini ve karşılıklı yarar sağlayacak biçimde işbirliği yaptıklarını göstermektedir. (PubMed Central (PMC))

Bu nedenle demokratik yönetimde vatandaşın ve kurumların görevi de sadece hükümeti takip etmek değildir.

İyi vatandaşlık;

• doğruyu desteklemek,
• yanlışı eleştirmek,
• gerektiğinde itiraz etmek,
• kamu politikalarını sorgulamak,
• hesap sormak,
• ortak yarara katkıda bulunmak

gibi görevleri de içerir.

Dolayısıyla V formasyonu, itaat kültüründen çok koordinasyon kültürü için kullanılabilecek bir metafordur.

5. “Birlik” ile “tek seslilik” birbirinden farklıdır

V biçimindeki kuşların hepsi aynı yöne gider; fakat aynı kuşun arkasında ve aynı konumda uçmazlar.

Bu durum hükümet yönetimi açısından çok anlamlıdır.

Bir ülkede ortak hedef bulunabilir. Örneğin:

“Toplumun refahını artırmak, adaleti güçlendirmek ve ülkenin güvenliğini sağlamak.”

Bu ortak hedef etrafında birleşmek gerekir. Fakat ortak hedef, herkesin aynı düşünmesi gerektiği anlamına gelmez.

Tam tersine, sağlıklı yönetimde farklı görüşler kararların kalitesini artırabilir.

Örneğin bir ekonomik politika hazırlanırken ekonomistin, sosyal bilimcinin, esnafın, işçinin, çiftçinin ve tüketicinin görüşleri birbirinden farklı olabilir. Bu farklılıklar doğru yönetildiğinde çatışma değil, daha isabetli karar üretme imkânı oluşturur.

6. V formasyonundan “denge ve dayanışma” dersi

Kuşların oluşturduğu düzenin bir başka özelliği de birbirlerinin yükünü hafifletmeleridir. NASA'nın eğitim amaçlı bir yayınında da kazların V formasyonunun ekip çalışması ve ortak amaç bakımından liderlik dersi olarak kullanılabileceği vurgulanmaktadır. (NASA)

Hükümet açısından bunun karşılığı şudur:

Güçlü olanın zayıf olana destek olması, merkezî yönetimin yerel yönetimlerle, güçlü ekonomik kesimlerin toplumun dezavantajlı kesimleriyle ve farklı kurumların birbirleriyle dayanışma içinde olması gerekir.

Örneğin deprem bölgesinde yalnızca bir bakanlığın çalışması yeterli değildir. İçişleri, sağlık, ulaştırma, çevre-şehircilik, eğitim, yerel yönetimler, Kızılay ve sivil toplum kuruluşları gibi farklı aktörlerin koordineli biçimde çalışması gerekir.

Bu, V formasyonundaki “tek başına değil, birlikte ilerleme” ilkesine benzer.

7. Fakat kuş metaforunun bir sınırı vardır

Burada önemli bir uyarı yapmak gerekir.

Devlet yönetimi kuş sürüsü yönetimine benzemez.

Kuşların davranışları biyolojik ve evrimsel mekanizmalarla şekillenir. İnsan toplumu ise hukuk, ahlak, özgür irade, demokrasi, ekonomi, kültür ve tarih gibi çok daha karmaşık unsurlara sahiptir.

Dolayısıyla “Kuşlar lideri takip ediyor, insanlar da hükümeti takip etmelidir.” şeklinde bir sonuç yanlış olur.

Hatta bunun tam tersi bir sonuç çıkarmak daha doğrudur:

Kuşlardan alınacak ders, körü körüne takip etmek değil; ortak amaç, karşılıklı destek, sorumluluk paylaşımı ve gerektiğinde liderliği devralabilmektir.

8. Benim değerlendirmem

Bence V biçiminde uçan kuşlar, hükümet yönetimi için beş önemli ilkeyi sembolize edebilir:

Kuşların uçuşundan çıkarılabilecek ilke	Yönetimde karşılığı
Ortak yön	Ortak milli hedef
Öndekinin yükünü paylaşmak	Dayanışma
Liderliğin değişebilmesi	Görev ve sorumluluk paylaşımı
Formasyonu korumak	Kurumsal koordinasyon
Birlikte hareket etmek	Toplumsal işbirliği

Bunlara bir altıncı ilke daha eklenebilir:

Lider, grubun önünde olduğu için değil, grubun yükünü taşıdığı için liderdir.

Bu açıdan V formasyonu, “liderlik = imtiyaz” anlayışına karşı “liderlik = sorumluluk” anlayışını temsil eden güzel bir metafor hâline gelir.

Ancak demokratik hükümet bakımından bunun bir şartı vardır: Liderlik kadar denetim de gereklidir. Kuş sürüsünde biyolojik düzen yeterli olabilir; insan toplumunda ise hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, şeffaflık, hesap verebilirlik ve özgür eleştiri olmadan yalnızca “birlik ve liderlik” vurgusu tehlikeli hâle gelebilir.

Sonuç

Kuşların V şeklinde uçuşundan hükümet yönetimine çıkarılabilecek en anlamlı ders, “hepimiz aynı kişiyi takip edelim” değil, “hepimiz aynı hedefe doğru, birbirimizin yükünü hafifleterek ilerleyelim” düşüncesidir.

Başarılı bir hükümet;

tek kişinin çok güçlü olduğu hükümet değil,
kurumların güçlü olduğu;
liyakatli insanların görev aldığı;
liderin gerektiğinde öne çıktığı;
başkalarının da gerektiğinde liderlik sorumluluğunu üstlendiği;
eleştirinin susturulmadığı;
ortak hedefin korunduğu ve
yükün toplumun bütün kesimleri arasında adil biçimde paylaşıldığı hükümettir.

Dolayısıyla V formasyonu bize yalnızca liderliği değil, liderlik ile takipçiliğin karşılıklı sorumluluk ilişkisi olduğunu öğretmektedir. 2015 tarihli kelaynak araştırmasının gösterdiği gibi, önde olmak sürekli bir ayrıcalık değil, aynı zamanda bir maliyettir; kuşların formasyonu koruyabilmesi de bu maliyetin zaman içinde paylaşılmasıyla ilişkilidir. (PubMed Central (PMC))

Dipnotlar

1.   NASA, Autonomous Formation Flight, NASA Technical Reports Server; kuşların V formasyonunda öndeki kuşun oluşturduğu hava akımından arkadaki kuşların yararlanarak enerji gereksinimini azaltabildiğini açıklamaktadır. (NASA Technical Reports Server)

2.   Bernhard Voelkl vd., “Matching Times of Leading and Following Suggest Cooperation Through Direct Reciprocity During V-Formation Flight in Ibis,” Proceedings of the National Academy of Sciences 112, no. 7 (2015): 2115–2120. (PubMed)

3.   Steven J. Portugal vd., “Lissaman, Shollenberger and Formation Flight in Birds,” Journal of Experimental Biology 219 (2016): 2778–2780. Çalışma, V formasyonunda liderlik konumunun değişmesi ve bunun karşılıklılık/işbirliğiyle ilişkisine dikkat çekmektedir. (The Company of Biologists)

4.   Library of Congress, “Why Do Geese Fly in a V?”; V formasyonunun enerji tasarrufu ve grubun birbirini görüp takip edebilmesi bakımından yararlarını özetlemektedir. (loc.gov)

5.   NASA, “NASA Sky Surfing for Fuel Economy,” 21 Temmuz 2003; formasyon uçuşunun aerodinamik avantajlarını uçak deneyleri üzerinden de incelemektedir. (NASA)

*