Şeffaflığın Gölgesinde

 

Şeffaflığın Gölgesinde

 Bugün 10 Ağustos 2026 Salı, saat: 14.46

I

Laptopumda ikinci oturumu açıyorum. Birinci oturumun nasıl geçtiğini ne siz sorun ne ben anlatayım. Yalnız şu kadarını söyleyeyim ki bir yazı yazabilmek için hiç bu kadar kafam karışmamıştı. Hiç bu kadar yorulmamıştım. “İnsan tam olarak şeffaf olamaz.” konusunda bir yazı tasarlamıştım. Kendi gözlemlerimi ve tecrübelerimi aktaracaktım sözde. Birkaç paragrafı geçmeyecek bir yazı. Ama önemli. Bu öneme binaen biraz uzun olacak ama ilmi de olsun diye asistanlarımı görevlendirdim. Keşke görevlendirmeseydim. Zaten okuyucu kısa istiyor…

Asistanın yazısını okudum. Gayet güzel. Bunu da açıkla, şunu da açıkla… İyi gidiyor. Ama gerçekten uzun oldu. Sistematik özetini yap diyorum. Birkaç saniyede yapıveriyor. O anda aklıma başka bir şey geliyor. Onu açıklattırıyorum. Bu kadar da uzun olmaz, diyorum. Tekrar özetlettiriyorum. Yapay zekaların sabırlarına hayranım. Olmaz demiyor hiç. Be adam söyleyeceklerini aklına estikçe söyleme bir sistem dahilinde söyle, de demiyor. Uzatmayalım 27 A4 sayfası yazı çıktı ortaya… Sıcaktan değil bu düzensizliğimden belki terledim. Öyleyimdir asistanlarım hiç ses çıkarmadan dediklerimi yaparlar ama yine de onları boşuna çalıştırmam, fazla mesai yaptırmam. Ama bu kez… Her halde vicdan azabı içinde kendimi fena hissettim ve üstümü değiştirerek yatıverdim. Biraz önce de kalktım. Ve işte yazmaya başlıyorum:

27 sayfalık bir metin var. Ben değil 27 sayfa 127 sayfa da olsa okur suyunu çıkartır ve yazardım ama yukarıda dedim ya her karışıklıkta kendi emirlerimin yanlışlığını görmek üzecek beni. Benim üzülmemi istemeyeceğinizden eminim. Onun için bugün değişik bir tarz uygulamak istiyorum. Sözünü ettiğim 27 sayfadan cümlelerle idare edeceğiz.

Biz idare etmesini bilen bir kuşağız. Söz açılmışken yazayım. Ben idare lambasın da gördüm, şişeli gaz lambasını da, fenerlerin her çeşidini de, lüks lambasını da tabii floresanlıları da ampulü de… Geçimin ne demek olduğunu da bilir bizim kuşağımız. Bugüne de şükrediyoruz gerçi ama böyle olmamalıydık. Aptal değiliz, çalışkanız, yer altı ve yer üstü kaynaklarıyla verimli topraklarımız var… Demek ki gereği gibi yönetilemiyoruz. Var mı başka bir izah tarzı?

Hey, sadede gelelim. Şeffaflık konusunu anlatacaktık. Evet evet hatırımda, malum assolistler sahneye sonda çıkar. Gerçi anlattığımız fasıllar da şeffaflıkla ilgili. Bakın şeffafça açıklayamıyoruz. Diyemiyoruz ki şahıslara göre kanun çıkarılamazken bu memlekette şahıslara göre anayasa bile yapıldı. Şimdi başka konulara girmeyelim ne yapılmadı ki…

Sözünü ettiğimiz alıntılara bir an önce geçelim ki başımız ağrımasın.

İşte ikinci bölüm. Yani çok önemli dediğimiz bölüm. Bizde önemli bölümlerin altı çizilir…

II

 “•    Bilinçdışı ve Rasyonalizasyon: İnsan eylemlerinin temel motivasyonları bilinçdışındadır (Freud). Kararlar duygusal/bilinçdışı mekanizmalarla alınır; bilinçli zihin ise bu kararlara geriye dönük kurgusal mantık kılıfları uydurur.”

