10 Eylül 2026 Perşembe

Muhasebe Yapmayı Alışkanlık Haline Getirmeliyiz

  



 

Merhaba Değerli Okurlarım,

Bugün 10 Ağustos 2026 Perşembe, Saat: 12.30

Tahminen 20 dakika önce birinci oturumu açtım bilgisayarda. İnternete girmeden doğrudan word sayfasını açtım.

Oturum açma saatine ve yazdıklarıma bakarak düzenim ve çalışma disiplinim hakkında fikir edinmişsinizdir.

Buna bazı doktorlar iyi demez belki ama bazıları alışılmışı aştığımız için, katı disiplin prangalarından kurtardığım için iyi der belki.

Bu durumumuz iyi mi değil mi? Muhakeme etmeden karar verebilir miyiz? Ne demek muhakeme?

Muhâkeme etmek:

1. İyice düşünmek, dikkatle incelemek: Hatta İbni Haldun, târîhî vak’aları muhâkeme etmek yolunu açıp bir fenn-i müstakil olmak üzere meşhur Mukaddime-i Târîh’ini yazmıştır (Cevdet Paşa). Ulviye hanımın, işi kafasında nasıl hulâsa edip muhâkeme ettiğini düşünüyorsunuz (Ahmed Midhat Efendi).

2. Yargılamak. Muhâkeme yürütmek: Düşünmek, fikir yürütmek.

(https://www.lugatim.com/s/muhakeme)

Kısaca, muhakeme, doğruyu yanlıştan ayırmak ve bir sonuca ulaşmak için düşünmektir.

Gelelim muhasebeye,

Muhâsebe, bu düşünmeyi kendi davranışlarımız ve sorumluluklarımız üzerine uygulamaktır.

“Örneğin:

“Yalan söylemek yanlıştır.”

Bu bir ahlâkî muhakemedir.

“Bugün işimi kolaylaştırmak için söylediğim şey gerçeği çarpıtıyor muydu?”

Bu ise muhâsebedir.

Dolayısıyla muhâsebe, ahlâkî ilkelerin insanın kendi hayatına uygulanmasıdır.”

Ahlâkî ilkeler kendi hayatımıza uygulanmadıktan sonra neye yarar? Hiçbir şeye yaramaz değil mi? O halde muhasebe yapmayı alışkanlık haline getirmeliyiz.

Muhasebe denince ilk akla gelen, özellikle şirketlerde yapılan gelir gider hesabıdır. Son yılların putu=para ile ilgili hesaplarda bir şaşma olursa yanarsınız…

Peki, kendimizle ilgili bir hesap yok mu? Sevap, günah gelir gideriyle ilgili. Mesela dedik… Buna nefis muhasebesi diyorlar değil mi?

Sevgili peygamberimizin (sav) bu konudaki hadislerini duymuşsunuzdur. Kur’an’ın bu konudaki buyruklarını da… Bütün bunları yazsak ne olur?

Oğlum Ahmet, her gün bir kitap yazıyorsunuz, diyor. Kitap demek abartı belki ancak bazen risale diyecek olmuyor değilim. Eski formunda olsaydım bütün bunları özene bezene bir araya getirir ve kitap diye sunardım. Ancak kendime güvenemiyorum. Bunların zayi olmasına da gönlüm razı değil onun için yine alt katı bir müddet için açıyorum: İsteyen yararlanıp makale yazsın, ya da kitap yazmaya heveslensin.

Dipnotlar kısmı da başka bir âlem, açıyorum kapıyorum, bunu nedense hep yapıyorum.

Muhasebenin muhakeme olmadığını az da olsa anladık. Bir de öz-eleştiri ile karıştırılma durumu akla geliyor.

“Muhâsebe ile öz-eleştiri arasındaki kritik fark:

Öz-eleştiri:

“Başarısızım.”

Muhâsebe:

“Şu davranışım başarısız oldu; nedenini bulmalı ve düzeltmeliyim.”

Birincisi kimliğe saldırır.

İkincisi davranışı inceler.

Bu nedenle sağlıklı muhâsebe insanı ezmemeli; olgunlaştırmalıdır.

Tasavvuf açısından da amaç nefsin yok edilmesi anlamında kişinin kendisine zarar vermesi değil, nefsin terbiye edilmesidir.

Muhasebede sadece olumsuzluklar mı söz konusudur? Tabii ki hayır.

Muhâsebe yalnızca:

“Nerede günah işledim?” sorusundan ibaret değildir.

Şunlar da muhâsebe konusudur:

•   Bana verilen nimeti nasıl kullandım?

•   Başarı beni nasıl değiştirdi?

•   Birine yaptığım iyilik beni kibirlendirdi mi?

•   Sahip olduğum bilgiyi başkalarını küçümsemek için mi kullandım?

•   Param arttıkça cömertliğim arttı mı?

•   Makamım arttıkça tevazuum azaldı mı?

Yani:

Günahın muhâsebesi kadar nimetin muhâsebesi de vardır.

İnşallah, bir muhasebeci tutmak gerekir, diye düşüneniz yoktur. Aslında kirâmen kâtibîn melekleri “değerli yazıcılar” İnsanların söz ve davranışlarını kaydediyorlar. Bunlar ödevlerini harfiyen yaparlar. Görmemezlikten gel, idare et ya da bir çorba parası falan filan sözlere gelemezler bilesiniz…

Kısaca bu konularda çok düşünmemiz gerekir. Gerekir ancak üzülerek belirtelim ki kelime haznemiz yeterli değil.

“Muhasebenin ilk basamağının mazinin, halin ve istikbalin gözden geçirilerek ortaya işletme lisanı ile konuşursak bir bilançonun çıkarılması olduğunu söylemiştik. Bu yapılınca bu seferde muhasebenin diğer iki basamağı gündeme getirilmeliydi. Bu iki basamak; Muhatebe ve Muagabe’dir.”

Sayın Muhammed Emin Yıldırım’ın yukarıdaki paragrafında geçen Muhatebe ve Muagabe kavramlarını biliyor muyuz? (Bilmiyorsak alt kata müracaat)

Doğrusu ben de bilmiyordum.

Muhasebe konusuna ta 1964’te takıldığımı bir kere daha kısaca yazayım istiyorum: Bilenler için de tekrarda fayda vardır, deriz.

Efendim, 1964-1965 Öğretim yılında bir ortaokula Türkçe Öğretmeni olarak atandım. Türkçe kitabının bir sayfasındaki metnin içinde İngiliz şairi, roman ve öykü yazarı Rudyard Kipling’in 6 hizmetçisi sözü geçiyordu. Bunları karatahtaya yazdım:

1.   Ne?

2.   Nerede?

3.   Ne zaman?

4.   Nasıl?

5.   Neden/niçin?

6.   Kim?

Teneffüse çıktık. Bir sonraki dersimizde baktım ki bu kelimelerin altı çizilmiş ve altına 5N1K yazılı.

Önce bunu yazan öğrencime teşekkür ettim. Sonra da 5N1K’yı yuvarlak içine alarak bunu yakanıza rozet olarak takınız. Bu takma işini hayali olarak hepsi yaptı sanırım. 6 hizmetliyle çalışmak güzel değil mi? Tabii başta Silahlı Kuvvetlerimiz olmak üzere birçok kurum ve kuruluşta 5N1K vardır. Bir ara televizyonlarda program olunca kendi kendime bu programı yöneten benim öğrencim mi, yoksa öğrencilerimin tanıdığı mı, diye düşündüğüm oldu.

5N1K muhasebe değil elbet ancak daha geniş bir kavram olan muhasebeye dönüştürülebilirmiş:

Bence kurumlar için çok kullanışlı bir yöntem şudur:

Klasik 5N1K'ya üç soru daha eklenebilir:

5N1K + S + T + Ö

5N1K

•   Ne?

•   Nerede?

•   Ne zaman?

•   Nasıl?

•   Neden/niçin?

•   Kim?

S — Sorumluluk:

Kim, ne ölçüde sorumlu?

T — Telafi:

Ne nasıl telafi edilecek?

Ö — Önlem:

Aynı şeyin tekrarını nasıl önleyeceğiz?

Muhasebeye kafayı takmıştım gerçekten. Hatta 1971 ve 1972 yıllarında yedek subay okulunda bir akademisyen arkadaşın tavsiyesiyle muhasebe çalışmaya başladım. Kışlada kendisi de muhasabeci olan değerli asker arkadaşım “Sen muhasebecilik yapamazsın.” dedi bana. Şöyle bir bakınca ona “yanlış anlama, benden de iyi yapabilirsin ama sen muhasebeci olamazsın.” dedi… Bu sözün iltifat için söylenmiş olduğunu göz önüne alarak birazcık düşünelim…

Korkarım ki birleri de çıkar ve sen artık yazı yazamazsın, diyecek olur.

Gerçekten formunda değilim. Yazamıyorum. Niçin yazamadığımı irdelemem gerekir. Ayrıca bu yazıyla kırdığım kişilerden özür dilemesini de öğrenmem gerekir. Nasıl yazacağımı da…

Öğreneceğimiz daha çok şeyler vardır.

Belli bir alan seçmeden genel olarak “muhasebe” kavramı üzerinde durmak herkesin harcı da değil, diyerek teselli bulalım ve asistanımın sözleriyle bir sonuca varalım:

“Ekonomide gelir-gider hesabı, hukukta sorumluluk hesabı, bilimde yöntem ve sonuçların denetlenmesi, yönetimde performans değerlendirmesi, psikolojide öz-farkındalık, ahlâkta vicdanî değerlendirme, tasavvufta ise nefsin hesaba çekilmesi şeklinde farklı görüntülere bürünse de bunların altında ortak bir prensip vardır:

İnsan yaptığını görmeli, yaptığına anlam vermeli, sorumluluğunu kabul etmeli ve gerektiğinde kendisini değiştirmelidir.”

Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 10. 09. 2026

 


DİPNOTLAR

A)

Kur'an- ı Kerim

(Haşr,59/18)   

(Kıyâme,75/36)

(Kıyâme,75/13)

(Zilzâl,99/7-8)


***

B)

Yazarlardan

Peygamberimiz nefis muhasebesi yapmış mıdır?


ÖmürBoyu Devam Eden Muhasebe


SahabedenBir Muhasebe Örneği: Ebû Lübâbe


AdamOlmak


***

C

Diğer metinlerden

MuhakemeNedir?


İnsanlarınsöz ve davranışlarını kaydeden melekler.


SahabedenBir Muhasebe Örneği: Ebû Lübâbe


 ***

Ç

ChatGPT’ye (YZ’ya) Muhasebe ve muhasebeyle ile benzer kavramlar hakkında Sorular ve Cevapları

1.   Nisâb‑ı Mevlevî eserinde geçen ve her biri 10 dereceye ayrılmış 10 babdan (toplam 100 kavramdan) muhâsebe derecesi kavramını en geniş anlamda, günümüzden örneklerle sistematik olarak açıklayınız.

Önce küçük ama önemli bir tashih yapayım: “10 bâbın her biri 10 dereceye ayrılması” Nisâb-ı Mevlevî’nin tamamı için değil, özellikle üçüncü kısımda yer alan mârifet ve hakîkat bahisleri için geçerlidir. Eserin bütünü üç kısımdır; her kısım on bâbdan oluşur. Üçüncü kısım ise gerçekten 10 bâb × 10 derece = 100 tasavvufî terim şeklinde kurulmuştur. Nisâb-ı Mevlevî, İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin daha kapsamlı Minhâcü’l-fukarâ eserinin Farsça, Mesnevî beyitleriyle yoğunlaştırılmış bir özeti mahiyetindedir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Sorduğunuz muhâsebe, bu 100 derecelik sistemin birinci bâbında, yani sülûkün başlangıcındaki dereceler arasında dördüncü sırada yer alır. Birinci bâbın sıralaması şöyledir: yakaza, tevbe, bükâ ve tazarru, inâbet, muhâsebe, tefekkür, zikir, i‘tisâm, firar, humûl. Kitap Takipçileri

1. Muhâsebe nedir?

Tasavvufî anlamıyla muhâsebe, insanın kendi nefsini hesaba çekmesidir. Fakat bunu yalnızca “Bugün iyi mi kötü mü davrandım?” şeklindeki basit bir öz değerlendirme olarak anlamak eksik kalır.

Buradaki muhâsebe, insanın:

·                     ne yaptığını,

·                     neden yaptığını,

·                     hangi niyetle yaptığını,

·                     yaptığının hakikî sonucunu,

·                     Allah'a, insanlara ve kendi hakikatine karşı sorumluluğunu

·                     ve bütün bunların kendi iç dünyasında neye dönüştüğünü

sürekli biçimde gözden geçirmesidir.

Dolayısıyla muhâsebe, ahlâkî muhasebe + niyet muhasebesi + davranış muhasebesi + kalp muhasebesi + zaman muhasebesi + varoluş muhasebesi şeklinde genişleyen bir kavramdır.

Modern dille söylersek:

Muhâsebe, insanın kendi hayatını dışarıdan bir gözlemci gibi inceleyebilme ve kendisini hakikate göre düzeltme yeteneğidir.

Bu yüzden günümüzdeki “self-reflection”, “öz değerlendirme”, “accountability”, “günlük tutma” veya “kişisel gelişim” kavramlarının her biri muhâsebenin bir parçasına yaklaşır; fakat hiçbiri tek başına onun bütün anlamını karşılamaz.

