-crop-crop.jpg)
I
Konu
ve Konunun Sınırlandırılması
Bugünkü
çalışma konumuz en genel anlamda Recâ – Ümit’tir.
Konuyu
iyice kavrayabilmemiz için onu göz önünde bir yapı gibi canlandırmak gerekir.
Bunu sağlayabilmek için de işe temelden yani kelimelerin sözlük ve terim
anlamlarından işe başlamak gerekir:
Recâ, (ﺭﺟﺎﺀ)
i. (Ar. recā’) 1.
Ümit, emel, umma. Anlamında pek kullanmadığımız
Arapça bir kelimedir. Ancak rica kelimesinden çağrışım yapmak mümkündür:
Ricâ – Recâ
(ﺭﺟﺎﺀ) i. (Ar.
recā’
“ummak,
ümit etmek”ten ricā’)
Dilek, istek:
ѻ Ricâ etmek – Ricâda bulunmak: Birinden bir şeyin yapılmasını
istemek, dilemek,
Ricâ ederim 1. “Rahatsız olmayın” anlamında
nezâket sözü.
Umut: i. (Fars. umіd’den um-mak fiilinin etkisiyle; bazı dilcilere göre ise um-mak fiilinden türemiştir)
1. Bir şeyin gerçekleşmesi ihtimâlinin verdiği
ferahlatıcı duygu, ummaktan doğan ferahlık, ümit:
2. Bu duyguyu uyandıran kimse veya şey.
ѻ Umut ışığı: mec. Umut verici işaret.
Umutlandırmak: oldurgan f. (< umutlan-dır-mak) Umut vermek, ümitlenmesine yol açmak, ümitlendirmek.
Umutlanmak: dönüşlü f. (< umut+lan-mak) Umuda düşmek, ümitlenmek.
Umutlu: sıf. Umudu olan, ümitli.
Umutsuz: sıf.
1.
Umudu
olmayan, ümîdini kesmiş, ümitsiz.
2.
Kendisinden
umut kesilen, düzeleceği, iyileşeceği beklenmeyen, çaresiz, ümitsiz.
Umutsuzluk: i. Umutsuz olma durumu, ümitsizlik.
https://www.lugatim.com/s/R%C4%B0C%C3%82
*
Bu çalışmada
reca-ümit/umut kavramını tasavvuf terimi olarak açıklamaya çalışacağız:
Reca:
Arapça ummayı, ümit etmeyi ifade eden bir kelime.
Allah’tan ümit kesmeme. “Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyiniz”
(Zümer/53) âyetine göre, Allah’tan ümit kesmek büyük günahlardandır. Bu, kalbin
hoşlandığı bir şeyi beklemesinden, rahatlık ve ferahlık duyma halidir.
İnsanın geçmişle ilgili düşüncelerine zikir;
hâlle ilgili olanlara vecd, zevk, idrak;
gelecekle ilgililere intizâr, tevekkül;
hoşa gitmeyen türden ise havf ve işrâk;
hoşa
giden türden ise recâ ve irtiyâh denir.
Allah’ın lütfuna nail olma düşüncesi recâ
duygusunun doğmasına sebep olduğu gibi, tersi de havf duygusuna neden
olur.
Kul,
ideal olarak bu iki duygu arasında bulunmalıdır.
Recâ’nın,
gelecekle ilgili olması, temenni ile aynı anlama gelmesini
çağrıştırıyorsa da ikisi arasında fark vardır:
Temenni,
oyalayıcıdır, sahibini çalışmaktan alıkoyar, recâ ise; bunun aksinedir. Bu
yüzden temenni makbul değildir. “Şeytan, insanı ümniyye yani temennilerle
oyalar.” şeklindeki âyet (Hacc/2) bu hususu te’yid eder.
Recâ, dünyalık
istemekle yorumlandığı gibi, Allah’ın cemâlini müşahede etmeyi isteme, şeklinde
de düşünülmüştür. Tâatta güzellik, recâ’nın belirtisidir, denmiştir.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
Yukarıdaki
tanımdan şu çıkarımı yapabilir miyiz?
Reca
kavramı umut/ümit kavramından çok daha geniştir: Örneğin zikir, idrâk, intizâr,
tevekkül, havf, işrâk, irtiyâh vb. kavramlarını içeriyor en azından çağrışımlar
yaptırıyor.
Sadece
bu kavramlara mı çağrışım yaptırıyor? YZ’ya yaptırdığım aşağıdaki özete
bakarsak konuya daha iyi yaklaşabiliriz. Bugün yaklaşabilirsek bugünden
itibaren de öğrenmeye çalışırız inşallah.
Recâ'yı 12 kavramla özetlersek
·
Ümit: Geleceğin tamamen kapalı olmadığını görmek.
·
Rahmet: Ümidin asıl kaynağını Allah'ın lütfunda görmek.
·
Hüsnüzan: Allah hakkında güzel düşünmek.
·
Havf: Sorumluluğu ve akıbeti ciddiye almak.
·
Tövbe: Ümidin davranışa dönüşmesi.
·
Dua: Ümidin Allah'a yönelmiş dili.
·
Amel: Ümidin fiile dönüşmesi.
·
Sabır: Sonuç geciktiğinde ümidin korunması.
·
Tevekkül: Sonucu Allah'a bırakmak.
·
Teslimiyet: Kendi iradesinin sınırlılığını kabul etmek.
·
Rızâ: Sonuç kendi arzusuna uymadığında rahmet
ihtimalini kaybetmemek.
·
Ma'rifet: Nihayetinde ümidin kendi arzularından Allah'ın
rızasına doğru yükselmesi.
Bugün
bu çalışmada ancak ümit/umut üzerinde durabileceğiz.
Tabiidir ki konunun öncesi ve sonrası üzerinde de az da duracağız.
Çalışma
Yöntemi
Çalışma
yöntemimiz internet taraması sonucu elde ettiğimiz verilerden alıntıları
sergilemektir. Bu nektarları ham olarak değil de bal olarak sunmak elimizden
gelmiyor doğrusu. Ancak gerek Kur’an’dan gerekse âlimlerden ballar
sunabileceğiz inşallah.
Burada
bir hususa özellikle işaret etmeliyim:
Benim
umutlarım ta çocukluğumda yeşermeye başlamıştı. Allah’a şükürler olsun ki
birçok isteğim gerçekleşti. Umutlu olmanın önemini yarım asır önce yazdığım bir
kitapla herkese ulaştırmaya çalıştım. Ancak… Bu anda bir durumla karşılaştım ki
yazmaya değer.
Sözü
ettiğim kitapta umutla ilgili bir söz yazmıştım. Bugün sözü tam olarak
hatırlayamadım. Eksik bilgi vermeyeyim titizliğiyle YZ’dan yardım istedim:
SG. Goetheye
atfedilen bir söz vardır ki tamamını hatırlayamıyorum. Mealini aşağıda yazdığım
sözün doğrusunu yazınız. Bu söz nerede ve niçin söylenmiştir? Verilen mesaj
nedir?
o
Paranı kaybettin önemli değil yine
kazanırsın,
o
Şerefini kaybettin çok şey kaybettin ama
yine de kazanabilirsin
o
Umudunu kaybettin keşke doğmaz olaydın.
YZ.
Aradığınız sözün yaygın biçimi, verdiğiniz Türkçe
meale oldukça yakın; ancak önemli bir ayrıntı var: Bu sözün Goethe’ye ait
olduğu konusunda güvenilir bir kanıt bulmak güç. Hatta Almanca kaynaklarda
söz, Goethe’den ziyade eski bir Alman atasözü olarak karşımıza çıkıyor. Projekt
Gutenberg+1
Sözün aslı Almanca yaygın biçimi şöyledir:
„Geld
verloren, nichts verloren, Mut verloren, viel verloren, Ehre verloren, alles
verloren.“ Projekt Gutenberg
Türkçesi:
“Para kaybedildi, hiçbir şey kaybedilmedi. Cesaret kaybedildi, çok şey
kaybedildi. Şeref/onur kaybedildi, her şey kaybedildi.”
Başka bir
yaygın aktarımda da sıralama “mal-mülk → şeref → cesaret” şeklindedir:
Özdeyişin ana
fikri oldukça güçlü:
·
Para, maddi bir kayıptır; çalışarak veya başka
yollarla yeniden kazanılabilir.
