Ön Deyişler
Siz hiç, bir memlekette köprülerin yıkılmasının neden olduğu
felâketleri düşündünüz mü?
Düşünmediyseniz 5 saniye düşünelim. Düşünelim ki işleyeceğimiz
konuyu daha iyi anlayabilelim.
“Îsâr, ferdî ahlâktan toplumsal ahlâka; tevâzudan muhabbete,
muhabbetten hizmete, hizmetten ihsana uzanan köprü kavramlardan biridir.”
ferdî ahlâktan toplumsal ahlâka isar köprüsünden geçeriz.
Sakın ha ne ferdi ahlak kaldı ne toplumsal ahlak kaldı,
demeyesiniz.
Tevazudan muhabbete yine isar köprüsünden,
muhabbetten hizmete…
hizmetten ihsana…
“Köprüler yaptırdım gelip geçmeye
Çeşmeler yaptırdım suyun içmeye
(karam içmeye karam)
https://www.youtube.com/watch?v=rRup0AiB9uU
"Köprüler yaptırdım gelip geçmeye, çeşmeler yaptırdım suyun
içmeye" dizeleri, aşığın sevgilisine ulaşmak, onu görmek ve yollarını
bulmak için çırpınışını, bahaneler yaratma çabasını anlatır. "Kavl-ü karar
ettim alıp kaçmaya" dizesi ise sevgiyi ele alıp kaçırma (kaçırma/kavuşma)
niyetini ve kararlılığını simgeler."
Teşbihte hata olmaz derler. İnşallah biz de hataya düşmeyiz.
Peki, Biz kime, neye ulaşma çabasındayız? Allah’a (cc) değil mi? O
halde köprü yaptırmamız gerekmez mi?
Bırak Allah’ını seversen, Dümdüz ve duyarsız bir ortamda köprü
kurmak neyimize…
“Dümdüz (Güncel ve Argo Kullanımı): Düz / Sıradan anlatım: Bir
şeyin heyecansız, ruhsuz, sıradan veya tekdüze olduğunu belirtmek için
kullanılır.
“Duyarsız, TDK sözlük anlamıyla "duyarlı olmayan"
demektir. Genellikle bir kişinin veya canlının çevresinde olup bitenlere,
yaşanan olumsuzluklara, acıya, sorunlara veya dış etkilere tepkisiz kalması,
ilgisiz olması ve hissizlik göstermesi durumunu tanımlamak için kullanılır.”
Kafamız mı karıştı. Peki, dümdüz söyleyelim. Akan ırmaklar ve
dereler yok ki köprü kuralım, diyecek gibi oluyorsunuz. Yani günümüz
Türkiye’sinde (hatta dünyada) ahlak, tevazu, muhabbet, hizmet, ihsan kalmadı
diyenler çıkabilir. Ancak siz değerli okurlarımızın böyle düşünmeyeceklerini
azınlıkta olsalar bile sözü edilen ve edilmeyen erdemlerle donanmış
gençlerimizin olduğunu söyleyeceklerini sanıyorum. Daha doğrusu böyle olmasını
umuyorum ve bu kavramları her gün işlemeye çalışıyorum. Bunlar ezberlenecek değil
uygulanacak kavramlardır. Hem de gönüllü olarak, içten uygulanması gereken
kavramlardır.
Îsârı üç katmanda düşünebiliriz:
I. Maddî îsâr (Mal, yiyecek, para, eşya paylaşmak.)
II. Manevî îsâr (Zaman, ilgi, bilgi, makam, övgü ve fırsat
paylaşmak.)
III. Varoluşsal îsâr…
Bu anda mal, para vb. paylaşacak durumumuz yok belki. İleride olur
inşallah. Bu düzen ustalıkla, uyutarak, hipnotize ederek, kandırarak veya
aldırmazlıkla bizleri fakir duruma düşürmüştür. Her şeyde bir hayır vardır.
İnşallah uyanacağız ve sağlıklı olarak düşünerek gereğini yapacağız.
Manevi isar için bahane bulabilir miyiz? Yine bahaneler üreterek
liyakat, adalet, hak hukuk vb. kalmadı demeyiz inşallah.
Hiçbir şey yapamıyorsanız bilginizi paylaşın efendim. Ne, hapisten
mi korkuyorsunuz?
Bu bahanedir. Yok kardeşim. Allah’tan korkan hiçbir şeyden korkmaz.
Yasalar çerçevesinde yazarsanız…
Yine üç nokta koydum. Ne olur ne olmaz. Sizleri yanlış
yönlendirmeyelim. Herkes, hepimiz kendi aklımızı kullanalım. Ve hemen derse
başlayalım:
Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 11. 10. 2026
***
Îsâr – Kendini Başkası İçin Feda Etmek
-I-
33. Îsâr (إيثار) – Kendini Başkası İçin Feda Etmek
Sözlük anlamı: Başkasını kendine tercih etmek.