2. Muhâsebenin 100 derecelik sistem içindeki yeri

Ankaravî'nin sistemini bir manevî gelişim haritası gibi okuyabiliriz:

Bâb

Ana alan

Günümüz diliyle

1

Sülûkün başlangıcı

Uyanmak ve kendini sorgulamaya başlamak

2

Sülûkün kapıları

Hayatı disipline etmek

3

Sülûkün muameleleri

Değerleri davranışa dönüştürmek

4

Güzel ahlâk

Karakter inşası

5

Sülûkün esasları

Yön, irade ve amaç

6

Sülûkün vadileri

Bilme ve kavrama derinliği

7

Hâller ve makamlar

İç yaşantının dönüşümü

8

Velâyet

Ben-merkezli yaşamın aşılması

9

Hakikat

Hakikati doğrudan kavrama

10

Sülûkün nihayeti

Fenâ, bekā, tevhid vb.

Bu sıralama, Minhâcü’l-fukarâ'da da 100 terimlik bir sülûk mertebeleri sistemi olarak görülür ve kaynak olarak büyük ölçüde Hâce Abdullah-ı Herevî'nin Menâzilü's-sâirîn'inden yararlanır. TDV İslâm Ansiklopedisi

Burada dikkat çekici nokta şudur:

Muhâsebe henüz yolun başındadır.

Yani insan daha “mârifet”, “fenâ”, “bekā”, “müşâhede”, “tecelligâh” gibi ileri tasavvufî kavramlardan söz etmeden önce kendi hesabını görmeyi öğrenmelidir.

Bu, sistemin psikolojik açıdan da son derece anlamlı bir tarafıdır.

3. Muhâsebe neden “yakaza”dan sonra gelir?

İlk derece yakaza, uyanıklıktır.

İnsan önce:

“Ben nasıl yaşıyorum?”

sorusunu fark eder.

Ardından tevbe, inâbet ve muhâsebe gelir.

Bunu günümüzden bir örnekle düşünelim.

Bir insan iş hayatında sürekli öfkeleniyor olsun.

İlk aşamada bunun farkında değildir:

“Herkes beceriksiz; benim sinirlenmem normal.”

Bu gaflet hâlidir.

Bir gün bir çalışma arkadaşının:

“Seninle konuşurken sürekli hata yapmaktan korkuyorum.”

demesi kişide bir farkındalık oluşturur.

Bu yakazadır.

Sonra kişi:

“Galiba bende bir problem var.”

der.

Bu dönüşün devamında:

“Ben bunu değiştirmeliyim.”

demesi tevbe/inâbet yönünü oluşturur.

Sonra asıl muhâsebe başlar:

“Ben neden öfkeleniyorum?
Gerçekten karşımdaki kişinin hatasına mı kızıyorum?
Yoksa kontrol edilme ihtiyacım mı var?
Başarısız görünmekten mi korkuyorum?
İnsanların benim otoritemi sorgulamasına mı tahammül edemiyorum?”

İşte bu muhâsebedir.

Dolayısıyla muhâsebe yalnızca davranışı kaydetmek değil, davranışın kökünü araştırmaktır.

4. Muhâsebenin ilk katmanı: “Ne yaptım?”

En basit seviyede muhâsebe bir davranış envanteridir.

Örneğin kişi akşam kendisine sorar:

·                     Bugün kime haksızlık ettim?

·                     Kimin hakkını ihmal ettim?

·                     Gereksiz yere kimi kırdım?

·                     Nerede yalan söyledim?

·                     Nerede verdiğim sözü tutmadım?

·                     Zamanımı nerede israf ettim?

·                     Bana emanet edilen şeyi korudum mu?

Bu düzey günümüzde günlük öz değerlendirme veya “daily review” olarak düşünülebilir.

Örneğin bir yönetici akşam bilgisayarını kapatırken:

“Bugün üç toplantı yaptım. İkisinde çalışanların sözünü kestim. Bir çalışanın fikrini yeterince dinlemedim. Bir müşteriye verdiğim sözü erteledim.”

diye not alıyorsa, muhâsebenin ilk kapısından içeri girmiş demektir.

Ama henüz derin muhâsebe yapmış değildir.

5. İkinci katman: “Neden yaptım?”

Muhâsebenin asıl derinliği burada başlar.

Aynı davranışın arkasındaki niyet araştırılır.

Mesela bir kişi sosyal medyada sürekli başarılarını paylaşıyor.

İlk değerlendirme:

“Bugün üç başarı paylaşımı yaptım.”

Muhâsebe ise şunu sorar:

“Bunu neden yaptım?”

Cevap:

“İnsanlara ilham vermek istedim.”

Güzel.

Fakat daha derin soru:

“İnsanlar beğenmezse ne hissediyorum?”

Cevap:

“Moralim bozuluyor.”

Bir sonraki soru:

“Öyleyse gerçekten başkalarına fayda sağlamak için mi paylaşıyorum, yoksa değerli olduğumu başkalarının onayından mı çıkarmaya çalışıyorum?”

İşte burada muhâsebe davranıştan niyete geçer.

6. Üçüncü katman: “Kendime hangi hikâyeyi anlatıyorum?”

İnsan çoğu zaman davranışından ziyade davranışını açıklama biçiminde kendisini kandırabilir.

Örneğin:

“Arkadaşımı eleştirdim çünkü onun iyiliğini düşünüyorum.”

Muhâsebe burada durmaz.

Şunu sorar:

“Gerçekten onun iyiliğini mi düşünüyorum, yoksa onun başarısı benim başarısızlığımı mı hatırlatıyor?”

Başka bir örnek:

“Çocuğumun geleceğini düşündüğüm için onu çok çalıştırıyorum.”

Muhâsebe:

“Yoksa çocuğumun başarısını kendi ebeveynlik başarımın göstergesi olarak mı görüyorum?”

Bir başka örnek:

“Çalışanlarımın disiplinli olması gerekiyor.”

Muhâsebe:

“Disiplin mi istiyorum, yoksa kontrol edilme korkumu başkalarını kontrol ederek mi gideriyorum?”

Bu noktada muhâsebe oldukça modern bir metabiliş pratiğine yaklaşır: insan kendi düşüncelerini ve kendi düşüncelerine verdiği açıklamaları da incelemeye başlar.

7. Dördüncü katman: Dışarıdaki davranıştan iç dünyaya

Tasavvufî muhâsebe yalnızca fiilleri değil, kalbi de hesaba katar.

Örneğin iki kişi aynı iyiliği yapabilir.

İkisi de bir öğrenciye burs verir.

Dışarıdan bakıldığında davranış aynıdır.

Fakat biri:

“Kimse bilmesin.”

diye düşünürken,

diğeri:

“Bu yaptığım duyulsa ne kadar takdir edilirim?”

diye düşünüyor olabilir.

Dolayısıyla muhâsebe:

“Ne yaptım?”

sorusundan

“Bunu hangi iç hâlle yaptım?”

sorusuna geçer.

Bu nedenle muhâsebenin konusu yalnızca günahlar değildir.

İyi davranışlar da muhâsebe edilir.

Çünkü iyilik bile kibir, gösteriş, üstünlük duygusu veya başkalarını küçümseme aracına dönüşebilir.

8. Beşinci katman: Başarı muhâsebesi

Modern insan genellikle başarısızlıklarını değerlendirir:

“Nerede hata yaptım?”

Tasavvufî muhâsebe bunun yanında şunu da sorar:

“Başarım beni neye dönüştürdü?”

Örneğin kişi terfi eder.

Maaşı yükselir.

Yetkisi artar.

Muhâsebe:

·                     Daha mı mütevazı oldum?

·                     İnsanlara yaklaşımım değişti mi?

·                     Daha fazla sorumluluk aldım mı?

·                     Gücümü başkalarını ezmek için kullanıyor muyum?

·                     Daha fazla kazandıkça daha fazla sahip olma ihtiyacım mı oluştu?

·                     Başarı beni Allah'tan uzaklaştırıyor mu, yoksa şükre mi yöneltiyor?

Böylece muhâsebe yalnızca ahlâkî hata denetimi olmaktan çıkar ve nimet denetimine dönüşür.

9. Altıncı katman: Zaman muhâsebesi

İslâmî-tasavvufî düşüncede zaman, geri getirilemeyen bir sermaye olarak görülür.

Modern karşılığı son derece açıktır.

Bir insanın telefonu ekran süresini gösteriyor:

Sosyal medya: 3 saat 42 dakika
Video: 1 saat 15 dakika
Haber: 48 dakika

Muhâsebe burada:

“Kaç saat harcadım?”

sorusundan daha fazlasını sorar:

“Hayatımın hangi kısmını neye verdim?”

Daha da önemlisi:

“Değerli olduğunu söylediğim şeylerle gerçekten zaman verdiğim şeyler aynı mı?”

Örneğin kişi:

“Ailem benim için çok önemli.”

diyor ama çocuklarıyla günde yalnızca on dakika gerçek anlamda ilgileniyor.

Muhâsebe bu çelişkiyi görünür kılar.

Bu bakımdan muhâsebe, söylenen değerlerle fiilen yaşanan değerleri karşılaştırma sanatıdır.

10. Yedinci katman: İlişki muhâsebesi

Kişi kendisini yalnızca bireysel başarıları üzerinden değerlendirmez.

Şunları sorar:

“Benimle yaşayan insanlar benim yüzümden nasıl hissediyor?”

Eş:

“Benim yanımda kendisi olabiliyor mu?”

Çocuk:

“Benden korkuyor mu, bana güveniyor mu?”

Çalışan:

“Hata yaptığında bana söyleyebiliyor mu?”

Arkadaş:

“Başarısını benimle rahatça paylaşabiliyor mu?”

Burada muhâsebe benim niyetimden karşımdaki üzerindeki gerçek etkime doğru genişler.

Bu ayrım çok önemlidir.

Çünkü:

“Ben kötü niyetli değildim.”

demek muhâsebe açısından yeterli değildir.

Daha zor soru:

“Kötü niyetli olmasam bile davranışım neye sebep oldu?”

sorusudur.

11. Sekizinci katman: Vicdan ile muhâsebenin farkı

Muhâsebe yalnızca suçluluk değildir.

Bir insan bütün gece:

“Ne kadar kötü bir insanım!”

diye kendisini dövebilir.

Bu, otomatik olarak muhâsebe değildir.

Çünkü muhâsebenin amacı kendinden nefret etmek değil, kendini düzeltmektir.

Sağlıklı muhâsebe:

“Hata yaptım → nedenini gördüm → sorumluluğu aldım → telafi edeceğim → aynı hatanın tekrarını önleyeceğim.”

Sağlıksız suçluluk:

“Hata yaptım → ben kötüyüm → kendimden nefret ediyorum → fakat hiçbir şeyi değiştirmiyorum.”

Bu nedenle muhâsebe suçluluk üretmekten ziyade sorumluluk üretir.

12. Dokuzuncu katman: “Haklı olmak” muhâsebesi

Çok önemli bir modern örnek:

Bir tartışmada kişi gerçekten haklı olabilir.

Fakat muhâsebe yine de şunu sorar:

“Haklı olduğumu nasıl kullandım?”

Çünkü iki insan da haklı olduğu hâlde biri:

“Bak, yine yanıldın.”

der;

diğeri:

“Sanırım burada farklı düşünüyoruz. Benim gördüğüm taraf şu.”

der.

İlkinde hakikat, egonun silahına dönüşür.

İkincisinde hakikat ilişkiyi koruyarak ifade edilir.

Ankaravî'nin Minhâcü'l-fukarâ çizgisindeki tevazu anlayışında da hak sözü karşı tarafta görüldüğünde mükâbere etmemek, hakkı kabul etmek özellikle vurgulanır. Kitap Takipçileri

Bu açıdan muhâsebe:

“Ben haklı mıyım?”

sorusundan önce:

“Haklılığımı nasıl taşıyorum?”

sorusudur.

13. Onuncu katman: En derin muhâsebe — “Ben kimim?”

Muh bulunması tesadüfî değildir: İnsan önce kendisini görmeden, kendisini sorgulamadan ve kendi nefsinin hesabını vermeden daha ileri mânevî mertebelerâsebenin en geniş yorumunda artık tek tek davranışlar değil, insanın benlik örgüsü sorgulanır.

Örneğin:

“Ben başarılı bir insanım.”

Muhâsebe:

“Başarısız olursam kim olacağım?”

“İnsanlar beni takdir etmezse değerimin azaldığını mı hissediyorum?”

“Mesleğim elimden alınırsa kendimi hâlâ değerli görebilecek miyim?”

“Sahip olduklarım ile kim olduğumu birbirine karıştırıyor muyum?”

Burada muhâsebe, “ne yaptım?”dan “ben kim oldum?”a ulaşır.

Tasavvufun daha ileri derecelerinde görülen fenâ, bekā, tecrîd, cem‘ ve tevhid gibi kavramlara giden yolun başlangıcında böyle bir benlik sorgulamasının bulunması bu nedenle anlamlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi

14. Muhâsebenin modern hayatta uygulanabilecek sistemi

Nisâb'daki muhâsebe anlayışını bugüne uyarlayarak oldukça pratik bir 7 soruluk gece muhâsebesi oluşturabiliriz:

1. Ne yaptım?

Bugün gerçekleştirdiğim önemli davranışlar nelerdi?

2. Neden yaptım?

Her önemli davranışın arkasındaki niyet neydi?

3. Kim etkilendi?

Davranışım eşimi, çocuğumu, arkadaşımı, çalışanımı veya başka birini nasıl etkiledi?

4. Nerede kendimi kandırdım?

Kendime hangi bahaneyi sundum?

5. Nerede nefsim öne çıktı?

Öfke, kibir, gösteriş, kıskançlık, kontrol, korku, şöhret veya çıkar nerede devreye girdi?

6. Nerede hakikate yaklaştım?

Bugün hangi davranışım gerçekten iyi, dürüst, merhametli, adil veya samimiydi?

7. Yarın neyi değiştireceğim?

Muhâsebe yalnızca geçmişi incelemekle bitmez; gelecekteki davranış için bir karar üretir.