·
Onur/şeref, paradan çok daha değerli bir insanî sermayedir.
Kaybedildiğinde telafisi çok daha zordur.
·
Cesaret, insanın yeniden ayağa kalkmasını sağlayan temel
güçtür. Cesaretini kaybeden kişi, elindeki diğer imkânları kullanma iradesini
de yitirebilir.
·
Dolayısıyla
insanın asıl koruması gereken şey mal değil, karakteri ve mücadele gücüdür.
Burada sizin
hatırladığınız “umudunu kaybettiysen keşke doğmaz olaydın” ifadesi de
anlam bakımından “cesaretini kaybetmek” fikrine yakın bir sonradan yapılmış
yorum olabilir. Fakat klasik Almanca metinde kelime “Mut” = cesarettir; “Hoffnung”
= umut değildir. Projekt Gutenberg
Kısacası:
Sözün Goethe'ye atfedilmesi muhtemelen yaygın bir nispet; eldeki kaynaklar ise
bunun daha eski bir Alman atasözü olduğunu gösteriyor. Ve sizin hatırladığınız
son bölümün doğrusu büyük ihtimalle “Cesaretini kaybettin, her şeyi
kaybettin” şeklindedir.
II
Allah
Allah, yarım asır önce yazdığım kitapta nasıl bu yanlışı yapmışım? Üstelik
birkaç kitapta da Goethe’nin sözüne yer vermişim. Neyse aradım ve buldum:
Goethe’nin tanınmış sözü: “Para yitirdin, hiçbir
şey yitirmedin. Çalışır, gene kazanırsın. Onur yitirdin, çok şey yitirdin; ama
uğraşır gene kazanırsın. Umut yitirdin, keşke doğmaz olaydın.” (Engin, Arın,
Atatürkçülük Savaşında Avrupa Kültürü Nedir, Ne değildir? S. 190)
Sayfa
numarasına kadar vermişim.
Yapay
Zekâlarda bir not var: Yapay zekâ hata yapabilir, denetleyiniz. Kul da hata
yapabilir. Demek ki denetlemek gerekir. Kaynağı vermemiş olsaydım üzülecektim
doğrusu.
Bu
bir ders oldu bizlere. Şunu da ekleyeyim isabetli de oldu. Bu arada Gothe’nin
umut hakkındaki düşüncelerini de öğrenmiş olduk: YZ’nın bu konuyla ilgili
olarak sorduğum soruya verdiği cevabı da/yazıyorum:
Goethe’nin Umut Anlayışı
Johann
Wolfgang von Goethe ’nin umut anlayışı, tek başına gelecekte iyi bir şeylerin
olmasını beklemekten ziyade insanın hayatın güçlükleri karşısında üretmeye,
gelişmeye ve eylemeye devam etmesi düşüncesi etrafında şekillenir.
Goethe’nin farklı eserleri ve düşünceleri birlikte değerlendirildiğinde umut
anlayışı sistematik olarak şöyle açıklanabilir:
1. Umut, geleceğe yöneliştir.
Goethe’de
insan yalnızca mevcut durumuyla sınırlı değildir. Sürekli olarak geleceğe
yönelir, yeni amaçlar belirler ve kendisini geliştirmeye çalışır. Bu nedenle
umut, insanın geleceğe ilişkin açıklığını ve yönelimini ifade eder.
2. Umut eylemle bağlantılıdır.
Umut, pasif
bir bekleyiş olmaktan çok insanı harekete geçiren bir güçtür. İnsan, arzu
ettiği geleceğe ulaşmak için çalışmalı ve çaba göstermelidir. Bu bakımdan umut
ile faaliyet ve üretkenlik arasında güçlü bir ilişki vardır.
3. Umut gelişme ve kendini gerçekleştirmeyle ilişkilidir.
Goethe’nin Wilhelm
Meister ve Faust gibi eserlerinde insanın tamamlanmış bir varlık
olmadığı, sürekli olarak öğrenme, deneyimleme ve dönüşme sürecinde
bulunduğu görülür. Umut da bu gelişim sürecinin önemli bir parçasıdır.
4.Umut, zorlukların yokluğuna dayanmaz.
Goethe’nin
düşüncesinde hayat çatışmalar, hatalar, başarısızlıklar ve acılar içerir. Buna
rağmen insanın yaşamı sürdürmesi ve yeniden yön bulması mümkündür. Dolayısıyla
umut, sorunların ortadan kalkacağına ilişkin bir güvence değil, sorunlarla
birlikte yaşamı sürdürebilme gücüdür.
5. Umut insanın anlam arayışını destekler.
İnsan geleceğe
yönelik amaçlar oluşturdukça yaşamına bir yön verir. Bu nedenle umut, yalnızca
duygusal bir beklenti değil, insanın hayatına anlam ve amaç kazandıran
bir yönelim olarak görülebilir.
6.
Umut, bireysel
olduğu kadar insani bir ilkedir.
Goethe’nin
hümanist yaklaşımında insanın eğitim, kültür, sanat ve deneyim yoluyla
kendisini geliştirebileceğine dair güçlü bir inanç vardır. Bu nedenle umut,
insanın dönüşme ve daha yetkin bir varlık hâline gelme imkânına dayanır.
Sistematik olarak Goethe’nin umut
anlayışını şu zincirle özetlemek mümkündür:
İnsan → eksiklik ve sınırlarının farkına varır →
geleceğe yönelir → bir amaç belirler → eyleme geçer → deneyimlerden öğrenir →
kendisini geliştirir → yeni amaçlar oluşturur.
Bu nedenle
Goethe’de umut, “gelecekte iyi bir şey olacak” şeklindeki edilgen bir
beklentiden çok, insanın geleceği oluşturabileceğine ilişkin etkin bir
yönelimdir.
Özellikle Faust
açısından bakıldığında bu anlayış daha belirgin hâle gelir: İnsan sürekli
arayan, deneyen ve kendisini aşmaya çalışan bir varlıktır. Ancak Goethe’de bu
arayışın trajik ve sınırları olan bir süreç olduğu da unutulmamalıdır.
Dolayısıyla umut, kesin başarı vaadi değil; arayışın, çabanın ve
yaşamı ileriye taşıma isteğinin kendisidir.
Sonuç olarak:
Goethe’nin umut anlayışının temelinde gelecek, eylem, gelişme,
özgürlük, insanın kendisini aşması ve yaşamı anlamlandırma kavramları
bulunur. Umut, insanı edilgen bekleyişten çıkarıp kendi yaşamının ve
geleceğinin oluşumuna katılan etkin bir özne hâline getirir.
*
Gazzâlî'de umut
İmam
Gazzâlî'nin İhyâü ulûmi'd-dîn eserinde “havf ve recâ” müstakil biçimde
ele alınır.
Gazzâlî'nin
yaklaşımında Recâ: Allah'ın lütfunu, rahmetini ve güzel sonucunu umarak
kalbin geleceğe yönelmesi şeklinde anlaşılabilir.
Fakat
Gazzâlî'nin özellikle vurguladığı hususlardan biri recânın tembellik ve
aldanmaya dönüşmemesidir. Örneğin:
“Allah
affedicidir; ben de istediğim gibi yaşamaya devam edeyim.” düşüncesi gerçek
Recâ değildir. Gerçek Recâ: “Allah affedicidir; o hâlde O'na dönmeliyim.” der.
Gazzâlî ayrıca
Havf ve Recâ'nın birbirine göre üstünlüğünü soyut biçimde tartışmak yerine,
bunların insanın durumuna göre işlevlerini dikkate alır. TDV'nin Havf
maddesi bu noktada Gazzâlî'nin “ekmek mi su mu?” benzetmesini aktarır. TDV
İslâm Ansiklopedisi
*
“Temsiller Bağlamında Umut Kavramı” adlı makale, Bayram Dağlı ve Asuman Aypek Arslan tarafından 2020 yılında
yayımlanmıştır. Çalışmada umut kavramının sanat eserlerinde nasıl temsil
edildiği ele alınmaktadır. DergiPark
·
Umut, yalnızca
geleceğe yönelik bir beklenti değil, mevcut olumsuz durumu değiştirmek için
insanı harekete geçiren aktif bir güç olarak açıklanmaktadır.