Birkaç gün önce sıcaktan, nemden bunalan bir hasta olarak ne demiştim? Sabahattin Gencal’a bile güvenme çünkü bu olumsuz ortamda tam şeffaf ve objektif olamayabilir. Şimdi ne diyebiliriz ki? Ortam da durum da hastalık da şu da bu da mevzu bahis değil “Kararlar duygusal/bilinçdışı mekanizmalarla alınır.” Bilinçdışımızı keşfedebildik mi? Bırakın Sabahattin’e kendimize bile güvenemeyiz.

“•     İçgözlem İllüzyonu ve Önyargı Kör Noktası: Kişi kendi içine baktığında sadece "iyi niyetlerini" ve "mantığını" görebildiği için kendisini tarafsız zanneder (Naif Realizm). Bilinçdışı önyargılar içgözlemle taranamadığından, birey başkalarının önyargılarını anında fark ederken kendindekilere kör kalır (Pronin, Ross).”

Acaba sizin de kör noktanız var mı? Ben artık bilinçdışı önyargılarımı içgözlemle taramaya çalışacağım. Her ne kadar taranamaz dense de uğraşacağım. Tarağım uzun zamandır yerli yerinde duruyor. İşe yarasın.

“•     Nöronal Hikâye Anlatıcısı: Ayrık beyin deneyleri (Gazzaniga), sol beynin sağ beynin bilmediği eylemlerine anında samimi ama tamamen kurgusal gerekçeler ürettiğini kanıtlar.”

Bende kurgu yeteneği hiç mi hiç yok. Kaldı ki bu sol sağ meselesini Prof. Dr. İsmail Aydın Hocamıza sormamız lazım. Hatırımda yanlış kalmadıysa böyle bir ayrım yok, dedi.

“•     Küp Metaforu ve Hakikatin İfşası: Hz. Mevlânâ’nın "Testinin içinde ne varsa dışına o sızar" ilkesi gereğince; insan ne kadar maske takarsa taksın (Persona), kriz ve öfke anlarında veya dil kaymalarıyla (Freud) içsel özünü dışarı sızdırır.”

Ben bir tarih yazdığım yazıda şöyle demiştim: Mevlâna zamanında küpler sırlanmazdı. Şimdi öyle sırlanıyorlar ki sızma ihtimali yok. Şimdi daha çok anladım ki Mevlâna haklıymış. Bedendili öyle revaçta ki sormayın. Ben bile kursuna gittim. İnsanın yüzünde beliren küçücük bir mimiği okuyuveriyorlar. Ben bunları gençliğimde de öğrenemedim. Arkadaşlarım beni resmen saflıkla suçlardı. Niyeymiş kızların işaretlerini anlamazmışım.  Mors alfabesini anlamak daha kolay… Dil sürçmeleri, ses tonu, vurgular falan filan. Kısaca küp sızıyor da sızıyor. Bugün özel bir eğitime de gerek yok. Sosyal medyada hatta televizyonlarda küpü döküyorlar izleyicinin önüne. Bu kadar da olmaz ki…

“•     Sözün Kalbi Kaynağı: Kelimeler yalnızca biyolojik ses dalgaları değildir. Kalpten gelmeyen, sırf retorik veya kibirle söylenen süslü laflar karşı tarafta dönüştürücü etki yapmaz. Tesir, sözün arkasındaki niyet ve "hâl" birliğindedir (Kuşeyrî).”

Sözün arkasındaki niyet… Bugünlerde milletvekillerimiz hep gizli ajandadan söz ediyorlar. Hatta bir belediye başkanı da… Bakın dilimizin altındaki baklayı çıkaramıyoruz. Bakla dilinin altındayken şeffaflıktan söz edilebilir mi?

“•     Sanatın ve Eros'un Sığınağı: Ruhun saydam olmaması; dili, edebiyatı ve sanatı besleyen ana damardır. Şeffaf ve tamamen öngörülebilir bir zihinden sanat çıkmaz; sanat ancak dilin bittiği ve ruhun bulanıklaştığı bölgede filizlenir (Adorno, Schopenhauer).”