Bu son nokta çok önemlidir.

Muhâsebe → farkındalık → sorumluluk → düzeltme → yeni davranış

şeklinde çalışır.

15. Bir günlük hayat örneğiyle tamamı

Bir yönetici çalışanına toplantıda sert davranmış olsun.

Basit değerlendirme

“Bugün çalışanıma bağırdım.”

Birinci muhâsebe

“Neden bağırdım?”

“Raporu zamanında hazırlamamıştı.”

İkinci muhâsebe

“Gerçekten rapor yüzünden mi kızdım?”

“Aslında üst yönetimin karşısında başarısız görünmekten korkuyordum.”

Üçüncü muhâsebe

“Peki neden korkumu çalışana yönelttim?”

“Gücümün yettiği kişiye öfkemi aktardım.”

Dördüncü muhâsebe

“Çalışan bunu nasıl yaşadı?”

“Muhtemelen hata yaptığında bana gerçeği söylemekten korkacak.”

Beşinci muhâsebe

“Ben nasıl bir yönetici olmak istiyorum?”

“Güven veren ve adil biri.”

Altıncı muhâsebe

“Bugünkü davranışım olmak istediğim insanla uyumlu muydu?”

“Hayır.”

Yedinci muhâsebe

Ertesi gün:

“Dünkü davranışım yanlıştı. Özür diliyorum. Rapor konusunu ayrıca konuşalım.”

İşte burada muhâsebe soyut bir iç düşünme faaliyetinden ahlâkî eyleme dönüşür.

16. Muhâsebenin diğer dokuz dereceyle ilişkisi

Birinci bâbı tek başına değil, kendi içindeki hareket olarak okumak daha açıklayıcıdır:

Yakaza → Tevbe → Bükâ/Tazarru → İnâbet → Muhâsebe → Tefekkür → Zikir → İ‘tisâm → Firar → Humûl

Bunu modern bir dille kabaca şöyle okuyabiliriz:

Uyan → hatanı kabul et → pişmanlığını yaşa → yönünü değiştir → kendini hesaba çek → düşün → hatırlamayı sürdür → sağlam bir ilkeye tutun → zararlı olandan uzaklaş → egonu geri plana çek.

Dolayısıyla muhâsebe sistemin tam ortasında, farkındalığın davranışsal dönüşüme çevrildiği kritik eşik gibidir.

17. Muhâsebenin en geniş anlamı

Sonuçta Nisâb-ı Mevlevî bağlamında muhâsebeyi yalnızca:

“Bugün kaç hata yaptım?”

diye anlamak çok dar olur.

Daha geniş tanım şöyle verilebilir:

Muhâsebe, insanın kendisini hakikate karşı sorumlu bir varlık olarak görerek davranışlarını, niyetlerini, duygularını, düşüncelerini, ilişkilerini, zamanını, sahip olduğu imkânları ve benlik tasavvurunu düzenli biçimde gözden geçirmesi; kusurunu kabul etmesi, iyiliğini sahiplenmek yerine şükre dönüştürmesi ve gördüğü hakikate göre fiilini düzeltmesidir.

Bu tanımda dört temel hareket vardır:

1. Görmek → 2. Hesap vermek → 3. Düzeltmek → 4. Yeniden yaşamak.

Dolayısıyla muhâsebe, modern anlamda yalnızca “self-reflection” değildir. Daha kapsamlı olarak “self-accountability + ethical reflection + intention audit + spiritual self-correction” diyebileceğimiz bir yapıdır.

Ve Ankaravî'nin 100 derecelik sisteminde bunun sülûkün başlangıcında bulunması tesadüfî değildir: İnsan önce kendisini görmeden, kendisini sorgulamadan ve kendi nefsinin hesabını vermeden daha ileri mânevî mertebeler hakkında konuşsa bile o mertebeler pratik bir dönüşüme dönüşmez. Nisâb-ı Mevlevînin üçüncü kısmındaki 10 × 10 düzen de tam olarak bu tür aşamalı bir sülûk haritası sunar. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Kısacası: Muhâsebe, insanın kendisine düşman olması değil; kendisine karşı dürüst olmasıdır. En ileri anlamıyla da “Ben ne yaptım?” sorusundan başlayıp “Nasıl bir insan oluyorum ve hakikate uygun olarak nasıl yaşamalıyım?” sorusuna kadar uzanır.

Kaynaklar

https://chatgpt.com/uc/6aa19f64-76f8-83ea-950c-a8628ab869c5#:~:text=T,a%C3%A7%C4%B1klamal%C4%B1%20tekin%20kitabevi

        ***

2.   Muhasebe kavramın, bütün dallarda akla gelebilecek en geniş anlamıyla tanımlayınız. Bu tanımı ayet, hadis, vecizeler vb. sözleri de dikkate alarak,     örneklerle ve sistematik olarak açılımını yapınız. Bu arada kendi görüşünüzü de    yazınız.

Elbette. Burada muhâsebe kavramını yalnızca tasavvufî anlamıyla değil; dinî, ahlâkî, psikolojik, ekonomik, hukukî, toplumsal, bilimsel ve gündelik hayat dâhil olmak üzere mümkün olduğunca geniş bir çerçevede ele almak gerekir.

Muhâsebe: En geniş anlamıyla tanım

Muhâsebe, en geniş anlamıyla, bir insanın veya kurumun yaptıklarını, yapmadıklarını, niyetlerini, imkânlarını, kaynaklarını, sorumluluklarını, sonuçlarını ve gelecekte yapması gerekenleri bilinçli, dürüst ve ölçülü biçimde gözden geçirerek kendisini düzeltmesi ve geliştirmesidir.

Kelimenin kökünde bulunan “hesap” fikri burada önemlidir. Ancak muhâsebe yalnızca matematiksel bir hesap değildir. Asıl anlam alanı:

“Ne yaptım, neden yaptım, neye sebep oldum, neyi ihmal ettim, bunun hesabını kime karşı veriyorum ve bundan sonra ne yapmalıyım?”

sorularının bütünüdür.

Bu nedenle muhâsebe:

bilme → fark etme → ölçme → sorgulama → sorumluluk alma → düzeltme → telafi → yeniden yönelme

sürecidir.

1. Muhâsebenin en temel üç boyutu

Muhâsebe kavramını bütün dallara uygulamak için önce üç temel boyutunu ayırmak faydalıdır:

A. Geçmişin muhâsebesi

Ne yaptım?

Örneğin:

·                     Bugün ne kadar zamanımı verimli kullandım?

·                     Kime haksızlık ettim?

·                     Hangi sözümü tutmadım?

·                     Paramı nereye harcadım?

·                     Hangi fırsatı değerlendiremedim?

B. Şimdinin muhâsebesi

Şu anda ne durumdayım?

Örneğin:

·                     Maddî durumum nedir?

·                     Sağlıklı ilişkiler kurabiliyor muyum?

·                     Mesleğimde neredeyim?

·                     İnanç ve değerlerimle davranışlarım örtüşüyor mu?

·                     Sahip olduğum imkânları doğru kullanıyor muyum?

C. Geleceğin muhâsebesi

Bundan sonra ne yapmalıyım?

Burada muhâsebe salt geçmişe bakmaktan çıkar ve eylem planına dönüşür.

Dolayısıyla gerçek muhâsebe:

Geçmişi değerlendirmek + bugünü teşhis etmek + geleceği düzeltmek

demektir.

2. Kur'an açısından muhâsebe

Kur'an'da “muhâsebe” kelimesi bugünkü kişisel gelişim terminolojisindeki anlamıyla sistematik bir teknik olarak verilmez; fakat hesap, sorumluluk, nefsin denetlenmesi, amellerin değerlendirilmesi ve kişinin yarın için hazırlık yapması çok güçlü biçimde vurgulanır.

Bunların başında şu ayet gelir:

“Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının. Herkes yarın için ne hazırladığına baksın.”
(Haşr, 59/18)

Bu ayet muhâsebenin özünü olağanüstü biçimde ifade eder.

Buradaki “yarın için ne hazırladığına baksın” ifadesi yalnızca ahireti düşünmek değildir; insanın kendi fiillerini değerlendirmesini ve sonuçlarını hesaba katmasını gerektirir.

Bunu bir tür ilahî muhâsebe çağrısı olarak okuyabiliriz:

Dur → geriye bak → yaptıklarını değerlendir → yarına ne taşıdığını gör.

Bir başka ayette:

“İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?”
(Kıyâme, 75/36)

buyrulur.

Bu da muhâsebenin sorumluluk boyutunu ortaya koyar.

İnsan başıboş değildir; davranışlarının sonuçları vardır.

3. “Zerre kadar hayır ve şer” ilkesi

Kur'an'ın Zilzâl sûresindeki şu ifadeleri muhâsebenin kapsamını daha da genişletir:

“Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca şer işlerse onu görür.”
(Zilzâl, 99/7-8)

Burada çok önemli bir muhâsebe ilkesi vardır:

Küçük görünen şeyler önemsiz değildir.

Günümüzden düşünelim:

Bir yönetici:

“Çalışanıma sadece bir kez küçümseyici bir söz söyledim.”

diyebilir.

Bir ebeveyn:

“Çocuğuma sadece birkaç kez ‘sen hiçbir şeyi beceremiyorsun’ dedim.”

diyebilir.

Bir öğrenci:

“Sadece bir kez kopya çektim.”

diyebilir.

Bir toplum:

“Bu küçük yolsuzluk kimseyi etkilemez.”

diyebilir.

Zilzâl sûresinin ortaya koyduğu perspektif ise şudur:

İnsan davranışlarının küçüklüğüne bakarak ahlâkî önemini ortadan kaldıramaz.

Muhâsebe tam da bu nedenle gereklidir.

4. Hesap günü fikri muhâsebenin nihai ufkudur

Kur'an'da insanın yaptıklarından sorumlu olması tekrar tekrar vurgulanır.

Örneğin:

“O gün insan, önceden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyleri haber alır.”
(Kıyâme, 75/13)

Bu bakımdan İslâmî muhâsebenin iki yönü vardır:

Dünya hayatında gönüllü muhâsebe

ve

ahirette zorunlu hesap.

Aralarındaki temel fark şudur:

Akıllı insan hesabı kendisine hesap sorulmadan önce yapar.

Bu, muhâsebenin niçin değerli olduğunu açıklayan en önemli düşüncelerden biridir.

5. Hadislerde muhâsebe

Hz. Peygamber'in (sav) şu hadisi muhâsebe anlayışının en açık ifadelerinden biri olarak kabul edilir:

“Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışan kimsedir.”
(Tirmizî, Kıyâmet, 25)

Bu hadiste iki fiil yan yana gelir:

Nefsini hesaba çekmek

ve

gelecek için çalışmak.

Yani muhâsebe yalnızca:

“Yanlış yaptım.”

demek değildir.

Ardından:

“Peki bunu nasıl düzelteceğim?”

sorusunun gelmesi gerekir.

Bu, yukarıda ifade ettiğimiz muhâsebe → düzeltme bağlantısını ortaya koyar.

6. Hz. Ömer'e nispet edilen meşhur söz

Muhâsebe konusunda çok meşhur olan bir söz Hz. Ömer'e nispet edilir:

“Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin.”

Sözün farklı rivayet ve lafızları vardır; bu nedenle bunu Hz. Peygamber'e ait bir hadis gibi sunmamak gerekir.

Fakat muhâsebe fikrini son derece güzel özetler:

İnsan dışarıdan gelecek hesabı beklemeden kendi hesabını yapmalıdır.

Günümüz diliyle:

Performans değerlendirmesini başkasının yapmasını bekleme; önce kendin yap.

7. Muhâsebe ile muhakeme arasındaki fark

Bu iki kavram birbirine yakındır fakat aynı değildir.

Muhakeme, doğruyu yanlıştan ayırmak ve bir sonuca ulaşmak için düşünmektir.

Muhâsebe, bu düşünmeyi kendi davranışlarımız ve sorumluluklarımız üzerine uygulamaktır.

Örneğin:

“Yalan söylemek yanlıştır.”

Bu bir ahlâkî muhakemedir.

“Bugün işimi kolaylaştırmak için söylediğim şey gerçeği çarpıtıyor muydu?”

Bu ise muhâsebedir.

Dolayısıyla muhâsebe, ahlâkî ilkelerin insanın kendi hayatına uygulanmasıdır.

8. Muhâsebe ile vicdan arasındaki ilişki

Vicdan insana:

“Burada bir yanlışlık var.”

diyebilir.

Muhâsebe ise:

“Yanlışlık tam olarak neydi, neden yaptım, kimi etkiledi ve nasıl düzelteceğim?”

diye devam eder.

Bu nedenle:

Vicdan = uyarı

Muhâsebe = inceleme

Tevbe = yön değiştirme

Telafi = zararı giderme

şeklinde bir ilişki kurulabilir.

Örneğin bir arkadaşımızı kırdık.

Vicdan:

“Kötü oldu.”

der.

Muhâsebe:

“Neden kırdım? Öfkemin kaynağı neydi? Sözümde haklı olduğum kısım var mıydı? Üslubum neden yanlıştı?”

diye araştırır.

Tevbe:

“Bunu tekrar etmemeliyim.”

der.

Telafi:

“Arkadaşımdan özür dilemeliyim.”

noktasına ulaşır.

9. Muhâsebenin psikolojik boyutu

Modern psikoloji açısından muhâsebe, kişinin öz-farkındalığını geliştiren bir süreç olarak düşünülebilir.

Fakat burada önemli bir ayrım vardır.

Muhâsebe:

“Ben ne kadar kötüyüm?”

demek değildir.

Tam tersine:

“Gerçekte ne yaptım?”

demektir.