·
Acı, keder,
savaş, kriz ve trajedi gibi durumların insanların değişim arayışına ve eyleme
geçmesine neden olabildiği belirtilmektedir.
·
Filozofların
umudun ardındaki insani ve duygusal süreçleri açıkladığı; sanatçıların
ise bu durumları görsel temsiller aracılığıyla ifade ettiği
vurgulanmaktadır.
·
Makale, farklı
sanatçıların eserlerini inceleyerek umut, insanlık dramı ve toplumsal
olaylar arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır.
·
Sonuç olarak
sanatın, insanların yaşadığı acıları ve değişim beklentilerini görünür kılarak umudun
temsil edilmesinde önemli bir araç olduğu savunulmaktadır.
Kısaca:
Makalenin temel düşüncesi, umudun pasif bir bekleyiş değil, insanı içinde
bulunduğu olumsuz koşulları değiştirmeye yönelten bir eylem gücü olduğu ve bu
gücün sanat eserlerinde çeşitli biçimlerde temsil edildiğidir.
Makalenin
tamamı – DergiPark https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunigsed/article/675188
*
“Umut” başlıklı bu kısa çalışma,
Zuhal Başbuğ tarafından 2023 yılında yayımlanmıştır. Çalışmada umut
kavramının sanat ve özellikle doğa temsilleri üzerinden nasıl ifade edildiği
ele alınmaktadır.
Umut, sanat
eserlerinde doğa, ışık, ağaçlar, çiçekler ve manzara gibi unsurlar
aracılığıyla sembolik biçimde gösterilebilir.
·
Van Gogh’un
çiçek açmış badem dalları gibi doğa görüntüleri yenilenme ve gelecek
beklentisinin simgesi olarak değerlendirilmektedir.
·
Umut yalnızca
geleceğe ilişkin bir beklenti değildir; kişinin bugünkü yaşamına yön veren,
motivasyonunu canlı tutan ve harekete geçmesini sağlayan bir güçtür.
·
İnsan, geçmiş
deneyimlerinden öğrendikleriyle geleceğe ilişkin umut geliştirir ve bu umut
geleceği şekillendirmesine yardımcı olur.
·
Sonuç olarak
çalışma, sanatın doğa üzerinden umut duygusunu görünür ve hissedilebilir
hâle getirdiğini vurgulamaktadır.
Kısaca:
Makalenin temel düşüncesi, umudun geleceğe yönelik bir beklenti olmanın
ötesinde, insanı harekete geçiren ve geleceği kurmasına yardımcı olan bir duygu
olduğu; sanatın ise bu duyguyu doğa ve çeşitli semboller aracılığıyla ifade
ettiği yönündedir.
Makalenin
tamamı – DergiPark https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilar/article/1267827
*
“Umut ve Umutsuzluk Üzerine / Kolektif Bilinç” başlıklı yazı, Saint-Michel öğrencilerinin umut
ve umutsuzluk kavramları üzerine düşüncelerinden oluşmaktadır. Yazının temel
sorusu, “Umut etme duygumuz birdenbire ortadan kalksaydı yaşamımız nasıl
değişirdi?” şeklindedir. SM Blog
Umut, insanı hayata
bağlayan, geleceğe yönelik amaçlar oluşturmasını sağlayan ve zor zamanlarda
ayakta tutan temel bir duygu olarak ele alınmaktadır.
Umudun
kaybedilmesi durumunda insanların karamsarlığa, isteksizliğe ve yaşamın
anlamsız olduğu düşüncesine sürüklenebileceği vurgulanmaktadır.
·
Umut, yalnızca
bireysel yaşamda değil; eğitim, bilim, ekonomi, insan ilişkileri ve
toplumsal yaşamda da ilerlemeyi sağlayan bir motivasyon kaynağı olarak
görülmektedir.
·
Öğrenciler,
hastalık, sınav, başarısızlık, pandemi ve geleceğe ilişkin belirsizlikler gibi
farklı durumlarda umudun insanlara sabır, güç ve yeniden deneme isteği
verdiğini ifade etmektedir.
Yazıda umut,
geleceğin kesin olarak iyi olacağına dair bir garanti değil, belirsizlikler
karşısında çaba göstermeyi ve yaşamaya devam etmeyi sağlayan bir inanç
olarak değerlendirilmektedir.
Kısaca: Metnin
ana düşüncesi, umudun insanın yaşamına anlam ve amaç kazandırdığı; zorluklar
karşısında mücadele etmesini, hayal kurmasını ve geleceğe yönelik çaba
göstermesini sağladığıdır. Umutsuzluk ise insanın motivasyonunu, yaşam
sevincini ve mücadele gücünü zayıflatmaktadır.
Metnin tamamı
– SM Blog https://blog.sm.k12.tr/umut-ve-umutsuzluk-uzerine-kolektif-bilinc/
*
“Temsiller Bağlamında Umut Kavramı” adlı makale, Bayram Dağlı ve Asuman Aypek Arslan tarafından 2020 yılında
yayımlanan bir derleme çalışmasıdır. Makalede umudun insanı harekete geçiren
bir güç olduğu ve sanat eserlerinde nasıl temsil edildiği incelenmektedir.
·
Umut, yalnızca
geleceğe ilişkin bir beklenti değil, mevcut olumsuz koşulları değiştirmek
için insanı eyleme yönelten aktif bir güç olarak ele alınmaktadır.
·
Tarih boyunca
savaş, acı, kriz ve trajediler insanların daha iyi bir yaşam arayışıyla
harekete geçmesine neden olmuş; bu süreçler sanatçılar tarafından eserlerinde
temsil edilmiştir.
·
Çalışmada umut
kavramı, Théodore Géricault’nun “Medusa’nın Salı”, İbrahim Çallı’nın
“Hatay’ın Anavatan’a Hasreti” ve Richard Longo’nun “İsimsiz (Denizde Sal)”
adlı eserleri üzerinden incelenmektedir.
·
Bu eserlerde
umudun; kurtuluş, özgürlük, değişim ve daha iyi bir geleceğe ulaşma isteği
gibi anlamlarla görsel olarak ifade edildiği görülmektedir.
·
Makalenin
sonucunda, umudun insanlık tarihinde önemli bir harekete geçirici güç
olduğu ve insanların mevcut durumlarını değiştirmek için umutlarından güç
aldığı vurgulanmaktadır.
Kısaca:
Makalenin temel düşüncesi, umudun insanı yalnızca hayal kurmaya değil,
istediği geleceğe ulaşmak için harekete geçmeye yönelttiği ve sanatın bu umudu
görsel temsiller aracılığıyla görünür hâle getirdiğidir.
Makalenin
tamamı – ResearchGate https://www.researchgate.net/publication/340083095_Temsiller_Baglaminda_Umut_Kavrami
*
Augustinus'ta Hıristiyan
umut anlayışı güçlü biçimde Tanrı, kurtuluş ve gelecekteki hayatla
bağlantılıdır.
Stanford
Encyclopedia of Philosophy, Augustinus'un insan mutluluğunu gelecekteki hayat
ümidiyle ilişkilendirdiğini aktarır. Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Dolayısıyla
Augustinus'ta umut yalnızca:
“Yarın daha
iyi olacak.” değil; “İnsan hayatının nihai anlamı bugünkü şartların
ötesindedir.” fikridir.
*
Thomas Aquinas
Aquinas umudu
hem psikolojik bir tutku hem de Hıristiyan teolojik erdemi olarak sistematik
biçimde ele alır.
Stanford
Encyclopedia of Philosophy'ye göre Aquinas'ta dünyevî umut ile Tanrı'yla birlik
ve nihai mutluluğa yönelen teolojik umut birbirinden ayrılır. Ayrıca umut
edilen şey:
·
geleceğe ait,
·
iyi,
·
ulaşılması
zor,
·
fakat imkânsız
olmayan
bir şeydir. (Stanford
Felsefe Ansiklopedisi)
Bu tanım
modern psikoloji açısından da ilginçtir.
Çünkü: “Kesinlikle
olacak.” demek umut değil, kesinlik iddiasıdır.
“Asla olmayacak.” demek de
ümitsizliktir.