Bu konuda birkaç yazım var. Bugünler sanatçılara gebe mi demişim hatırlamıyorum. Sanatçılar da bugünlerde gebe olabilir… Her ne demişsem yanılmışım. Üstatlar da yanılmış. Böylesi günleri özellikle yaratan erk sanatçıyı rahat bırakır mı? Gez hapishaneleri de gör eli kalem tutanları. Hapishanelere düşmeyenlerin de yapacağı bir şey yok. Kitaplarını bastıramaz. Sabahattin gibi dişinden tırnağından artırarak kitaplarını yayınladı diyelim. Bu enflasyonda kitap mı okunur. Kaldı ki biz Kur’an-ı Kerim’i bile okumuyoruz.

“•     Retoriğin Koflaşması: İmaj yönetiminin, algoritmik kurguların ve pazarlama dilinin zirveye çıktığı bu gürültülü panayırda sözün niceliği artmış, fakat niteliği koflaşmıştır.”

Koflaşmanın ne olduğunu biliyoruz. Ama yine de hatırlatalım: “Mecazi anlam: Bilgi, yetenek veya değer açısından kişinin içten çürümesi, kof duruma gelmesi.”

Bunun kof, şunun boş, onun da çürümüş olduğunu söylemek insana yakışmaz. Haddimiz de değil. Yasal olarak da… Onun için geçiverelim.

. “Verileşmeye Karşı "Opaklık" Hakkı. Kapitalizmin ve dijital iktidarların insanı tamamen öngörülebilir bir algoritma nesnesine dönüştürmek istediği çağımızda, "opak kalabilmek" temel bir insan hakkıdır. İnsanın içsel çelişkileri, tahmin edilemez hüzünleri ve mantıksız sıçramaları; onu veri madenciliğinin ve dijital manipülasyonun nesnesi olmaktan koruyan tek zırhtır. Gizemini yitiren insan, kolayca tüketilen bir emtiaya dönüşür [2].”

“Byung-Chul Han’ın Şeffaflık Toplumu (Transparenzgesellschaft) düşüncesinde insan ruhu; ölçülemez, kategorize edilemez, hemen tüketilemez ve tam anlamıyla sergilenemez bir derinliğe sahiptir. Han’a göre insanın opaklığı (saydam olmaması), mesafesi ve gizemi, onu sergilenen bir nesne veya tüketime sunulan bir mal olmaktan koruyan varoluşsal zırhıdır.

Dijital çağ ise her şeyin görünür, sergilenebilir, ölçülebilir ve paylaşılabilir olmasını dayatır. Han, bu duruma "şeffaflık tiranlığı" der. İnsan her şeyini dışarıya açtığında ve dijital platformlarda bir veri akışına dönüştüğünde, onu "insan" yapan içsel derinliğini, çelişkilerini ve mahremiyetini yitirir.[1]”

Ben kavramları konuşturamıyorum. İnsanın bir özelliği de opaklığıdır (saydam olmaması). Kapitalizm de insanı bir nesne durumuna getirmiştir. Öyle bir durum ki şeffaf olunması gereken yerlerde şeffaf olunmuyor. Ama başka yerlerde tamamen şeffaf… Böyle de olmaz ki…

“.     Ahlaki Sorumluluk ve Alçakgönüllülük: İnsanın kendi önyargılarına karşı "kör" olduğu gerçeği, bireyi ahlaki bir alçakgönüllülüğe (entelektüel tevazu) sevk etmelidir. Kendi doğrularından, tarafsızlığından ve adalettinden %100 emin olan birey, başkalarını yargılamaya ve engizisyoncu bir tutum takınmaya meyllidir. Kendi zihnimizin dahi bize oyunlar oynayabildiğini kabullenmek, ötekiyle kuracağımız ilişkide daha hoşgörülü ve adil olmamızı sağlar.”

Durum vaziyet bundan ibaret değil ama bu kadarı bile bir fikir verebilir: Kendimizi az çok tanıyabiliyorsak başkalarını da tanıyabiliriz. Başkalarına çuvaldız batırmadan önce iğneyi kendimize batıralım.

Daha uzatmadan özetleyelim:

Sevgi saygı ve hoşgörümüzü esirgemeyelim, adil olalım. Ve de istismar etmeden ettirmeden gereği gibi saydam olalım.

Sabahattin Gencal, Kuzuluk, 10. 08. 2026