Bu nedenle muhâsebenin temel şartlarından biri dürüstlüktür.

Kişi kendisini savunmak için:

·                     bahane üretirse,

·                     suçu başkasına atarsa,

·                     niyetini olduğundan daha güzel gösterirse,

·                     başarısızlığını gizlerse,

gerçek muhâsebe yapmış olmaz.

Örneğin:

“Patronuma bağırdım çünkü o beni sinirlendirdi.”

Muhâsebenin daha doğru biçimi:

“Patronumun davranışı beni öfkelendirdi; fakat bağırmayı seçen yine bendim.”

Bu ikinci ifade sorumluluğu yeniden kişiye verir.

10. Ekonomik anlamda muhâsebe

Kelimenin günlük dildeki en bilinen anlamlarından biri zaten muhasebedir.

Bir işletme:

·                     ne kadar kazandı?

·                     ne kadar harcadı?

·                     ne kadar borcu var?

·                     hangi kaynakları var?

·                     hangi yatırım kârlı?

·                     hangi faaliyet zarar ediyor?

sorularını sorar.

Bu anlamda muhâsebe:

Kaynakların nereden geldiğini, nereye gittiğini ve ortaya çıkan sonucun ne olduğunu tespit etmektir.

Buradan çok önemli bir genel ilke çıkar:

Muhâsebe, sahip olunan şeylerin hesabını bilmektir.

İnsan hayatına uyguladığımızda:

·                     para,

·                     zaman,

·                     bilgi,

·                     sağlık,

·                     yetenek,

·                     makam,

·                     itibar,

·                     ilişkiler

de birer kaynak hâline gelir.

11. Zaman muhâsebesi

Belki de modern insanın en çok ihtiyaç duyduğu muhâsebe alanlarından biri budur.

Bir insan 24 saatini nasıl kullandığını inceleyebilir:

·                     8 saat uyku,

·                     8-10 saat iş,

·                     2 saat ulaşım,

·                     3 saat telefon,

·                     1 saat televizyon,

·                     aileye 30 dakika.

Sonra şöyle bir soru sorabilir:

“En değerli olduğunu söylediğim şeylere gerçekten zaman ayırıyor muyum?”

İnsan:

“Ailem benim için her şey.”

diyebilir.

Fakat her akşam dört saat telefonuna bakıyorsa muhâsebe şunu gösterir:

Söylediğin değer ile yaşadığın değer arasında fark var.

Bu nedenle zaman muhâsebesi, insanın gerçek önceliklerini ortaya çıkarır.

12. Bilgi muhâsebesi

Günümüzde bilgi de muhâsebe edilmelidir.

Bir insan:

“Ben çok şey biliyorum.”

diyebilir.

Muhâsebe ise şunu sorar:

·                     Bildiklerimin ne kadarı doğru?

·                     Kaynağım güvenilir mi?

·                     Bilmediğim şeyleri biliyormuş gibi mi konuşuyorum?

·                     Sosyal medyada doğrulamadan bilgi yayıyor muyum?

·                     Bir bilgiyi yalnızca benim düşüncemi desteklediği için mi kabul ediyorum?

Burada muhâsebe epistemik dürüstlük hâline gelir.

Bilimde bunun karşılığı:

“Sonucum gerçekten veriden mi çıkıyor, yoksa istediğim sonucu mu veriye kabul ettirmeye çalışıyorum?”

sorusudur.

13. Hukukî muhâsebe

Hukuk açısından muhâsebe:

Fiil → sorumluluk → zarar → hak → telafi

ilişkisini araştırır.

Örneğin bir şirket müşterisinin verilerini koruyamamışsa:

“Kasıtlı değildik.”

demek yeterli olmayabilir.

Muhâsebe şunları gerektirir:

·                     Ne oldu?

·                     Kim zarar gördü?

·                     Hangi sorumluluk ihlal edildi?

·                     Önlenebilir miydi?

·                     Zarar nasıl telafi edilecek?

·                     Aynı olayın tekrarlanmaması için ne yapılacak?

Dolayısıyla gerçek muhâsebe sorumluluktan kaçma değil, sorumluluğu belirleme aracıdır.

14. Yönetimde muhâsebe

İyi yönetici sürekli başkalarını değerlendirmez; kendisini de değerlendirir.

Bir yönetici şu soruları sorabilir:

“Ekibim neden hata yapıyor?”

Fakat daha derin muhâsebe:

“Ben hata yapılmasını engelleyen mi, yoksa hataların saklanmasına yol açan bir yönetim kültürü mü oluşturdum?”

Bir çalışan sürekli sessizse:

“Bu çalışan neden fikir üretmiyor?”

yerine:

“Benim yönetim tarzım insanların konuşmasını engelliyor olabilir mi?”

sorusu muhâsebenin daha yüksek seviyesidir.

15. Eğitimde muhâsebe

Bir öğretmen:

“Öğrencilerim başarısız.”

diyebilir.

Muhâsebe:

“Benim öğretme yöntemimde problem olabilir mi?”

diye devam eder.

Öğrenci:

“Öğretmen kötü anlatıyor.”

diyebilir.

Kendi muhâsebesi:

“Dersi dinliyor muyum? Çalışıyor muyum? Anlamadığım yeri soruyor muyum?”

olur.

Böylece eğitimde muhâsebe suçlu aramak yerine sorumluluk alanlarını belirler.

16. Aile hayatında muhâsebe

Aile muhâsebesinin en güzel sorularından biri şudur:

“Benimle aynı evde yaşayan insanlar benim yüzümden nasıl bir hayat yaşıyor?”

Eşler birbirine:

·                     Beni dinliyor musun?

·                     Bana saygı gösteriyor musun?

·                     Hatalarımı yüzüme vurmak yerine çözüm arıyor musun?

·                     Evde güvenli bir iletişim ortamı oluşturuyor musun?

diye bakabilir.

Anne-baba:

“Çocuğum beni dinlemiyor.”

demeden önce:

“Ben çocuğumu dinliyor muyum?”

diye sormalıdır.

Bu, muhâsebenin empati boyutudur.

17. Toplumsal muhâsebe

Muhâsebe sadece bireyin kendisine dönük değildir.

Bir toplum da kendi muhâsebesini yapabilir:

“Biz nasıl bir toplum olduk?”

Örneğin:

·                     Yaşlılarımıza nasıl davranıyoruz?

·                     Çocuklarımızı nasıl yetiştiriyoruz?

·                     Yoksullara karşı sorumluluğumuz nedir?

·                     Adalete ne kadar önem veriyoruz?

·                     Gücü elinde bulunduranlara karşı nasıl davranıyoruz?

·                     Çevreyi gelecek nesillere bırakabilecek miyiz?

Burada muhâsebe kolektif vicdan niteliği kazanır.

18. Tasavvuf açısından muhâsebe

Tasavvufî muhâsebe bunların tamamından daha derine iner.

Çünkü yalnızca:

“Ne yaptım?”

değil,

“Güzel bir davran

“Nefsimin hangi arzusu beni bunu yapmaya yöneltti?”

diye sorar.

Örneğin yardım yaptım.

Dışarıdan:

“Güzel bir davranış.”

Fakat muhâsebe:

“Bunu Allah rızası için mi yaptım, yoksa insanların beni iyi biri olarak görmesini istediğim için mi?”

diye sorar.

Burada muhâsebe niyetin muhâsebesine dönüşür.

19. Muhâsebe sadece kötüyü aramak değildir

Bence kavramın en fazla ihmal edilen taraflarından biri budur.

Muhâsebe yalnızca:

“Nerede günah işledim?”

sorusundan ibaret değildir.

Şunlar da muhâsebe konusudur:

·                     Bana verilen nimeti nasıl kullandım?

·                     Başarı beni nasıl değiştirdi?

·                     Birine yaptığım iyilik beni kibirlendirdi mi?

·                     Sahip olduğum bilgiyi başkalarını küçümsemek için mi kullandım?

·                     Param arttıkça cömertliğim arttı mı?

·                     Makamım arttıkça tevazuum azaldı mı?

Yani:

Günahın muhâsebesi kadar nimetin muhâsebesi de vardır.

20. Muhâsebenin temel düşmanı: kendini kandırmak

İnsanın başkasını kandırmasından önce kendisini kandırması mümkündür.

Bunun modern örnekleri çoktur:

“Ben sadece dürüstüm.”

Aslında kaba olabilir.

“Ben mükemmeliyetçiyim.”

Aslında kontrolcü olabilir.

“Ben ailemi düşünüyorum.”

Aslında aşırı müdahaleci olabilir.

“Ben hakkımı savunuyorum.”

Aslında intikam arıyor olabilir.

“Ben eleştiriye açığım.”

Ama yalnızca kendi düşüncesini destekleyen eleştirileri kabul ediyor olabilir.

Muhâsebe burada kişinin kendi gerekçelerini de muhakeme etmesini ister.

21. Muhâsebenin bir formülü

Bütün bu anlamları bir sistem hâline getirirsek:

1. Olay

Ne oldu?

↓

2. Fiil

Ben ne yaptım?

↓

3. Niyet

Neden yaptım?

↓

4. İç sebep

Beni hangi duygu veya ihtiyaç yönlendirdi?

↓

5. Sonuç

Ne meydana geldi?

↓

6. Sorumluluk

Benim payım ne?

↓

7. Hak

Kimin hakkı etkilendi?

↓

8. Telafi

Neyi düzeltmeliyim?

↓

9. Ders

Bundan ne öğreniyorum?

↓

10. Karar

Bir daha neyi farklı yapacağım?

Bu on aşamalı model, muhâsebeyi sıradan bir “öz eleştiri” olmaktan çıkarıp dönüştürücü bir yönteme dönüştürür.

22. Muhâsebenin beş temel şartı

Gerçek bir muhâsebenin gerçekleşmesi için bana göre beş şart vardır:

1. Dürüstlük

İnsan kendisine yalan söylememelidir.

2. Ölçü

Her hatayı felaket, her başarıyı da zafer olarak görmemelidir.

3. Sorumluluk

“Bunun benim payım ne?” sorusunu sorabilmelidir.

4. Telafi

Yanlışı görmek yeterli değildir; mümkünse düzeltmek gerekir.

5. Değişim

Aynı hatayı sürekli görüp hiçbir şey değiştirmemek muhâsebenin başarısızlığıdır.

23. Muhâsebe ile öz-eleştiri arasındaki kritik fark

Öz-eleştiri:

“Başarısızım.”

Muhâsebe:

“Şu davranışım başarısız oldu; nedenini bulmalı ve düzeltmeliyim.”

Birincisi kimliğe saldırır.

İkincisi davranışı inceler.

Bu nedenle sağlıklı muhâsebe insanı ezmemeli; olgunlaştırmalıdır.

Tasavvuf açısından da amaç nefsin yok edilmesi anlamında kişinin kendisine zarar vermesi değil, nefsin terbiye edilmesidir.

24. Benim değerlendirmem

Benim kanaatimce muhâsebe, insan hayatındaki en kapsamlı “kendini denetleme” kavramlarından biridir. Hatta onu yalnızca “öz eleştiri” şeklinde tercüme etmek kavramı küçültür.

Çünkü öz eleştiri çoğu zaman:

“Nerede hata yaptım?”

sorusuyla sınırlanabilir.

Muhâsebe ise:

“Ben neyim, neye sahibim, bana ne emanet edildi, ne yaptım, neden yaptım, kimi etkiledim, kimin hakkına girdim, neyi ihmal ettim, hangi nimeti yanlış kullandım, hangi bahanenin arkasına saklandım, neyi telafi etmeliyim ve bundan sonra nasıl yaşamalıyım?”

sorularının tamamını içine alır.

Bu açıdan bana göre muhâsebenin en geniş tanımı:

İnsanın kendisini hakikat, vicdan, akıl, ahlâk, sorumluluk ve inandığı nihai değerler karşısında sürekli olarak değerlendirmesi ve bu değerlendirmeyi gerçek bir davranış değişikliğine dönüştürmesidir.

Bence burada özellikle “davranış değişikliği” kelimesi belirleyicidir.

Çünkü insan her akşam:

“Bugün yanlış yaptım.”

deyip ertesi gün aynı şeyi yapıyorsa, yalnızca pişmanlık üretmiştir; henüz tam anlamıyla muhâsebe yapmış değildir.

Gerçek muhâsebe:

Farkındalık → hesap → sorumluluk → telafi → karar → değişim

zincirini oluşturur.

Bu nedenle muhâsebe, sadece geçmişe bakan bir ayna değil, geleceği değiştiren bir pusuladır.

Sonuç

Kur'an'ın “Herkes yarın için ne hazırladığına baksın” (Haşr 59/18) ilkesi, Hz. Peygamber'in “Nefsini hesaba çeken...” hadisi ve Hz. Ömer'e nispet edilen “Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin” sözü birlikte düşünüldüğünde, muhâsebe kavramının merkezinde üç büyük fikir bulunduğu görülür:

Hesap verebilirlik — farkındalık — dönüşüm.

Ekonomide gelir-gider hesabı, hukukta sorumluluk hesabı, bilimde yöntem ve sonuçların denetlenmesi, yönetimde performans değerlendirmesi, psikolojide öz-farkındalık, ahlâkta vicdanî değerlendirme, tasavvufta ise nefsin hesaba çekilmesi şeklinde farklı görüntülere bürünse de bunların altında ortak bir prensip vardır:

İnsan yaptığını görmeli, yaptığına anlam vermeli, sorumluluğunu kabul etmeli ve gerektiğinde kendisini değiştirmelidir.

En nihayetinde muhâsebe, bana göre, “Kendini yargılamak” değil, “kendine karşı hakikati saklamamak”tır. İnsan kendisine karşı dürüst olabildiği ölçüde olgunlaşabilir. Bu yüzden muhâsebenin nihai amacı insanı suçlu hissettirmek değil, daha adil, daha bilinçli, daha merhametli, daha sorumlu ve daha hakikatli bir insan hâline getirmektir.