Umut ise: “Zor,
fakat mümkün.” alanında ortaya çıkar.
*
Umudun üç temel unsuru: Hedef, yol
ve irade
Modern psikolojide C. R. Snyder'ın geliştirdiği Hope
Theory (Umut Teorisi), kavramı özellikle sistematik biçimde
incelemiştir. Snyder'a göre umut, hedefler hakkında düşünmeyi ve bu hedeflere
ulaşmak için hem yollar üretebilmeyi (pathways) hem de bu yollar
üzerinde ilerleme motivasyonuna sahip olmayı (agency) içerir.
Buna göre umut üç temel unsurdan oluşur:
1. Hedef
İnsan neyi umduğunu az çok bilmelidir. “Hayatımın daha
iyi olmasını istiyorum.” çok genel bir ifadedir.
“Bir yıl içinde sevdiğim alanda çalışabileceğim bir iş
bulmak istiyorum.” daha belirgin bir hedeftir.
Hedefin çok küçük olması gerekmez. Bir insan:
“Çocuklarımın benden daha huzurlu bir hayat yaşamasını
umuyorum.” diyebilir.
Burada hedef maddî bir nesne değil, arzulanan bir
hayat durumudur.
2. Yol
Umut yalnızca “olmasını istiyorum” demek değildir.
İnsan: “Buna ulaşmak için hangi yollar var?” diye
sorabiliyorsa umut daha aktif hâle gelir.
Örneğin sınavı kazanmayı uman öğrenci:
o
çalışma programı oluşturur,
o
kaynak değiştirir,
o
öğretmenden yardım alır,
o
deneme sınavları çözer,
o
başarısız olduğu yöntemi değiştirir.
Dolayısıyla yol üretemeyen umut kolaylıkla
temenniye dönüşebilir.
3. İrade ve hareket enerjisi
Üçüncü unsur: “Bu yollardan birinde ilerlemeye devam
edebilirim.” duygusudur.
İnsan bazen hedefini bilir ve yolunu da bilir; fakat “Ben
bunu yapamam.” diyerek harekete geçemez. Bu durumda umut zayıflar.
Snyder'ın yaklaşımında umut, hedefe götüren yollar ile
bu yolları kullanmaya yönelik motivasyonun karşılıklı ilişkisidir.
Dolayısıyla benim açımdan oldukça kullanışlı bir
formül şudur:
Umut = Değerli hedef + mümkün yollar + harekete geçme
iradesi + geleceğin henüz kapanmamış olduğuna inanç.
Snyder'a göre
umut iki temel bilişsel unsurun etkileşiminden oluşur:
Snyder
modeline göre:
·
düzenli
çalışma,
·
deneme
sınavları,
·
öğretmen
desteği,
·
eksik
konuların tamamlanması,
·
alternatif
çalışma programları.
·
kronik
hastalık,
·
kanser,
·
rehabilitasyon,
·
ağrı,
·
yaşam sonu
bakımı
alanlarında
önemlidir. Ancak tıbbî umut: “Kesin iyileşeceksin.” şeklindeki gerçek dışı
güvence değildir. Daha doğru biçimi:
“Tedavide
mümkün olan seçenekleri değerlendirelim; yaşam kalitesini artıralım, elimizdeki
imkânları kullanalım.” şeklindedir.
Snyder'ın umut
teorisinin psikoterapi, travma, ağrı, ilaç tedavisine uyum ve sağlık
psikolojisi gibi alanlarda uygulanabileceği araştırma literatüründe
incelenmiştir. (Guilford Journals)
*
Felsefede Ernst Bloch: “Henüz olmayan”
Ernst Bloch'un
The Principle of Hope adlı eseri umut felsefesinin en önemli modern
örneklerinden biridir.
Bloch'a göre
gerçeklik yalnızca: “Şu anda olan şey” değildir. Gerçeklikte henüz
gerçekleşmemiş imkânlar da vardır.
Bu nedenle
insan geleceği yalnızca bekleyen varlık değildir; geleceğin bazı imkânlarını
gerçekleştirebilir.
Bloch'un
“militant optimism” anlayışı, basitçe “her şey iyi olacak” demek değil, gerçek
dünyadaki imkânları görerek onları gerçekleştirmeye yönelik aktif tavırdır.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi
Bu düşünce
İslâmî Recâ ile aynı değildir; fakat aralarında ilginç bir benzerlik vardır:
İkisi de pasif bekleyişi yeterli görmez.
Fark ise
şudur:
·
Bloch'un
çerçevesinde umut tarihsel ve maddî imkânlara yönelir.
·
İslâmî
Recâ'nın nihai kaynağı Allah'ın rahmeti ve ilâhî tasarruftur.
*
Bilim ile din arasındaki önemli ortaklık
Burada ilginç
bir kesişme ortaya çıkıyor.
Dinî umut: “Rahmet
ve anlam var, dolayısıyla devam et.”
Psikolojik
umut: “Hedef var; yollar var, dolayısıyla devam et.”
Blochçu umut: “Henüz
gerçekleşmemiş imkânlar var; dolayısıyla onları gerçekleştirmek için hareket
et.”
Budist umut:
“Acı dönüşebilir; dolayısıyla farkındalık ve uygulama yoluna devam et.”
Bunlar aynı
teoriler değildir. Fakat hepsinde ortak bir yapı görülebilir: Mevcut durum =
geleceğin tamamı değildir.
*
Dört farklı umut modeli
Bütün bu
araştırmayı sadeleştirirsek dört ana model ortaya çıkarabiliriz:
1. Teolojik umut: “Allah'ın/Tanrı'nın rahmeti ve vaadi sebebiyle
gelecek anlamlıdır.”
2. Psikolojik umut: “Hedefime ulaşmak için yollar ve hareket enerjisi
üretebilirim.”
3. Felsefî umut: “Gerçeklikte henüz gerçekleşmemiş imkânlar
vardır.”
4. Varoluşsal umut: “Hayatın içinde acıya rağmen anlam ve geleceğe
yönelme imkânı vardır.”
Bu dört modelin ortak örneği
Bir insan
işini kaybetti.
Ümitsizlik: “Hayatım bitti.”
Saf temenni: “Nasıl olsa bir iş çıkar.”
Psikolojik umut: “CV'mi yenileyeyim, yeni beceri öğreneyim, farklı
sektörlere başvurayım.”
Felsefî umut. “Bu kriz daha önce düşünmediğim bir hayat imkânını ortaya çıkarabilir.”
İslâmî Recâ: “Rızkın nihai sahibi Allah'tır. Ben üzerime düşeni yapacağım, Allah'tan
hayırlı bir kapı ve yardım umacağım.”
*
Nörobilimde
“umut” tek bir beyin bölgesinin ürettiği basit bir duygu olarak görülmez.
Umut:
·
beklenti,
·
ödül,
·
hedef,
·
motivasyon,
·
belirsizlik,
·
karar verme,
·
duygu
düzenleme
gibi birçok
sürecin birleşiminden oluşur.
Bu nedenle:
“Umudun
merkezi şu bölgedir.” şeklindeki aşırı basitleştirmelerden kaçınmak gerekir.
Daha doğru
yaklaşım:
Umut, geleceğe ilişkin zihinsel simülasyon ve motivasyonla bağlantılı çok
bileşenli bir süreçtir.
III
Reca Konusuyla İlgili Sorulan Bazı Sorulara
Yapay Zekânın Cevapları:
Aşağıdaki
metni önce “umut” kavramının genel çerçevesi, ardından modern psikolojide
umut, sonra tasavvufî anlamda recâ, son olarak recânın ilişkili kavramlar ve
uygulamadaki görünümleri gelecek şekilde yeniden düzenledim. Tekrar eden
noktaları birleştirdim; bazı ifadeleri de kavramsal olarak daha ihtiyatlı ve
tutarlı hâle getirdim. Bölümler arasına → işareti koydum.
1. Umut kavramının genel çerçevesi
Umut, kesinlik
ile imkânsızlık arasındaki bölgede yaşar. Kesin olan
bir şey için umut etmeyiz. İmkânsız olduğunu bildiğimiz bir şey için de gerçek
anlamda umut etmek güçleşir. Umut, tam anlamıyla “Henüz kesin değil; fakat
mümkün.” alanında ortaya çıkar.