        ***

3.   Günümüzde 5N 1K adıyla programlar yapılıyor. Bazı kurum ve kuruluşlarda da ne, nasıl, niçin, neden, ne zaman, kim gibi soruların cevapları ile raporlar hazırlanıyor. Bunların muhasebe kavramıyla benzerliği ve farkları nedir? Sistematik olarak açıklayınız.

Elbette. Burada 5N1K ile muhâsebe arasındaki ilişkiyi, önce kavramların mantığını ortaya koyup sonra ortak ve farklı yönlerini tabloyla göstermek en sağlıklı yoldur. Özellikle önceki soruda ele aldığımız geniş anlamdaki muhâsebe dikkate alınırsa, 5N1K’nın muhâsebenin bir aracı veya yöntemi olarak kullanılabileceği; fakat muhâsebenin 5N1K’dan çok daha geniş olduğu söylenebilir.

1. Önce iki kavramı ayıralım

5N1K nedir?

5N1K, bir olayın veya konunun anlaşılması için sorulan altı temel sorudur:

·                     Ne?

·                     Nerede?

·                     Ne zaman?

·                     Nasıl?

·                     Neden/Niçin?

·                     Kim?

Bunlar bir olayın olay örgüsünü ve temel unsurlarını tespit etmeye yarar.

Örneğin bir iş kazasını ele alalım:

Ne oldu? İşçi düştü.
Nerede? Şantiyede.
Ne zaman? 9 Eylül saat 14.00'te.
Nasıl oldu? Güvenlik ekipmanı olmadan yüksek yerde çalışırken düştü.
Neden oldu? Güvenlik prosedürüne uyulmadı.
Kim etkilendi? İşçi, işveren ve ilgili ekip.

Bu, olayın fotoğrafını çekmeye yarar.

Muhâsebe ise bu fotoğrafın ardından şunu sorar:

“Bütün bunların hesabı nedir ve bundan sonra ne yapılmalıdır?”

İşte temel fark burada başlar.

2. Muhâsebe 5N1K'dan neden daha geniştir?

Muhâsebenin temel soruları kabaca şöyle sıralanabilir:

Ne yaptım?
Neden yaptım?
Nasıl yaptım?
Ne sonuç doğurdu?
Kimi etkiledi?
Neyi ihmal ettim?
Benim sorumluluğum ne?
Kimin hakkı etkilendi?
Nasıl telafi edeceğim?
Bir daha olmaması için ne yapacağım?

Görüldüğü gibi 5N1K'nın altı sorusu muhâsebenin içinde yer alabilir, fakat muhâsebe bunlarla sınırlı değildir.

Bu nedenle şöyle bir formül kurulabilir:

5N1K = Olayı anlamlandırmak için temel veri toplama sistemi

Muhâsebe = Verileri değerlendirerek sorumluluk, anlam, sonuç ve düzeltme ortaya çıkarma sistemi

3. En önemli benzerlik: İkisi de “sorgulama” yöntemidir

Her iki yöntemde de kişi hazır kabulleri bırakıp soru sorar.

Örneğin:

“Satışlarımız neden düştü?”

Muhâsebesiz bir yaklaşım:

“Piyasa kötü.”

5N1K yaklaşımı:

Ne oldu?
Ne zaman başladı?
Nerede daha fazla oldu?
Kimler etkilendi?
Nasıl gerçekleşti?
Neden gerçekleşti?

Muhâsebe ise bir adım daha ileri gider:

“Bizim bunda payımız neydi?”

Dolayısıyla her ikisinin ortak temelinde:

sorgulama → bilgi toplama → neden-sonuç ilişkisi kurma

vardır.

4. “Ne?” sorusu ile muhâsebe

5N1K'nın ilk sorusu:

Ne oldu?

Muhâsebenin de başlangıç noktalarından biridir.

Örneğin:

“Bugün müşteriye yanlış ürün gönderildi.”

Bu yalnızca olay tespitidir.

Muhâsebe:

“Yanlış ürün gönderildiğini kabul ediyor muyuz?”

ile başlar.

Sonra:

“Bu olayın bizim açımızdan anlamı nedir?”

diye devam eder.

Dolayısıyla:

5N1K → olayı tespit eder.

Muhâsebe → olayın sorumluluğunu ve anlamını değerlendirir.

5. “Kim?” sorusu

5N1K:

Kim yaptı?

sorusunu sorar.

Fakat muhâsebe açısından burada çok önemli bir fark vardır.

Sadece:

“Kim hata yaptı?”

demek bazen suçlu arama anlayışına dönüşebilir.

Muhâsebe ise:

“Kim yaptı?”
“Kim sorumluydu?”
“Kim denetlemeliydi?”
“Kim zarar gördü?”
“Kim telafi etmeli?”
“Sistemde kimin ihmali vardı?”

sorularını birlikte sorar.

Örneğin bir hastanede yanlış ilaç verildi.

5N1K:

İlacı kim verdi?

Muhâsebe:

İlacı kim verdi?
Kontrolü kim yapmalıydı?
Sistem neden ikinci kontrol gerektirmiyordu?
Çalışanın eğitiminde eksiklik var mıydı?
Yönetimin sorumluluğu var mıydı?
Hastanın zararı nasıl giderilecek?
Aynı hata nasıl önlenecek?

Burada muhâsebe kişiden sisteme doğru genişler.

6. “Neden?” ile “niçin?” arasındaki derinlik

5N1K içinde “neden?” ve “niçin?” bazen birbirinin eş anlamlısı olarak kullanılır. Fakat muhâsebe açısından aralarında faydalı bir ayrım yapılabilir.

Neden?

Sebebi araştırır.

“Satış neden düştü?”

Cevap:

“Rakip daha ucuz ürün çıkardı.”

Niçin?

Amaç ve anlamı araştırabilir.

“Biz bu kararı niçin aldık?”

Cevap:

“Kârımızı artırmak istedik.”

Muhâsebe burada daha derine iner:

“Kârı artırmak için yaptığımız bu uygulama müşteriye veya çalışana zarar verdi mi?”

Böylece:

Neden = sebep

Niçin = amaç

Muhâsebe = sebep + amaç + sonuç + sorumluluk

şeklinde bir ilişki kurulabilir.

7. “Nasıl?” sorusu

5N1K:

Nasıl gerçekleşti?

sorusunu sorar.

Muhâsebe de aynı soruyu sorar fakat buna bir boyut daha ekler:

“Doğru şekilde mi gerçekleşti?”

Örneğin:

“Şirket bütçesini nasıl kullandı?”

5N1K:

Para hangi kalemlere harcandı?

Muhâsebe:

Para hangi kalemlere harcandı?
Bu harcamalar amacına uygun muydu?
İsraf var mıydı?
Yetki sınırları içinde miydi?
Daha iyi kullanılabilir miydi?

Böylece “nasıl?” betimleyici, muhâsebe ise “nasıl ve doğru mu?” değerlendirici hâle gelir.

8. “Ne zaman?” sorusu

5N1K açısından zaman, olayın kronolojisini belirler.

Muhâsebe açısından ise zaman aynı zamanda fırsat ve sorumluluk meselesidir.

Örneğin:

“Sorun ne zaman ortaya çıktı?”

5N1K bunu tespit eder.

Muhâsebe:

“Sorun ne zaman ortaya çıktı?”
“Ne zaman fark ettik?”
“Ne zaman müdahale etmeliydik?”
“Neden daha erken müdahale etmedik?”

diye sorar.

Burada muhâsebe geçmişi kaydetmekten, geçmişteki kararları değerlendirmeye geçer.

9. “Nerede?” sorusu

5N1K'nın bazı uygulamalarında altıncı soru “nerede?” olur; bazı uygulamalarda 5N1K'nın altı unsuru farklı sıralanabilir. Burada önemli olan içeriktir.

“Olay nerede gerçekleşti?”

Muhâsebe:

“Olay nerede gerçekleşti?”
“O ortamın şartları nasıldı?”
“O mekânda gerekli tedbirler alınmış mıydı?”
“Ortam olayın meydana gelmesine katkıda bulundu mu?”

diye devam eder.

Örneğin bir iş kazasında sadece:

“Kaza şantiyede oldu.”

demek yetersizdir.

Muhâsebe:

“Şantiye güvenli miydi?”

sorusunu da sorar.

10. 5N1K'nın sormadığı ama muhâsebenin sorduğu sorular

Bence iki kavram arasındaki en önemli fark buradadır.

5N1K'dan sonra muhâsebe şu soruları sorar:

Sorumluluk

Benim payım ne?

Değer

Doğru olanı yaptım mı?

Vicdan

Yaptığım şey iç dünyamda ve ahlâkî ölçüler bakımından doğru muydu?

Hak

Kimin hakkı etkilendi?

Sonuç

Ne gibi sonuçlar ortaya çıktı?

Telafi

Ortaya çıkan zararı nasıl giderebilirim?

Öğrenme

Bu olaydan ne öğrendim?

Önleme

Aynı şeyin tekrarını nasıl engellerim?

Gelecek

Bundan sonra ne yapmalıyım?

İşte bunlar 5N1K'yı muhâsebeye dönüştüren ilave katmanlardır.

11. 5N1K ile muhâsebe arasındaki farkı bir denklemle göstermek

Bunu şöyle formüle edebiliriz:

5N1K = Tespit

Muhâsebe = Tespit + Değerlendirme + Sorumluluk + Telafi + Ders + Karar

Bir başka ifadeyle:

5N1K → “Ne oldu?”

Muhâsebe → “Ne oldu ve bunun hesabı nedir?”

Daha da ileri götürürsek:

5N1K geçmişi ve mevcut durumu açıklar; muhâsebe geçmişi değerlendirerek geleceği düzeltmeye çalışır.

12. Somut bir örnek: İş kazası

Bir iş kazası meydana geldiğini düşünelim.

5N1K raporu

Ne?
İşçi yüksekten düştü.

Nerede?
Şantiyenin üçüncü katında.

Ne zaman?
10.00'da.

Nasıl?
İskelede çalışırken düştü.

Neden?
Koruyucu ekipman kullanılmıyordu.

Kim?
İşçi ve ilgili ekip.

Bu rapor önemlidir. Fakat henüz tam anlamıyla muhâsebe değildir.

Muhâsebe

·                     İş güvenliği ekipmanı neden kullanılmadı?

·                     İşveren gerekli ekipmanı sağladı mı?

·                     Çalışan neden kullanmadı?

·                     Denetim yapıldı mı?

·                     Amir bunu gördü mü?

·                     Risk daha önce fark edilmiş miydi?

·                     Eğitim yeterli miydi?

·                     Şirketin sorumluluğu nedir?

·                     İşçinin sorumluluğu nedir?

·                     Yaralanan kişinin hakkı nasıl korunacak?

·                     Zarar nasıl telafi edilecek?

·                     Aynı kazanın tekrarlanmaması için ne değiştirilecek?

Görüldüğü gibi:

5N1K olayı anlatır; muhâsebe olayla hesaplaşır.

13. Kurumsal raporlarda ilişki

Günümüzde kurumların hazırladığı raporlarda 5N1K çok yararlıdır.

Örneğin bir proje raporu:

Ne yaptık?
Ne zaman yaptık?
Nerede yaptık?
Kim yaptı?
Nasıl yaptık?
Neden yaptık?

sorularıyla hazırlanabilir.

Fakat iyi bir muhâsebe raporu bunun arkasına şunları eklemelidir:

Hedefimize ulaştık mı?

Kaynakları doğru kullandık mı?

Ne kadar maliyet oluştu?

Beklenen fayda gerçekleşti mi?

Kimler olumlu/olumsuz etkilendi?

Hangi hataları yaptık?

Hangi kararlarımız yanlıştı?

Sorumluluklarımızı yerine getirdik mi?

Ne öğrendik?

Bundan sonra neyi değiştireceğiz?

İşte burada rapor bilgi raporu olmaktan çıkıp muhâsebe raporuna yaklaşır.

14. 5N1K ile muhâsebenin ortak yönleri

Ortak özellik

Açıklama

Sorgulama

Her ikisi de soru sorarak gerçeği araştırır.

Bilgi toplama

Olay hakkında veri elde edilir.

Sebep araştırma

“Neden?” sorusu önemlidir.

Sistematiklik

Rastgele değil, belirli sorularla ilerlenir.

Şeffaflık

Olayın unsurlarının açıkça ortaya konmasını sağlar.

Analiz

Olay parçalarına ayrılarak incelenir.

Karar desteği

Elde edilen bilgiler sonraki kararları etkiler.

Hata tespiti

Yanlışların görülmesine yardımcı olur.

15. Temel farklar

5N1K

Muhâsebe

Olayı tanımlar

Olayı değerlendirir

Bilgi toplar

Bilgiden sonuç çıkarır

“Ne oldu?” diye sorar

“Ne yaptım ve hesabı nedir?” diye sorar

Betimleyicidir

Değerlendiricidir

Sebep araştırır

Sebep + sorumluluk araştırır

Genellikle olay merkezlidir

İnsan ve değer merkezli olabilir

Geçmişi açıklayabilir

Geçmişten geleceğe yön verir

Suçlu tespitine dönüşebilir

Sorumluluk ve telafi arar

Sonuçta rapor üretebilir

Sonuçta değişim ve karar üretmelidir

Ahlâkî değerlendirme zorunlu değildir

Ahlâkî/sorumluluk boyutu taşıyabilir

16. Çok önemli bir ayrım: “Suçlu bulmak” ve “hesap vermek”

Bence burada muhâsebenin 5N1K'dan ayrıldığı en önemli noktalardan biri vardır.