→
Beklenti → gerçekleşeceğine ilişkin daha yüksek öngörü
Umut → gerçekleşmesi kesin olmayan değerli bir imkâna açık olma
Bu nedenle insan bazen
beklemediği hâlde umut edebilir.
→
Güven: “Bunun gerçekleşeceğine inanıyorum.”
Umut: “Gerçekleşmesini istiyorum ve gerçekleşebileceğine açık
kalıyorum.”
→
İyimserlik daha genel bir gelecek tasavvurudur; umut ise daha fazla yönelim ve
hareket içerebilir. Modern umut literatürü de umudu iyimserlik, öz-yeterlik ve
benzeri kavramlardan ayrı olarak ele almaktadır.
→
Hayal, geleceğin görüntüsünü;
umut ise geleceğe doğru yönelmeyi içerir.
→
Umut, insanın kendi
biyografisinin sınırlarını aşarak kendisini henüz görmediği bir geleceğe
bağlayabilmesidir. Bu nedenle eğitim, bilim, sanat, ahlâk ve medeniyet fikri
büyük ölçüde umutla ilişkilidir.
2. Umut, gerçeklik ve eylem
Psikolojik açıdan sağlıklı
umut, gerçeklikle temasını kaybetmeyen umut olmalıdır.
→
Gerçek umut, “Her şey güzel
olacak.” demekten önce:
“Şu anda neyin kötü olduğunu
doğru görelim; sonra bunun değişebileceği yolları arayalım.”
der.
→
Bu bakımdan sağlıklı toplumsal
umut:
gelecekteki
olumlu ihtimali görmek + mevcut engelleri bilmek + gerçekçi eylem üretmek
şeklinde düşünülebilir.
→
“Benim görüşüme göre iyi umut:
gerçeği küçültmeyen, ihtimali büyüten umuttur. Kötü umut ise gerçeği inkâr
ederek ihtimali büyütmeye çalışır.”
→
İnsan hayatında başarısızlık
kaçınılmazdır. Bu nedenle umut yalnızca başarı anlarında değil, başarısızlıktan
sonra daha görünür hâle gelir.
Umut,
başarısızlığı inkâr etmez. Tam tersine, başarısızlık ile
nihai yenilgiyi birbirinden ayırır. Umudun en güçlü taraflarından biri budur.
→
İnsan hata yaptıktan sonra iki
farklı sonuca gidebilir:
Hata →
suçluluk → “Ben artık değişemem.”
veya
Hata →
sorumluluk → “Değişebilirim.”
İkinci hareketin arkasında umut
vardır. Bu bakımdan umut, insanın kendisini geçmiş davranışlarına
indirgememesini sağlar.
→
Sabır, zaman karşısındaki dayanıklılık; umut ise o zamanın sonunda veya o
zamanın içinde mümkün görülen iyiye yöneliştir.
→
Umut yalnızca kişisel çıkar
için kullanılmaz. Bir insan başkasının iyiliğini de umut edebilir. Bu durumda
umut ahlâkî bir yönelim kazanır.
→
Sevgi bugünkü ilişkiyi, umut
ise o ilişkinin geleceğe uzanmasını sağlar. Bu nedenle umut, insan
ilişkilerinin de önemli bir bileşenidir.
→
Umut ile yeis arasındaki fark
kısaca şöyle ifade edilebilir:
Umut: “Henüz bitmedi.”
Yeis: “Artık hiçbir ihtimal yok.”
3. Modern psikolojide umut ile recâ arasındaki fark
Umut, geleceğe ilişkin zihinsel
simülasyon ve motivasyonla bağlantılı çok bileşenli bir süreçtir.
→
Modern psikolojide umut çoğu
zaman:
- ulaşılabilir hedef,
- hedefe giden yollar,
- kişinin bu yolları kullanabileceğine dair inancı
üzerinden açıklanabilir.
→
“Yüksek umut düzeyi,
araştırmalarda daha düşük kaygı ve daha yüksek iyi oluşla
ilişkilendirilmiştir.”
→
Ancak psikolojik umut ile
tasavvufî recâ aynı şey değildir. Psikolojik umut, özellikle kişinin
yolları bulabilme ve kullanabilme kapasitesini ifade eden öz-yeterlik boyutunu
güçlü biçimde içerirken, recâ kulun sınırlılığını ve Allah’ın kudret ve
rahmetini öne çıkarır.
→
Dolayısıyla recâ, modern
psikolojideki umut kavramından yararlanılarak açıklanabilir; fakat ona
indirgenemez.
4. Recânın temel anlamı
Recâ, sonucu
garanti altına alma beklentisi değil, sonucu Allah’ın rahmetine emanet ederek
iyiliğe yönelme hâlidir.
→
Recâ, hatasızlık umudu
değil, dönüş umududur.
→
Recâ, insanın geçmiş tarafından
hapsedilmesine karşı güçlü bir manevî imkândır. Bir insanın geçmişi ne kadar
ağır olursa olsun, recâ ona:
“Geçmişin gerçeğini inkâr etme;
fakat geçmişi kaderinin tamamı zannetme.”
der.
→
Bu nedenle recâ yalnızca “iyi
hissetme” mekanizması değildir; ahlâkî dönüşümün yakıtıdır.
→
Recâ, Allah’ın rahmetini
insanın kendi psikolojik sınırlarına hapsetmemektir.
→
TDV İslâm Ansiklopedisi de
recâyı Allah’ın rahmetinin genişliğine bakmak, O’nun lütfunu yakın hissetmek ve
iyi sonuca yönelik sevinç taşımak çerçevesinde açıklar. Kur’an’da da Allah’ın
rahmetinden ümit kesmeme ve Allah’a kavuşmayı umarak buna göre hazırlık yapma
temaları recâ kavramıyla ilişkilendirilir.
5. Recâ ile temenni arasındaki fark
Recâ:
umut + yöneliş
+ amel + Allah’a hüsnüzan
şeklinde özetlenebilir.
Buna karşılık temenni,
eylem olmaksızın arzulanan sonucu beklemektir.
→
Tasavvufun eleştirdiği şey
özellikle bu ikinci durumdur.
→
Bu sebeple gerçek recâ insanı
gevşetmez; harekete geçirir.
Sahte recâ:
“Allah’ın rahmetine
güveniyorum; bu nedenle değişmek zorunda değilim.”
Gerçek recâ:
“Allah’ın rahmetine
güveniyorum; bu nedenle O’na dönmekten vazgeçmeyeceğim.”
Birincisi, eylemsiz bir
temenniye dönüşebilir; ikincisi ise ümit ile dönüşü birlikte taşır.
6. Recâ, havf ve diğer tasavvufî hâller
İnsan mevcut hâliyle yetinmez:
Hüzün → “Ben olması gerektiğim yerde değilim.”
→
Sonuçların ciddiyetini fark
eder:
Havf → “Yaptıklarımın bir hesabı var.”
→
Fakat bu farkındalık onu ezip
felç etmez:
Recâ → “Bütün bunlara rağmen rahmet kapısı açık.”
→
Böylece insanın kalbinde kibir
kırılır:
Huşû → “Ben kendime yeterli değilim.”
→
Ardından davranışlarında
değişim ortaya çıkar:
Zühd ve takvâ
→ hayatı buna göre düzenleme ve sakınma.
Buradan şu denge ortaya çıkar:
Havf → beni
ciddileştirir.
Recâ → beni ayakta tutar.
Bu iki unsur birlikte insanın
manevî hareketini mümkün kılar.
7. Recâ, dua, tövbe ve sorumluluk
Dua, recânın
dil hâline gelmiş biçimlerinden biridir.
Dua eden insan aslında şunu
kabul eder:
“Benim gücüm sınırlı; fakat
kapı tamamen kapalı değil.”
→
Bu yüzden dua yalnızca
“çaresizlik + recâ” karışımı değildir. Daha doğru ifadeyle:
sınırını
bilmek + rahmete yönelmek
hâlidir.
→
Recâ ile tövbe arasında da
güçlü bir ilişki vardır:
Recâ → tövbeyi
mümkün kılar.
Tövbe → recâyı gerçek bir dönüşe dönüştürür.
→
Recâ geçmişi silmez; geçmişin
geleceği belirleme zorunluluğunu reddeder.
→
Tevekkül +
öz-sorumluluk + recâ birlikte çalışabilir.
8. Recâ, tevekkül, teslimiyet ve rızâ
Recâ:
“Allah benim istediğimi
versin.”
duasından,
“Allah’ım, benim için hayırlı
olanı rahmetinle gerçekleştir.”
duasına doğru derinleşebilir.
Bu dönüşüm, recâyı nefsânî
beklentiden ilâhî rahmet beklentisine taşır.
→
Bu noktada recâ ile tevekkül,
teslimiyet ve rızâ arasındaki bağlantı görülebilir:
Recâ → gayrete
yöneltir.
Gayret → tevekkülle tamamlanır.
Tevekkül → sonucu Allah’a bırakır.
Rızâ → sonuç farklı gerçekleştiğinde Allah’ın takdirine karşı iç direnci
azaltmaya yönelir.
Dolayısıyla insan hem recâ
sahibi hem teslimiyet sahibi olabilir.
9. Kontrol ve belirsizlik karşısında recâ
Recâ, sonucu bilmek değil; sonucu
bilmediği hâlde Allah’ın rahmetine güvenebilmektir.
→
Örneğin:
“Bu hastalığın mutlaka şu
tarihte geçeceğini biliyorum.”
demek recâ değildir.
Buna karşılık:
“Tedavimi sürdüreceğim, gerekli
tedbirleri alacağım; fakat sonucu bütünüyle kontrol edemem. Allah’tan hayır,
lütuf ve kolaylık ümit ediyorum.”
demek recâ anlayışına daha
yakındır.
→
Bu bakımdan recâ, kontrol
edemediğimiz insanları veya sonuçları kontrol etmeye çalışmaktan uzaklaşmayı
da mümkün kılabilir.
10. Recânın farklı hayat durumlarındaki görünümü
Örneğin büyük bir ekonomik
kayıp yaşamış bir girişimci açısından üç farklı tavır düşünülebilir:
Yeis:
“Bitti. Bir daha asla
toparlanamam.”
Boş temenni:
“Nasıl olsa bir yerden para
gelir.”
Recâ:
“Kaybın sorumluluğunu kabul
ediyorum. Hatalarımı analiz edeceğim. Yeniden başlayabileceğim yolları
arayacağım. Sonucu garanti edemem; fakat Allah’ın rahmetini bu başarısızlıktan
daha geniş görüyorum.”
Üçüncü tavır, gerçeklikle
yüzleşme ile ümitsizliğe teslim olmamayı birlikte taşır.
→
Recâ, insanın kendi kontrol
alanının sınırlarını kabul etmesine rağmen gayreti terk etmemesini sağlar.
→
Bu nedenle recâ, motivasyonun
dinî/tasavvufî biçimlerinden biri olarak okunabilir; fakat motivasyondan daha
geniştir. Çünkü merkezinde yalnızca “başarma” değil, ilâhî rahmete
yönelme vardır.
11. Recânın en geniş ufku
Recânın en uç noktası, ölüm
karşısında bile rahmet beklentisini kaybetmemektir.
Gerçek recâ:
“Allah’ın rahmetine
güveniyorum; bu nedenle O’na dönmekten vazgeçmeyeceğim.”
der.
→
Böylece recâ, yalnızca belirli
bir sonucun gerçekleşmesini istemek olmaktan çıkar; Allah’ın rahmetine
yönelerek doğru biçimde yaşamaya devam etme tavrına dönüşür.
Kısa kavramsal şema
Umut
→ gelecekte mümkün olan iyiye yöneliş
→ gerçeklikle temas
→ ihtimal + yönelim + eylem
Recâ
→ Allah’ın rahmetine yönelmiş umut
→ hüsnüzan + amel + dönüş
→ sonucu Allah’ın hikmetine bırakma
Temenni
→ arzu var, fakat eylem ve sorumluluk yok
Havf
→ hesabın ve sonucun ciddiyetini hatırlatır
Recâ
→ rahmet kapısının açık olduğunu hatırlatır
Tevekkül
→ gayretten sonra sonucu Allah’a bırakma
Rızâ
→ gerçekleşen sonuca karşı iç direnci azaltarak Allah’ın takdirini kabule
yönelme
Tövbe
→ geçmişteki yanlıştan dönüş
Recâ + tövbe
→ “Geçmişim ağır olabilir; fakat dönüş kapısı kapalı değildir.”
Sonuç:
Recâ, “istediğim şey kesinlikle olacak” demek değil; “sonucu kontrol
edemesem de Allah’ın rahmetinden ümidimi kesmeden doğru olanı yapmaya devam
edeceğim” demektir.
IV
Elbette. Metni, genelden
özele ilerleyen bir yapı kuracak şekilde yeniden düzenledim: önce ümidin
genel tanımı ve temel özellikleri, ardından psikolojik/bireysel ve toplumsal
boyutları, sonra İslâm’daki umut anlayışı, Kur’an’daki dayanakları ve nihayet recânın
daha derin ve tasavvufî boyutu geliyor. Tekrarları birleştirdim, anlatım
bozukluklarını düzelttim ve bazı ifadeleri daha akademik ve ihtiyatlı hâle
getirdim.
Ümit Kavramına Genel Giriş
Ümit, en genel anlamıyla henüz
gerçekleşmemiş, fakat gerçekleşmesi arzu edilen olumlu bir geleceğe zihinsel,
duygusal veya varoluşsal biçimde yönelmedir.
Fakat bu tanım tek başına
yeterli değildir. Çünkü “Ümit ediyorum.” dediğimizde birbirinden farklı birkaç
şeyi kastedebiliriz:
- Arzu: “Bunun olmasını istiyorum.”
- Beklenti: “Bunun olacağını düşünüyorum.”
- İyimserlik: “Geleceğin genel olarak iyi olacağını
düşünüyorum.”
- Ümit: “Henüz gerçekleşmemiş iyi bir imkâna
yöneliyorum ve onun gerçekleşmesi için bir anlam, sebep veya imkân
görüyorum.”
Bu ayrım önemlidir. Çünkü insan
bir şeyi arzu edebilir, fakat onun gerçekleşeceğini beklemeyebilir. Aynı
şekilde geleceğe genel olarak iyimser bakabilir, fakat belirli bir konuda ümit
taşımayabilir.
→
Bu nedenle ümit, mevcut
gerçeklik ile mümkün gelecek arasındaki zihinsel ve duygusal köprü olarak
da tanımlanabilir.
Örneğin:
- İşsiz olan kişi yeniden iş bulmayı ümit eder.
- Hastalık yaşayan kişi iyileşmeyi ümit eder.
- Öğrenci başarılı olmayı ümit eder.
- Bir toplum barış içinde yaşayabileceğini ümit eder.
- Bir insan yaptığı hatadan sonra değişebileceğini ümit eder.
- İnanan kişi ilâhî rahmete kavuşmayı ümit eder.
- Yaşlı bir insan çocuklarının geleceğinin iyi olmasını ümit eder.
Bütün bu örneklerde ortak yapı
şudur:
Şimdiki durum
ile arzulanan gelecek arasında henüz kapanmamış bir ihtimal alanı vardır.
Ümit ve Belirsizlik
Ümit ile belirsizlik arasında
zorunlu bir ilişki vardır.
Bir şey yüzde yüz kesin ise ona
ümit etmek gerekmez. Bir şey kesinlikle imkânsızsa ona ümit etmek de anlamını
büyük ölçüde kaybeder.
Bu nedenle ümit:
mümkünlük ile
belirsizlik arasındaki alanda doğar.
Şöyle gösterebiliriz:
Kesinlik
───────── Ümit alanı ───────── İmkânsızlık
Ümit alanında insan:
“Bilmiyorum; fakat mümkün.”
der.
Bu nedenle ümit, yalnızca
geleceğe yönelik bir beklenti değil, aynı zamanda belirsizliği taşıyabilme
ve kesinlik yokken mümkün olana yönelme kapasitesidir.
Ümidin Paradoksu: Gerçekçilik ve Mümkünlük
Ümit ilginç biçimde iki unsuru
aynı anda taşır:
Gerçekçilik +
mümkünlük
Gerçekçilik:
“Şu anda işler kötü.”