5N1K'nın:

“Kim?”

sorusu yanlış kullanılırsa:

“Suçlu kim?”

sorusuna dönüşebilir.

Muhâsebenin sorusu ise:

“Sorumluluk kimde ve nasıl paylaşılmalıdır?”

olmalıdır.

Örneğin bir şirketin satışları düşmüş olsun.

Basit yaklaşım:

“Satış müdürü başarısız.”

Muhâsebe:

“Satış müdürünün payı nedir?”
“Ürün doğru muydu?”
“Fiyatlandırma doğru muydu?”
“Pazarlama yeterli miydi?”
“Yönetim doğru hedef verdi mi?”
“Ekonomik koşullar nasıldı?”
“Biz hangi hataları yaptık?”

Böylece muhâsebe günah keçisi aramaz; gerçek sorumluluk dağılımını araştırır.

17. MuhBu davranışın ahâsebenin “ahlâk” boyutu

5N1K teknik olarak tamamen tarafsız olabilir.

Örneğin:

“Bir kişi yalan söyledi.”

5N1K bunu kaydeder.

Muhâsebe ise:

“Neden söyledi?”

“Kimi etkiledi?”

“Söylemesi gereken doğru neydi?”

“Bu davranışın ahlâkî sonucu nedir?”

“Zarar verdiği kişi için ne yapılmalı?”

sorularını gündeme getirir.

Bu nedenle muhâsebe, özellikle dinî ve tasavvufî anlamında, salt veri analizinden ahlâkî sorumluluğa geçer.

18. Muhâsebe ile “hesap verme” ilişkisi

Muhâsebenin iki yönü olduğunu söyleyebiliriz:

İç muhâsebe

İnsan kendisini kendisi denetler:

“Ben doğru yaptım mı?”

Dış muhâsebe

İnsan başkasına veya kuruma hesap verir:

“Benden istenen sorumluluğu yerine getirdim mi?”

Nihai muhâsebe

Dinî perspektifte:

“Yaptıklarımın Allah katındaki hesabı nedir?”

Bu açıdan 5N1K çoğunlukla dış dünyadaki olayın bilgisine, muhâsebe ise hem dış olayın hem iç niyetin hem de sorumluluğun hesabına uzanabilir.

19. 5N1K'yı muhâsebenin bir aşaması olarak görmek

Bence en doğru yaklaşım, bu iki kavramı birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan yöntemler olarak görmektir.

Şöyle bir model kurulabilir:

Aşama 1 — 5N1K

Ne oldu?
Nerede oldu?
Ne zaman oldu?
Nasıl oldu?
Neden oldu?
Kimler vardı?

↓

Aşama 2 — Muhâsebe

Benim sorumluluğum ne?

↓

Aşama 3 — Değerlendirme

Doğru mu yaptım?

↓

Aşama 4 — Sonuç

Kime ve neye zarar/fayda doğdu?

↓

Aşamaama 5 — Telafi

Ne yapmalıyım?

↓

Aşama 6 — Öğrenme

Bundan ne öğrendim?

↓

Aşama 7 — Önleme

Tekrar etmemesi için sistemi nasıl değiştirmeliyim?

Bu modelde 5N1K muhâsebenin ilk bilgi toplama aşaması hâline gelir.

20. Günlük hayattan basit bir örnek

Bir öğrenci sınavdan düşük not aldı.

5N1K

Ne oldu?
60 aldı.

Ne zaman?
Bugünkü sınavda.

Nerede?
Üniversitede.

Nasıl?
Soruların yarısını yetiştiremedi.

Neden?
Yeterince çalışmadı ve zamanı iyi kullanamadı.

Kim?
Öğrenci.

Muhâsebe

“Neden çalışmadım?”

“Telefonla çok vakit geçirdim.”

“Neden?”

“Ders çalışmaya başladığımda başarısız olacağım düşüncesinden kaçtım.”

“Bu davranış bana neye mal oldu?”

“Başarısız oldum ve özgüvenim düştü.”

“Sorumluluğum ne?”

“Çalışma düzenimi değiştirmem gerekiyor.”

“Ne yapacağım?”

“Her gün iki saat telefonu kapatarak çalışacağım.”

İşte burada 5N1K'dan muhâsebeye geçilmiştir.

21. 5N1K'nın muhâsebeye dönüşmesi için üç soru daha eklemek

Bence kurumlar için çok kullanışlı bir yöntem şudur:

Klasik 5N1K'ya üç soru daha eklenebilir:

5N1K + S + T + Ö

5N1K

·                     Ne?

·                     Nerede?

·                     Ne zaman?

·                     Nasıl?

·                     Neden/niçin?

·                     Kim?

S — Sorumluluk:

Kim, ne ölçüde sorumlu?

T — Telafi:

Ne nasıl telafi edilecek?

Ö — Önlem:

Aynı şeyin tekrarını nasıl önleyeceğiz?

Böylece sıradan olay raporu öğrenen ve kendisini düzelten bir muhâsebe sistemine dönüşür.

22. Benim kanaatim

Bana göre 5N1K, muhâsebenin kendisi değildir; muhâsebenin güçlü araçlarından biridir.

Çünkü 5N1K bize:

“Gerçekte ne oldu?”

sorusunun cevabını vermeye çalışır.

Muhâsebe ise:

“Gerçekte ne oldu, bunun içinde benim payım neydi, doğru mu davrandım, ortaya ne çıktı, kime karşı sorumluyum ve bundan sonra ne yapmalıyım?”

sorusuna ulaşmaya çalışır.

Bu nedenle ikisini bir daire ve onun içindeki bölüm gibi düşünebiliriz:

5N1K ⊂ Muhâsebe

Ancak burada “muhâsebe”yi geniş anlamda kullandığımızı belirtmek gerekir. Muhâsebenin içinde 5N1K'nın yanında vicdan, niyet, değer, sorumluluk, hak, telafi, öğrenme ve gelecek planlaması da bulunmaktadır.

En kısa ifadeyle:

5N1K olayın anatomisini çıkarır; muhâsebe olayın hesabını çıkarır.

Daha da kısa bir formülle:

5N1K: “Ne oldu?”
Muhâsebe: “Ne oldu, neden oldu, benim payım ne, sonucu ne oldu ve şimdi ne yapmalıyım?”

Dolayısıyla günümüz kurumlarında 5N1K ile hazırlanmış bir rapor, çok iyi bir bilgi ve olay tespit raporu olabilir; fakat ancak sorumluluk, sonuç, hak, telafi, ders çıkarma ve geleceğe yönelik düzeltici kararları da içerdiğinde gerçek anlamda kapsamlı bir muhâsebe raporuna dönüşür.

        ***

4.   Mustafa Kemal Atatürk’ün ve devlet adamlarının muhasebe hakkında vecizeleri var mı? Varsa önemlilerini kaynak da belirterek yazınız.

Evet. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Atatürk ve bazı devlet adamları “muhasebe” kelimesini her zaman doğrudan kullanmamışlardır; fakat “hesap verme, sorumluluk, kendini denetleme, millete karşı açıklık, geçmişin değerlendirilmesi ve yapılan işlerin hesabını verme” düşüncesini çok açık biçimde ifade etmişlerdir. Bu sözler, geniş anlamda ele aldığımız muhâsebe kavramıyla doğrudan ilişkilidir.

Ayrıca internette Atatürk'e aitmiş gibi dolaşan birçok sözün kaynağı belirsizdir. Aşağıda mümkün olduğunca Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Nutuk, TBMM tutanakları ve birincil/kurumsal kaynaklara dayanan örnekleri ayırıyorum.

1. Atatürk'ten doğrudan muhâsebe ve hesap verme ile ilgili sözler

1. “Her an tarihe karşı, cihana karşı hareketimizin hesabını verebilecek bir vaziyette bulunmak lâzımdır.”

Bu, muhâsebe kavramıyla en doğrudan örtüşen Atatürk sözlerinden biridir.

Atatürk bu sözü 28 Kasım 1930'da Trabzon'da Cumhuriyet Halk Fırkası binasında yaptığı konuşmada söylemiştir. Atatürk Araştırma Merkezi'nin yayımladığı Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri III. ciltte konuşmanın tam bağlamı bulunmaktadır. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Buradaki “hesap” yalnızca mali hesap değildir.

Üç ayrı hesap söz konusudur:

·                     Tarih karşısında hesap

·                     Dünya/cihan karşısında hesap

·                     Yapılan hareketlerin hesabı

Dolayısıyla bu söz, önceki sorularda tanımladığımız muhâsebenin şu boyutunu çok güzel ifade eder:

İnsan veya kurum yaptığı işin hesabını verebilecek durumda olmalıdır.

Bunun günümüz karşılığı:

“Yaptığımız her işlemi belgeleyebiliyor, gerekçelendirebiliyor ve gerektiğinde kamuoyuna açıklayabiliyor muyuz?”

şeklinde düşünülebilir.

2. “Millete hesap vermek” düşüncesi

Atatürk'ün devlet yönetimi anlayışında daha da önemli olan bir başka ifade şudur:

“Millet tarafından, millet adına, devleti idareye yetkili kılınanlar için, gerektiği zaman, millete hesap vermek mecburiyeti, lâubalilik ve keyfî hareketle uzlaşamaz.”

Atatürk Araştırma Merkezi bu sözü 1930 yılına ve Afet İnan'ın M.B. ve M.K. Atatürk'ün El Yazıları, s. 415 kaynağına dayandırmaktadır. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Bu söz muhâsebe açısından son derece önemlidir.

Çünkü burada:

Yetki → sorumluluk → hesap verme

zinciri kurulmaktadır.

Devlet yöneticisi yetkiyi kendisine ait bir imtiyaz olarak değil, millet adına kullanılan bir görev olarak görmelidir.

Dolayısıyla:

Yetki alan kişi hesap vermeyi de kabul etmiş olur.

Bu, modern kamu yönetimindeki accountability (hesap verebilirlik) kavramının çok güçlü bir karşılığıdır.

3. Atatürk'ün Nutuk'u: Bizzat bir “millete hesap verme” örneği

Atatürk'ün muhâsebe anlayışını anlamak bakımından belki de en önemli olay Nutuk'un kendisidir.

15-20 Ekim 1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın II. Büyük Kurultayı'nda yaptığı konuşmanın başlangıcında Atatürk, geçmiş dokuz yıllık döneme ilişkin faaliyetlerin hesabını millete verme görevinden söz etmiştir.

Atatürk'ün kullandığı ifade öz olarak:

“Maziye ait vakayi ve hâdisat hakkında maruzatta bulunmak ve senelerden beri devam eden ef'al ve icraatımızın milletimize hesabını vermek vazifem olduğu kanaatindeyim.”

şeklindedir. Bu ifade akademik kaynaklarda ve Atatürk Ansiklopedisi'nde de bu bağlamda aktarılmaktadır. Atatürk Ansiklopedisi+1

Burada çok önemli bir nokta vardır:

Nutuk sadece bir tarih anlatısı değildir.

Atatürk kendi açısından:

Ne oldu?
Ne yaptık?
Neden yaptık?
Hangi şartlarda yaptık?
Hangi kararları aldık?
Sonuçları ne oldu?

sorularına cevap vermektedir.

Bu nedenle Nutuk'u, siyasî ve tarihî bir muhâsebe metni olarak da okumak mümkündür.

Başka bir ifadeyle Atatürk:

“Yaptıklarımızın hesabını milletin önünde veriyorum.”

anlayışıyla hareket etmektedir.

Bu, sizin önceki sorunuzdaki 5N1K ile muhâsebe ilişkisine de doğrudan bağlanmaktadır.

Nutuk'ta:

Ne oldu? → Nasıl oldu? → Neden oldu? → Kimler rol aldı? → Ne yaptık? → Sonuç ne oldu?

sorularının çok geniş bir tarihî muhasebesi yapılmaktadır.

4. “Millete daima gerçeği söyleyeceğiz”

Atatürk'ün muhâsebe anlayışının ikinci temel unsuru dürüstlüktür:

“Milletin karşısında namuslu olmak ve namusluca hareket etmek gerekir. Milleti aldatmayacağız! Millete, daima ve daima gerçeği söyleyeceğiz. Belki hata ederiz, yanlış şeyleri gerçek zannederiz; fakat millet onu düzeltsin. Kendimizi kimsenin üstünde görmeye de hakkımız yoktur Efendiler!”

Bu söz 1923 yılına atfedilmekte ve Atatürk Araştırma Merkezi tarafından Mahmut Soydan'ın Gazi ve İnkılâp kaynağına dayandırılmaktadır. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Muhâsebe bakımından burada dört ilke vardır:

1.               Gerçeği söylemek

2.               Hata yapabileceğini kabul etmek

3.               Hatanın düzeltilmesine açık olmak

4.               Kendisini milletin üzerinde görmemek

Bence bu dört madde, sağlıklı bir muhâsebenin de temel şartlarıdır.

5. “Belki hata ederiz...”

Yukarıdaki sözün özellikle şu bölümü ayrıca önemlidir:

“Belki hata ederiz, yanlış şeyleri gerçek zannederiz; fakat millet onu düzeltsin.”

Bu ifade, muhâsebenin yanılmazlık iddiasının karşıtı olduğunu gösterir.

Gerçek muhâsebe yapan kişi:

“Ben hiç hata yapmam.”

demez.

Tam tersine:

“Yanlış yapmış olabilirim; gerçeği ortaya koyun, hatam varsa düzeltelim.”

der.

Bu düşünceyi günümüz kurumlarına uygularsak:

Denetim mekanizması = kurumsal muhâsebenin dış kontrolü

olarak görülebilir.

6. “Mesuliyet yükü her şeyden, ölümden de ağırdır.”