Mümkünlük:
“Ama başka türlü olabilir.”
Yalnızca ilkini kabul edersek yeis
ortaya çıkabilir.
Yalnızca ikincisini kabul edip
mevcut gerçekliği görmezsek hayalcilik veya aldanma ortaya çıkabilir.
Olgun ümit ise ikisini birlikte
taşır:
“Evet, durum zor. Fakat zor
olması imkânsız olduğu anlamına gelmiyor.”
Bu açıdan ümit, gerçeği inkâr
etmek değil; gerçekliğin geleceği bütünüyle kapatmadığını görebilmektir.
Ümit ve İrade
Ümit yalnızca “iyi hissetmek”
değildir. Bazen insanı uzun süreli ve zor bir eyleme yönelten şey de ümittir.
Örneğin bir doktor, yıllarca
tedavisi bulunamamış bir hastalık üzerinde araştırma yaparken:
“Bugün kesin başarıya
ulaşacağım.”
diye düşünmeyebilir.
Fakat:
“Bu hastalık için bir çözüm
bulunabilir.”
fikrini canlı tutabilir.
Bu küçük görünen fark, uzun
süreli bilimsel çalışmanın sürdürülmesinde önemli bir psikolojik işlev
görebilir.
Dolayısıyla ümit:
sonucun
garantisi değil, çabanın sürdürülebilmesini sağlayan anlam ve yönelimlerden
biridir.
Ümidin Üç Seviyesi
Bütün bu açıklamaları üç
katmanda toplamak mümkündür.
1. Duygusal ümit
“İyi bir şey olacak diye içimde
güzel bir his var.”
Örneğin:
“Yarın güzel bir haber
alacağımı hissediyorum.”
Bu, ümidin en temel
biçimlerinden biridir.
2. Bilişsel ve eylemsel ümit
“Bir hedefim var, ona ulaşmanın
yollarını görebiliyorum ve harekete geçebilirim.”
Örneğin:
“Bu sınavı kazanmak zor ama
çalışma planım var ve devam edeceğim.”
Snyder'ın umut teorisi
özellikle hedef, yollar ve kişinin bu yolları kullanabilme kapasitesi
arasındaki ilişkiye odaklanır.
3. Varoluşsal ve metafizik ümit
“Hayatın mevcut görünüşünden
daha büyük bir anlam ve imkân taşıdığına inanıyorum.”
Örneğin:
“Bütün yaşadıklarıma rağmen
hayatın anlamını kaybetmediğine inanıyorum.”
Dinî açıdan ise:
“Allah'ın rahmetinden ümit
kesmiyorum.”
Bu üçüncü düzeyde ümit belirli
bir hedefin ötesine geçerek varoluşa ilişkin bir tutum hâline gelir.
Ümit ve Anlam
Ümit yalnızca:
“Gelecekte bir şey elde
edeceğim.”
demek değildir.
Bazen insanın asıl ümidi:
“Yaşadığım bütün bunların bir
anlamı olacak.”
şeklindedir.
Örneğin ağır bir sıkıntı
yaşayan kişi:
“Bu acının boşa gitmemesini
ümit ediyorum.”
diyebilir.
Burada ümit doğrudan bir
nesneye değil, anlama yönelmiştir.
Bu nedenle ümit;
- başarıya,
- paraya,
- sağlığa,
- ilişkiye,
- kariyere
yönelebileceği gibi;
- anlama,
- adalete,
- barışa,
- iyiliğe,
- hakikate,
- kurtuluşa,
- huzura,
- ahirete
de yönelebilir.
Ümit ve Toplum
Toplumların da ümitleri vardır.
Bir toplumun:
- daha adil olması,
- daha iyi eğitim imkânlarına sahip olması,
- daha özgür olması,
- daha müreffeh olması,
- savaş ve şiddetten uzak yaşaması
birer kolektif ümit olabilir.
Bu noktada ümit bireysel
psikolojinin sınırlarını aşarak ortak gelecek tasavvuruna dönüşür.
Fakat burada önemli bir tehlike
vardır: Bir toplumun ümidi gerçeklikten tamamen koparsa, ütopyacı bir
yanılsamaya dönüşebilir.
Bu nedenle kolektif ümit:
ideal +
gerçekçilik + kurum + emek
unsurlarını birlikte
gerektirir.
İslâm'da Ümit
İslâm'da ümit kavramının
merkezinde Allah'ın rahmeti bulunur.
Arapçada bunun en önemli
karşılıklarından biri:
Recâ
(الرَّجاء)
kavramıdır.
Recâ genel olarak:
Allah'ın
rahmetini, lütfunu, bağışlamasını ve güzel sonucu ummak
anlamlarında kullanılır.
TDV İslâm Ansiklopedisi recâyı,
kulun Allah'ın rahmetine güvenerek ümit içinde olması şeklinde açıklar;
kavramın Kur'an ve hadislerde Allah'ın rahmetini, lütfunu ve iyi sonucu umma
bağlamlarında kullanıldığını belirtir.
→
Ancak İslâm'daki ümit yalnızca:
“Allah beni affeder.”
düşüncesine indirgenemez.
Daha geniş bir çerçevede:
·
Allah'ın rahmetini ummak,
·
günahların bağışlanmasını ummak,
·
duanın kabulünü ummak,
·
Allah'ın yardımını ummak,
·
sıkıntının sona ermesini ummak,
·
tövbenin kabulünü ummak,
·
Allah'a yakınlığı ummak,
·
Allah'a kavuşmayı ummak,
·
iyiliğin karşılığını ummak,
·
ölümden sonra Allah'ın rahmetini ummak
gibi birçok alanı kapsar.
→
Bu nedenle ümit insanın gelecekle
ilişkisini, recâ ise özellikle kulun Allah'ın rahmetiyle ve gelecekle
ilişkisini ifade eden daha özel bir kavram hâline gelir.
Kur'an'da Ümit
Kur'an'da “ümit” tek bir
kelimeyle sınırlandırılmış değildir. Recâ, tama‘, ümniyye gibi farklı kavram
alanlarının yanı sıra yeis ve kınûtun reddedilmesi, rahmet, mağfiret ve
Allah'a kavuşmayı umma gibi temalar üzerinden ele alınır.
Zümer 39/53: Ümitsizliğe Karşı Çağrı
Kur'an'da ümit açısından en çok
öne çıkan ayetlerden biri Zümer sûresi 39/53'tür:
“Allah'ın rahmetinden ümit
kesmeyin.”
Ayet, özellikle kendi
aleyhlerine aşırı giden kullara hitap eder ve Allah'ın bağışlayıcılığını
vurgular.
Bu ayetin ümit açısından
taşıdığı anlam önemlidir.
Bir insan:
“Ben çok hata yaptım.”
diyebilir.
Kur'an ise bunun ardından:
“Artık dönüş mümkün değildir.”
sonucunu ortaya koymaz; aksine
Allah'ın rahmetinden ümit kesmemeyi vurgular.
Böylece İslâm'daki ümidin temel
karakterlerinden biri ortaya çıkar:
Geçmiş ne
kadar ağır olursa olsun, gelecek Allah'ın rahmeti bakımından kapanmış değildir.
Bakara 2/218: Üle edenler Allah'ınmit, İman ve Gayret
Kur'an'da Allah'ın rahmetini
umanlardan söz edilir:
“Şüphesiz iman edenler, hicret
edenler ve Allah yolunda mücadele edenler Allah'ın rahmetini umarlar.”
Burada dikkat çekici nokta, ümidin
amelden ayrılmamış olmasıdır.
İnsan yalnızca:
“Allah'ın rahmetini umuyorum.”
demiyor.
İman ediyor, hicret ediyor,
mücadele ediyor ve ardından Allah'ın rahmetini umuyor.
Bu açıdan ayet, İslâmî ümidin
önemli bir boyutunu gösterir:
Ümit + iman +
gayret
Recânın Özel Anlamı
İslâmî çerçevede recâ, genel
ümidin dinî ve özellikle Allah'a yönelen biçimlerinden biridir.
Recâ:
Sonucu garanti
altına alma beklentisi değil, sonucu Allah'ın rahmetine emanet ederek iyiliğe
yönelme hâlidir.
Bu nedenle recânın konusu
yalnızca istenen dünyevî sonucun elde edilmesi değildir.
Daha derin düzeyde:
- bağışlanma,
- rahmet,
- hidayet,
- Allah'a yakınlık,
- güzel akıbet
gibi değerler söz konusudur.
→
Bu noktada recâ ile sıradan
arzu veya temenni arasındaki fark ortaya çıkar.
İnsan:
“Bunu istiyorum.”
diyebilir.
Fakat recâ bundan daha
fazlasıdır:
“Bunu istiyorum, bunun için
üzerime düşeni yapıyorum ve sonucu Allah'ın rahmetine bırakıyorum.”
Recâ ile Havf Arasındaki Denge
Tasavvuf geleneğinde recâ çoğu
zaman havf ile birlikte ele alınır.
Havf, insanın sorumluluğunu ve
akıbetin ciddiyetini hatırlatırken; recâ ümitsizliğe düşmesini engeller.
Bu ilişkiyi şöyle ifade
edebiliriz:
Havf →
geleceğin ciddiyetini hatırlatır.
Recâ →
geleceğin rahmete açık olduğunu hatırlatır.
Böylece insan ne:
“Nasıl olsa affedilirim.”
diyerek gevşer,
ne de:
“Artık benim için hiçbir dönüş
imkânı yok.”
diyerek ümitsizliğe düşer.
İslâmî Recânın Daha Derin Sonucu
İslâmî recâyı bu genel
çerçeveye yerleştirdiğimizde şu iki cümle birlikte önem kazanır:
İnsan kendi
geleceğinin mutlak sahibi değildir; fakat geleceğine karşı sorumludur.
İnsan:
- çalışır,
- tedbir alır,
- dua eder,
- tövbe eder,
- öğrenir,
- yardım eder,
- sabreder.
Fakat sonuç üzerinde mutlak
hâkimiyet iddia etmez.
Recânın önemli işlevlerinden
biri burada ortaya çıkar: İnsan kendi sorumluluğunu yerine getirirken sonucu
bütünüyle kontrol edemeyeceğini kabul eder.
Recânın Olgunlaşma Çizgisi
Recânın derinleşmesini şu
şekilde göstermek mümkündür:
“İstiyorum.”
↓
“Olmasını
umuyorum.”
↓
“Olması için
çalışıyorum.”
↓
“Allah'tan
yardım istiyorum.”
↓
“Allah'ın
rahmetine güveniyorum.”
↓
“Fakat benim
istediğim ile benim için hayırlı olan aynı şey olmak zorunda değil.”
↓
“Allah'tan
istediğimi istemeye devam ederken sonucu Allah'ın takdirine bırakıyorum.”
Bu son aşama recâyı basit bir “pozitif
düşünme” tekniğinden çıkararak kul ile Allah arasındaki ilişkiye dayanan
daha derin bir dinî tutuma dönüştürür.
Recâ, Sonuç ve Teslimiyet
Recânın olgunlaşmış biçiminde
insan kendi arzusunu terk etmek zorunda değildir. Dua eder, ister, çalışır ve
güzel bir sonuç umar. Fakat kendi arzusunu Allah'ın bilgisi ve hikmeti üzerinde
mutlaklaştırmaz.
Bu nedenle:
Recâ → gayrete
yöneltir.
Gayret →
tedbir ve tevekkülle tamamlanır.
Tevekkül →
sonucu Allah'a bırakmayı ifade eder.
Burada recâ ile tevekkül
arasında bir yakınlık olmakla birlikte, ikisi aynı kavram değildir.
Ümidin ve Recânın Üç Temel Karşıtı
Bütün bu açıklamalar üç temel
kavram üzerinden de özetlenebilir:
Yeis
“Artık hiçbir şey mümkün
değil.”
Yeis, geleceğin tamamen
kapandığını düşünür.
Kibir
“Her şey benim kontrolümde.”
Kibir, insanın kendi gücünü ve
kontrolünü mutlaklaştırır.
Aldanma
“Hiçbir şey yapmasam da iyi
sonuç kesin.”
Aldanma ise ümit ile sorumluluk
arasındaki bağı koparır.
Buna karşılık sağlıklı ümit ve
olgun recâ şu anlayışı taşır:
“Her şey benim
elimde değil; fakat hiçbir şey de anlamsız veya kapalı değildir.”
Bu ifade, psikolojik ümit ile
İslâmî recâ arasındaki ortak zemini; aynı zamanda recânın özgün dinî boyutunu
da göstermektedir.
V
Günlük Hayattan Kapsamlı Örnekler
|
Durum |
Umutsuzluk |
Temenni |
Gerçekçi umut |
|
Sınav |
“Asla başaramam.” |
“Hiç çalışmadan belki kazanırım.” |
“Eksiklerimi kapatıp başarı ihtimalimi
artırabilirim.” |
|
İşsizlik |
“Artık iş bulamam.” |
“Bir şekilde iş çıkar.” |
“Yeni beceriler edinip farklı yollar deneyebilirim.” |
|
Hastalık |
“Her şey bitti.” |
“Tedaviye gerek yok, nasılsa geçer.” |
“Tedaviyi sürdüreceğim ve iyileşme ihtimalini canlı tutacağım.” |
|
Hata |
“Ben değişmem.” |
“Nasıl olsa herkes beni affeder.” |
“Hatamı telafi edip davranışımı değiştirebilirim.” |
|
İlişki |
“Bu ilişki kesin düzelecek.” |
“Hiç konuşmadan düzelir.” |
“Ben üzerime düşeni yapacağım; sonucu zorlayamam.” |
|
Toplum |
“Hiçbir şey değişmez.” |
“Bir gün kendiliğinden düzelir.” |
“Değişim için bireysel ve kurumsal katkı mümkün.” |
|
Dinî hayat |
“Allah beni affetmez.” |
“Ne yaparsam yapayım affedilirim.” |
“Tövbe edip Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek.” |
Bu tablo, umut ile iyimserlik, temenni, kadercilik
ve inkâr arasındaki farkı özellikle görünür kılar.
VI
Çok kavramaya çalışan hiç kavrayamaz,
derler. Biz de ne hikmetse reca- umut şemsiyesinin altındaki kavramları
kavramaya çalıştık demeyeyim sıraladık. Karpuz gibi bunları şemsiyenin altına
koyduk. Hepsini birden yiyebilir miyiz, özümseyebilir miyiz? Zamanla tek tek
ele alabiliriz inşallah. Ancak bugünlük çalışmamız, uğraşımız heba mı oldu? Hayır
kuşkusuz. Geniş perspektiften baktığımız
zaman umudun insanın geleceğe dönük en temel varoluşsal yetilerinden biri
olduğunu anladık.
Yine umudun tek bir şey olmadığını da başka
deyişle kültürler arasında az çok farklar olduğunu da anladık:
Psikolojik umut, “bir hedefe
ulaşmak için yol bulabilirim” der.
Felsefî umut, “gerçeklik
henüz gerçekleşmemiş imkânlar taşır” der.
Budist umut, “acı
dönüşebilir ve insan ona bağlanmadan özgürleşebilir” der.
Hıristiyan umut, “Tanrı'nın
vaadi ve kurtuluş nihai geleceği belirler” der.
Yahudi umut, “Tanrı'nın
ahdi ve kurtuluş vaadi bugünkü şartların ötesinde bir gelecek açar” der.
İslâmî Recâ ise: “Benim kusurum Allah'ın rahmetinden büyük değildir; benim
gücüm sınırlı olsa da Allah'ın lütfu sınırlı değildir; o hâlde ümitsizliğe
düşmeden tövbe etmeli, çalışmalı, dua etmeli ve Allah'ın rahmetini ummalıyım.” der.
Ümit, insanın
“şimdi”nin “son” olmadığını kabul etmesidir, İslâmî Recâ ise buna bir adım
daha ekleyerek “sonucun benim görebildiğim imkânlardan değil, Allah'ın
rahmetinden de geleceğini” bilmektir.
“De ki (Allah şöyle buyuruyor): “Ey
kendi aleyhlerine olarak günahta haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit
kesmeyin. Allah (dilerse) bütün günahları bağışlar; doğrusu O çok bağışlayıcı,
çok merhametlidir.”
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 20. 09. 29