Atatürk'e ait önemli bir başka söz:

“Mesuliyet yükü her şeyden, ölümden de ağırdır.”

Bu söz 1915 yılına, Mustafa Kemal'in Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe kaynağına dayandırılmaktadır. Atatürk Araştırma Merkezi de bu şekilde kaydetmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı

Muhâsebe açısından:

Yetki arttıkça sorumluluk da artar.

anlayışını ifade eder.

Bir devlet başkanının, bakanın, komutanın, yöneticinin veya kurum yöneticisinin sorumluluğu sıradan bir kişinin sorumluluğundan daha geniştir.

Çünkü kararlarının etkilediği insan sayısı artmaktadır.

7. “Yapmamıza imkân bulunan işleri yapmazsak, tarih bizi tenkit eder.”

Atatürk'ün bir başka sözü:

“Yapmamıza imkân bulunan işleri yapmazsak, tarih bizi tenkit eder.”

Bu söz 1928 yılına ve Hakkı Tarık Us'un Ayın Tarihi'ndeki kayda dayandırılmaktadır. Atatürk Araştırma Merkezi'nin ilgili derlemesinde de bu şekilde yer almaktadır. 13 Mart Ortaokulu

Bu söz muhâsebenin “yapmadıklarımızın muhâsebesi” boyutunu ortaya çıkarır.

Çünkü muhâsebe yalnızca:

“Ne yaptım?”

değildir.

Aynı zamanda:

“Yapmam gerekenlerden hangisini yapmadım?”

sorusudur.

Bu ayrım çok önemlidir.

Bir yöneticinin muhâsebesi:

·                     yanlış yaptığı işleri,

·                     doğru yaptığı işleri,

·                     yapabilecekken yapmadığı işleri

birlikte kapsamalıdır.

8. “Hakikati konuşmaktan korkmayınız.”

Atatürk'ün 1918 yılına atfedilen:

“Hakikati konuşmaktan korkmayınız.”

sözü de muhâsebe açısından önemlidir. Atatürk Araştırma Merkezi'nin devlet yönetimiyle ilgili derlemesinde bu söz yer almaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı

Çünkü muhâsebenin en büyük düşmanı gerçeği görmekten kaçmaktır.

Kişi:

“Bu konuya hiç bakmayalım.”

dediğinde muhâsebe sona erer.

Kurum:

“Bu raporu yayımlamayalım.”

dediğinde kurumsal muhâsebe sona erer.

Devlet:

“Hatalarımızı tartışmayalım.”

dediğinde tarihî muhâsebe zayıflar.

Bu nedenle muhâsebenin ilk şartlarından biri:

Hakikatten kaçmamaktır.

9. “Gizli iş gizli kalamaz...”

Atatürk'e atfedilen ve Atatürk Araştırma Merkezi'nin ilgili derlemesinde Ruşen Eşref Ünaydın'ın eserine atıfla yer verilen bir başka ifade:

“Gizli iş gizli kalamaz; erken veya geç meydana çıkar. İyisi mi başından açık olun, açık açık!”

şeklindedir. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Bu söz doğrudan “muhâsebe” kelimesini kullanmaz; fakat şeffaflık ve hesap verebilirlik açısından son derece önemlidir.

Modern karşılığı:

Kayıt altına alınabilir, açıklanabilir ve denetlenebilir bir yönetim.

10. “Bir kurumun muhasebesi, namusudur.”

Burada özellikle dikkatli olmak gerekiyor.

İnternette bu söz doğrudan Atatürk'e aitmiş gibi dolaşmaktadır:

“Bir kurumun muhasebesi, namusudur.”

Ancak Atatürk Araştırma Merkezi'nin sayfasında bu ifade Atatürk'ün doğrudan sözü olarak değil, Uluğ İğdemir, 1954 VII. Türk Dil Kurultayı, s. 138 kaynağıyla verilmiştir. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Dolayısıyla akademik bir çalışmada:

❌ “Atatürk şöyle demiştir: Bir kurumun muhasebesi, namusudur.”

demek yerine,

✅ “‘Bir kurumun muhasebesi, namusudur’ sözü Uluğ İğdemir'e atfedilmektedir.”

şeklinde kullanmak daha doğrudur.

Bu ayrım özellikle ödev/tez açısından önemlidir.

11. Atatürk'ten çıkarılabilecek muhâsebe ilkeleri

Yukarıdaki sözleri bir araya getirdiğimizde Atatürk'ün devlet yönetiminde muhâsebe anlayışını şöyle sistemleştirebiliriz:

Atatürk'teki ilke

Muhâsebe karşılığı

Millete hesap vermek

Hesap verebilirlik

Tarihe karşı hesap verebilmek

Uzun vadeli sorumluluk

Gerçeği söylemek

Dürüst kayıt ve raporlama

Hata yapabileceğini kabul etmek

Öz-eleştiri

Milletin düzeltmesine açık olmak

Denetim

Mesuliyet

Sorumluluk

Açıklık

Şeffaflık

Yapılması gerekeni yapmak

Görev bilinci

Yapılmayanın hesabını vermek

İhmal muhâsebesi

Tarihin tenkidini önemsemek

Gelecek nesillere karşı sorumluluk

Bu açıdan Atatürk'ün yaklaşımı, önceki sorularda ele aldığımız muhâsebenin bireysel olmaktan çıkarak devlet ve toplum düzeyine uygulanmış biçimi olarak okunabilir.

12. Diğer devlet adamlarından önemli bir örnek: Bülent Ecevit

Devlet adamları açısından Türkiye'den özellikle Bülent Ecevit'in sözleri konumuzla doğrudan ilişkilidir.

1957 tarihli “Şüphe Etme Hakkı” başlıklı yazısında Ecevit şöyle yazar:

“Demokraside şüphe etmek vatandaşın hakkı, hesap vermek de idarecinin ödevidir.”

Bu ifade Ecevit'in yazılarının dijital arşivinde, Ulus, 13 Mayıs 1957 tarihli yazı olarak kaynaklandırılmıştır. ecevityazilari.org

Bu, muhâsebe kavramının demokratik yönetimdeki karşılığını son derece açık biçimde ifade eder:

Vatandaşın soru sorma hakkı varsa, yöneticinin de cevap verme yükümlülüğü vardır.

Bu, 5N1K ile muhâsebenin birleştiği noktadır.

Vatandaş:

Ne oldu?
Neden oldu?
Kim yaptı?
Nasıl yapıldı?

diye sorar.

Demokratik yönetim ise:

“Bunun hesabını açıklamak zorundayım.”

der.

13. Ecevit'ten ikinci önemli ifade

Ecevit aynı yazıda demokratik yönetimde iktidarın kararlarının hesabını vermesi gerektiğini savunarak, hesap vermekten kaçınmanın demokratik anlayışla bağdaşmayacağını ifade eder. ecevityazilari.org

Bu yaklaşım muhâsebenin zorunlu ve gönüllü olmak üzere iki türünü düşündürür:

Gönüllü muhâsebe

“Ben yaptıklarımın hesabını kendim açıklıyorum.”

Zorunlu muhâsebe

“Benden hesabı soruluyor ve açıklama yapmak zorundayım.”

İdeal yönetimde birincisinin ağır basması beklenir.

14. İsmet İnönü ve hesap sorabilme kültürü

İsmet İnönü ile ilgili 1949 yılına ait bir örnekte, bir vatandaşın Cumhurbaşkanı İnönü'ye soru sorması ve İnönü'nün açıklama yapması üzerine dönemin Akis dergisi bu olayı demokrasi bakımından değerlendirmiştir. Dergide demokrasi, en basit vatandaşın dahi en yüksek makamda bulunan kişiden hesap sorabilmesi ve Cumhurbaşkanının sorulanlara cevap vermekle yükümlü olması bağlamında anlatılmıştır. Gaste Arşivi

Burada doğrudan İnönü'nün vecizesinden ziyade devlet adamlığı pratiği açısından önemli bir örnek görüyoruz:

Devlet makamı, soru sorulamaz bir makam değildir.

Bu da muhâsebenin demokratik boyutudur.

15. Celal Bayar'dan önemli bir örnek

1939 tarihli bir gazete kaydında Başbakan Celal Bayar'ın halka karşı açıklık ve hesap verme anlayışını savunduğu görülmektedir. Bayar, halkla konuşmanın gerektiğinde halka hesap vermek anlamına geldiğini ifade etmektedir. Bu tarihî gazete kaydı İstanbul Üniversitesi'nin gazete arşivinde bulunmaktadır. Nek

Bu yaklaşım da muhâsebenin şu ilkesine karşılık gelir:

Halktan yetki alan yönetici, halktan uzaklaşmamalı; gerektiğinde halka açıklama yapabilmelidir.

16. Atatürk'ün muhâsebe anlayışının en güzel örneği: Nutuk

Bütün bu sözleri bir kenara bırakırsak, Atatürk'ün muhâsebe konusundaki en önemli “uygulamalı vecizesi” Nutuk'un kendisidir.

Çünkü Atatürk:

1.               Geçmişi ele alıyor.

2.               Olayları kronolojik biçimde anlatıyor.

3.               Kararları açıklıyor.

4.               Kararların gerekçelerini ortaya koyuyor.

5.               Karşılaşılan sorunları anlatıyor.

6.               Kendi sorumluluğunu ortaya koyuyor.

7.               Eleştirdiği kişileri ve olayları açıklıyor.

8.               Gelecek nesiller için ders çıkarmaya çalışıyor.

Dolayısıyla Nutuk'u:

“Bir devlet adamının millete sunduğu geniş kapsamlı siyasî ve tarihî muhâsebe”

olarak değerlendirmek mümkündür.

Atatürk Ansiklopedisi de Atatürk'ün 1927'de geçmiş dokuz yıllık olaylar hakkında açıklama yapıp ulusuna hesap vermek istediğini açıkça belirtmektedir. Atatürk Ansiklopedisi

17. Bu sözleri “muhâsebe” açısından sınıflandırırsak

Atatürk ve diğer devlet adamlarının yukarıdaki sözlerinden hareketle beş temel muhâsebe türü çıkarabiliriz:

1. Mali muhâsebe

Para nereden geldi, nereye harcandı?

Atatürk'ün maliye anlayışında “azami tasarruf” ilkesini özellikle vurguladığı görülür. 1920-1921 bütçe tartışmaları bağlamındaki konuşmasında, mali bağımsızlığın korunması için bütçenin ekonomik yapıyla uyumlu ve dengeli olması gerektiğini ve “Azami tasarruf şiar-ı millîmiz olmalıdır” dediği resmî derlemede yer almaktadır. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

2. İdarî muhâsebe

Yetkiyi nasıl kullandım?

“Millete hesap verme” düşüncesi bunun temelidir. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

3. Ahlâkî muhâsebe

Doğru ve namuslu davrandım mı?

“Milletin karşısında namuslu olmak” vurgusu burada önemlidir. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

4. Tarihî muhâsebe

Yaptıklarımızı tarih karşısında savunabilecek durumda mıyız?

“Her an tarihe karşı... hesabını verebilmek” sözü tam olarak bunu ifade eder. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

5. Demokratik muhâsebe

Milletin karşısında hesap verebiliyor muyuz?

Atatürk ve Ecevit'teki “millete hesap verme” anlayışı bu boyutu oluşturur. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi+1

18. Ödevinizde kullanabileceğiniz sonuç

Sorunun cevabını akademik bir sonuç paragrafına dönüştürürsek şöyle ifade edilebilir:

Mustafa Kemal Atatürk'ün “muhâsebe” kavramına yaklaşımı, kelimeyi yalnızca malî hesap anlamında değil, devlet yönetiminde sorumluluk, şeffaflık, dürüstlük, öz eleştiri ve millete hesap verme anlamlarını da kapsayacak biçimde düşünmeye imkân vermektedir. “Her an tarihe karşı, cihana karşı hareketimizin hesabını verebilecek bir vaziyette bulunmak lâzımdır” sözü, muhâsebenin tarihî ve ahlâkî boyutunu; “millete hesap vermek” gerektiğini belirten sözü ise demokratik ve idarî boyutunu ortaya koymaktadır. Atatürk'ün 1927'de Nutuk'u geçmiş dokuz yıllık faaliyetlerin hesabını millete verme görevi olarak takdim etmesi ise bu düşüncenin yalnızca bir söz değil, fiilî bir uygulama olduğunu göstermektedir. Bu bakımdan Atatürk'ün devlet anlayışında muhâsebe; yetkinin sorumluluk doğurması, yapılan işlerin açıklanabilir olması, hataların kabul edilebilmesi ve yöneticinin millete karşı hesap verebilir olması esaslarına dayanmaktadır. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi+2

En önemli kaynaklar

·                     Atatürk, Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II ve III, özellikle 28 Kasım 1930 Trabzon konuşması. ATAM'ın yayımladığı tam metin için: Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri Cilt III

·                     Atatürk Araştırma Merkezi, “Siyaset Bilimi ve Devlet Yönetimi” derlemesi; burada “millete hesap verme”, “gerçeği söyleme”, “hata edebilme” ve “sorumluluk” sözleri kaynaklarıyla birlikte verilmiştir. ATAM – Siyaset Bilimi ve Devlet Yönetimi

·                     Atatürk Ansiklopedisi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi; Nutuk'un “millete hesap verme” bağlamı. Atatürk Ansiklopedisi – Gazi Mustafa Kemal Atatürk

·                     Bülent Ecevit Yazıları Arşivi, “Şüphe Etme Hakkı”, Ulus, 13 Mayıs 1957. Bülent Ecevit – Şüphe Etme Hakkı

·                     TBMM Tutanakları, 16 Şubat 1976 tarihli oturum; Ecevit'in demokratik yönetimde hesap verme üzerine konuşması. TBMM Tutanakları – 16 Şubat 1976

Özellikle akademik çalışmanız için uyarı: “Bir kurumun muhasebesi, namusudur” sözünü Atatürk'ün sözü olarak kullanmayın; erişilebilir kurumsal kaynakta Uluğ İğdemir'e atıfla veriliyor. Aynı şekilde internette yaygın olan “Atatürk şöyle demiştir” türü sözlerin mutlaka birincil veya güvenilir kurumsal kaynağı kontrol edilmelidir. ATAM | Atatürk Araştırma Merkezi

Kaynaklar

Kaynaklar

1.               AATAM | Atatürk Araştırma MerkeziATATÜRK’ÜN SÖYLEV VE DEMEÇLERİ C-III

2.               AAtatürk AnsiklopedisiAtatürk, Gazi Mustafa Kemal (1881-10

3.               KKültür ve Turizm BakanlığıDevlet İdaresi

4.               113 Mart OrtaokuluATATÜRK KÜLTÜR, DİL VE TARİH YÜKSEK KURUMU

5.               Eecevityazilari.orgŞüphe Etme Hakkı - BÜLENT ECEVİT ARTICLES

6.               GGaste ArşiviAkis 18 Ağustos 1956 sayfa 9 | Gaste Arşivi

7.               NNekAKŞAM — 2 Kanunusani 1939

***

5.               “Günlük öz değerlendirme / “daily review” kavramını örneklerle ve sistematik olarak açıklayınız.

Günlük Öz Değerlendirme (Daily Review)

Günlük öz değerlendirme, kişinin gün sonunda o günkü davranışlarını, düşüncelerini, duygularını, başarılarını ve eksiklerini bilinçli biçimde gözden geçirmesidir. Amaç kişinin kendisini eleştirmek değil, neyi iyi yaptığını, neyi geliştirmesi gerektiğini ve ertesi gün ne yapabileceğini belirlemektir.

Sistematik bir günlük öz değerlendirme şu aşamalarla yapılabilir:

1.               Günün olaylarını gözden geçirme:
Gün içinde yaşanan önemli olaylar ve yapılan işler kısaca hatırlanır.
Örnek: “Bugün ders çalıştım, arkadaşlarımla görüştüm ve bir sunum yaptım.”

2.               Başarıları belirleme:
Kişi o gün olumlu yaptığı davranışları tespit eder.
Örnek: “Sunumdan önce iyi hazırlandım ve sunumu zamanında tamamladım.”

3.               Eksik ve hataları fark etme:
Yapılmayan veya daha iyi yapılabilecek davranışlar tarafsız biçimde değerlendirilir.
Örnek: “Ders çalışmaya erken başlayabilirdim; sosyal medyada gereğinden fazla zaman geçirdim.”

4.               Duygu ve düşünceleri değerlendirme:
Gün içerisinde hangi duyguların yaşandığı ve bunların nedenleri düşünülür.
Örnek: “Sunumdan önce kaygılandım; ancak hazırlıklı olduğumu fark edince rahatladım.”

5.               Neden-sonuç ilişkisi kurma:
Başarı veya başarısızlığa yol açan faktörler belirlenir.
Örnek: “Bugün verimli çalışmamın nedeni telefonumu çalışma sırasında uzak tutmamdı.”

6.               Ders çıkarma ve geliştirme planı oluşturma:
Elde edilen bilgiler ertesi gün için somut bir davranışa dönüştürülür.
Örnek: “Yarın sosyal medyayı sınırlandırıp 18.00–19.00 arasında yalnızca ders çalışacağım.”

Kısa bir günlük review örneği

Bugün ne yaptım? Matematik çalıştım ve ödevimi tamamladım.
Neyi iyi yaptım? Çalışma programıma büyük ölçüde uydum.
Neyi iyi yapamadım? Sabah zamanımı verimli kullanamadım.
Ne hissettim? Akşam ödevimi bitirdiğimde kendimi daha rahat hissettim.
Ne öğrendim? Çalışmaya erken başlamanın işimi kolaylaştırdığını gördüm.
Yarın ne yapacağım? Sabah ilk bir saatimi telefon kullanmadan ders çalışmaya ayıracağım.

Sonuç olarak günlük öz değerlendirme, “Ne yaptım → Nasıl yaptım → Nasıl hissettim → Ne öğrendim → Yarın neyi değiştireceğim?” soruları üzerinden ilerleyen düzenli bir kişisel gelişim yöntemidir. Düzenli yapıldığında kişinin öz farkındalığını, sorumluluk duygusunu, zaman yönetimini ve hedeflerine ulaşma becerisini geliştirmesine yardımcı olur.

        ***

6.               “Öz farkındalığını, sorumluluk duygusunu, zaman yönetimini ve hedeflerine ulaşma becerisini geliştirebilmek için ne yapabiliriz?

Öz farkındalık, sorumluluk, zaman yönetimi ve hedeflere ulaşma becerisini geliştirme

Bu becerileri geliştirmek için düzenli öz değerlendirme yapmak, planlı çalışmak ve davranışlarımızın sonuçlarını takip etmek gerekir. Bunu sistematik olarak şu şekilde yapabiliriz:

1.               Öz farkındalığı geliştirmek:

o        Duygu, düşünce ve davranışlarımızı gözlemlemeliyiz.

o        Güçlü ve zayıf yönlerimizi belirlemeliyiz.

o        Gün sonunda “Bugün neyi iyi yaptım, neyi geliştirebilirim?” sorularını sormalıyız.
Örnek: “Sınav öncesi çok kaygılanıyorum; daha erken çalışmaya başlayarak bu kaygıyı azaltabilirim.”

2.               Sorumluluk duygusunu geliştirmek:

o        Yaptığımız davranışların sonuçlarını kabul etmeliyiz.

o        Verdiğimiz sözleri ve görevleri zamanında yerine getirmeliyiz.

o        Hatalarımız için başkalarını suçlamak yerine çözüm aramalıyız.
Örnek: Ödevimizi zamanında yapmadıysak mazeret üretmek yerine hatamızı kabul edip bir sonraki ödev için plan oluşturmalıyız.

3.               Zaman yönetimini geliştirmek:

o        Günlük ve haftalık plan hazırlamalıyız.

o        Öncelikli işlerimizi belirlemeliyiz.

o        İşleri küçük ve gerçekleştirilebilir parçalara ayırmalıyız.

o        Telefon, sosyal medya ve diğer dikkat dağıtıcıları sınırlandırmalıyız.
Örnek: “19.00–20.00 arasında matematik çalışacağım, 20.00–20.15 arasında mola vereceğim.”

4.               Hedeflere ulaşma becerisini geliştirmek:

o        Açık ve gerçekçi hedefler belirlemeliyiz.

o        Büyük hedefleri küçük adımlara bölmeliyiz.

o        İlerlemenin ne durumda olduğunu düzenli olarak kontrol etmeliyiz.

o        Başarısız olduğumuzda vazgeçmek yerine yöntemimizi değiştirmeliyiz.
Örnek: “Daha başarılı olacağım” yerine “Bu hafta her gün 30 dakika matematik çalışacağım” şeklinde ölçülebilir bir hedef belirlemek daha etkilidir.

Kısaca

Kendimizi tanımak → sorumluluk almak → zamanı planlamak → küçük ve gerçekçi hedefler koymak → ilerlemeyi değerlendirmek → gerektiğinde planı değiştirmek bu becerilerin gelişmesini sağlar.

Bunların tamamını destekleyen en etkili alışkanlıklardan biri de her gün kısa bir öz değerlendirme (daily review) yapmaktır.

        ***

8.               Son 7 sorumuza verdiğiniz cevapları bir makalede özetleyiniz.

Elbette. Son yedi sorunun temel noktalarını bir araya getirerek, akademik ve bütünlüklü bir makale biçiminde özetledim.

Öz Farkındalık, Öz Değerlendirme ve Kişisel Gelişim

Öz Farkındalık, Öz Değerlendirme ve Kişisel Gelişim

Bireyin kendisini tanıması, davranışlarını değerlendirmesi ve yaşamını bilinçli bir şekilde yönlendirmesi kişisel gelişimin önemli unsurlarındandır. Özellikle öz farkındalık, sorumluluk duygusu, zaman yönetimi ve hedef belirleme becerileri birbirini tamamlayan ve kişinin hem günlük yaşamında hem de eğitim ve iş hayatında daha başarılı olmasına yardımcı olan temel becerilerdir.

Öz farkındalık, kişinin kendi duygu, düşünce, davranış, güçlü ve zayıf yönlerinin farkında olmasıdır. Birey öz farkındalığını geliştirdikçe hangi durumlarda nasıl tepki verdiğini, hangi konularda başarılı olduğunu ve hangi alanlarda kendisini geliştirmesi gerektiğini daha iyi anlayabilir. Örneğin, sınav öncesinde kaygılandığını fark eden bir öğrenci, bu kaygının nedenlerini belirleyerek daha erken çalışmaya başlayabilir ve kendisine uygun çalışma yöntemleri geliştirebilir.

Öz farkındalığın geliştirilmesinde öz değerlendirme önemli bir yere sahiptir. Öz değerlendirme, kişinin kendi davranışlarını ve sonuçlarını tarafsız biçimde gözden geçirmesidir. Buradaki amaç kendini suçlamak değil, hatalardan ders çıkarmak ve gelişim alanlarını belirlemektir. Bu nedenle kişi gün sonunda “Bugün ne yaptım?”, “Neyi iyi yaptım?”, “Neyi daha iyi yapabilirdim?”, “Ne hissettim?”, “Ne öğrendim?” ve “Yarın neyi değiştirebilirim?” gibi sorular sorabilir.

Bu yöntem günlük öz değerlendirme (daily review) olarak uygulanabilir. Günlük öz değerlendirmede öncelikle gün içerisinde gerçekleştirilen önemli işler gözden geçirilir. Daha sonra başarılar ve eksiklikler belirlenir, yaşanan duygu ve düşünceler değerlendirilir, başarı veya başarısızlığın nedenleri üzerinde düşünülür. Son olarak ertesi gün için somut bir geliştirme planı hazırlanır. Örneğin bir öğrenci, gün içerisinde ders çalışmayı planladığı hâlde sosyal medyada fazla zaman geçirdiğini fark edebilir. Bunun sonucunda ertesi gün ders çalışırken telefonunu başka bir odada tutmaya karar verebilir. Böylece öz değerlendirme yalnızca geçmişi incelemekle kalmaz, gelecekteki davranışları da şekillendirir.

Kişisel gelişimin bir diğer önemli boyutu sorumluluk duygusudur. Sorumluluk sahibi olmak, kişinin üstlendiği görevleri yerine getirmesi ve yaptığı davranışların sonuçlarını kabul etmesi anlamına gelir. Bir görevi yerine getirmediğimizde başkalarını suçlamak yerine kendi payımızı kabul etmek ve çözüm üretmek sorumluluk bilincinin göstergesidir. Örneğin ödevini zamanında tamamlamayan bir öğrencinin mazeret üretmek yerine hatasını kabul edip sonraki ödevleri için daha gerçekçi bir çalışma programı hazırlaması sorumluluk davranışıdır.

Zaman yönetimi de hedeflere ulaşmada önemli bir araçtır. Zamanı etkili kullanabilmek için günlük ve haftalık planlar hazırlanmalı, önemli işler önceliklendirilmelidir. Büyük görevlerin küçük ve gerçekleştirilebilir parçalara ayrılması işleri daha kolay hâle getirir. Ayrıca telefon, sosyal medya ve benzeri dikkat dağıtıcıların sınırlandırılması verimliliği artırabilir. Örneğin bir öğrencinin her akşam belirli bir saati ders çalışmaya ayırması ve çalışma sırasında telefonunu kullanmaması zaman yönetimini geliştiren bir uygulamadır.

Bunların yanında hedef belirleme ve hedeflere ulaşma becerisi de kişisel gelişimin temel unsurlarındandır. Hedeflerin açık, gerçekçi ve mümkün olduğunca ölçülebilir olması gerekir. Büyük hedefleri küçük adımlara bölmek, kişinin ilerlemesini takip etmesini ve motivasyonunu korumasını kolaylaştırır. Örneğin “Derslerimde başarılı olacağım” şeklindeki genel bir hedef yerine “Bu hafta her gün 30 dakika matematik çalışacağım” şeklinde somut bir hedef belirlemek daha etkilidir. Belirlenen hedefe ulaşılamadığında ise tamamen vazgeçmek yerine neden başarısız olunduğu değerlendirilerek yöntem değiştirilmelidir.

Sonuç olarak öz farkındalık, öz değerlendirme, sorumluluk, zaman yönetimi ve hedef belirleme birbirleriyle bağlantılı becerilerdir. Kişi önce kendisini ve davranışlarını tanımalı, ardından yaptığı davranışların sorumluluğunu üstlenmeli, zamanını planlamalı ve gerçekçi hedefler belirlemelidir. Günlük öz değerlendirme ise bu sürecin düzenli olarak takip edilmesini sağlar. “Ne yaptım, nasıl yaptım, ne hissettim, ne öğrendim ve yarın neyi değiştirebilirim?” soruları üzerinden yapılan kısa ve düzenli değerlendirmeler, kişinin hatalarından öğrenmesine ve olumlu davranışlarını güçlendirmesine yardımcı olur.

Bu nedenle kişisel gelişim bir defalık bir çalışma değil, sürekli devam eden bir öğrenme ve kendini geliştirme sürecidir. Kendini tanıyan, sorumluluk alan, zamanını doğru kullanan ve hedeflerini düzenli olarak takip eden birey, hem günlük yaşamında hem de eğitim ve çalışma hayatında daha bilinçli ve başarılı kararlar verebilir.

****

 

zaman:
Etiketler: ,