Tasavvufî anlamı: Allah rızası için kardeşini, hatta düşmanını bile
kendinden üstün görerek ona ikramda bulunmak.
📖 “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile başkalarını
kendilerine tercih ederler.” (Haşr, 59/9)
ÎSAR
(ﺍﻳﺜﺎﺭ)
i. (Ar. eѕr “ikram etmek, ağırlamak;
seçmek”ten іѕār)
1. İkram etme, ağırlama.
2. Esirgemeden, kendinden çok
başkalarının menfaatini düşünerek fedâkârlıkla verme.
3. Dökme, saçma.
4. Seçme, tercih ve ihtiyar etme: “Îsâr-ı âhiret.”
https://www.lugatim.com/s/%C3%8Es%C3%A2r
*
ÎSÂR: Arapça, seçmek, üstün saymak demektir.
Fayda ve zararda başkasının kârını, iyiliğini kendi önünde tutmak. Bu, aşırı
şefkat ve merhamet eseridir. Buna diğerkâmlık da denir.
https://www.semazen.net/tasavvuf-terimleri-ve-deyimleri-sozlugu/
*
diğerkâmlık, -ğı
İsim
1.
► özgecilik
özgeci
Sıfat
1.
Kişisel yarar
gözetmeksizin başkasına yararlı olmaya çalışan (kimse). ≈ özgecil, diğerkâm
https://sozluk.gov.tr/kelime/di%C4%9Ferkaml%C4%B1k
-II-
Bu kavram,
önceki tevâzu incelemesinin doğal devamı niteliğindedir. Özellikle Nisâb-ı
Mevlevîde hulk → tevâzu → îsâr sıralamasını dikkate aldığımızda,
îsârın tevâzunun dışa ve topluma dönük daha ileri bir sonucu olarak okunması
mümkündür.
ÎSÂR (الإيثار) — KENDİNİ BAŞKASI İÇİN FEDA ETMEK
İsmâil Rüsûhî Ankaravî'nin Nisâb-ı Mevlevîsi
bağlamında sistematik bir inceleme
1. Îsâr nedir?
Îsâr (إيثار) kelimesi, kişinin bir başkasını
kendisine tercih etmesi, kendi hakkı veya ihtiyacı bulunduğu hâlde başkasının
ihtiyacını öncelemesi anlamına gelir.
Ancak îsârı
yalnızca:
“Başkalarına
yardım etmek” şeklinde tanımlamak eksik olur.
Çünkü yardım
etmek ile îsâr arasında derece farkı vardır.
Cömertlik: Elindekinden başkasına vermektir.
Îsâr: Kendinin de ihtiyaç duyduğu bir
şeyi başkasına tercih edebilmektir.
Bu nedenle
îsâr, cömertliğin daha ileri bir biçimi olarak anlaşılmıştır. Kur'an'ın Haşr
59/9. âyetindeki “ve yu'sirûne alâ enfusihim ve lev kâne bihim hasâsa”
ifadesi, ihtiyaç içinde olsalar bile başkalarını kendilerine tercih eden
Ensar'ı över; İslâm ahlâk düşüncesinde de buradaki fiilden hareketle îsâr
terimi geliştirilmiştir. (Diyanet Kuranı)
Dolayısıyla
kısa bir tanımla:
Îsâr,
başkasının gerçek ve meşru ihtiyacını, kendi meşru çıkarının önüne geçirebilme
ahlâkıdır.
2. Nisâb-ı Mevlevî içinde îsârın yeri
(…)
Buradaki
sıralama özellikle dikkat çekicidir:
HULK → TEVÂZU
→ ÎSÂR → KAST → AZM → İHSAN...
Bu sıralamayı
sadece alfabetik veya rastgele bir sıralama olarak değil, ahlâkî-manevî bir
gelişme çizgisi olarak okumak mümkündür.
Şöyle:
Güzel ahlâk
↓
Benlik iddiasının yumuşaması
↓
Başkalarını kendinden üstün tutabilme
↓
İradeyi yönlendirme
↓
Kararlılık
↓
İhsan
Bu açıdan
îsâr, tevâzunun başkasına yönelen fiilî biçimi olarak
değerlendirilebilir.
3. Tevâzu ile îsâr arasındaki fark
Önceki
kavramla bağlantıyı açıkça kuralım:
|
Tevâzu |
Îsâr |
|
Kendini üstün görmemek |
Başkasını kendine tercih etmek |
|
Benlik iddiasını azaltmak |
Başkasının ihtiyacını öne almak |
|
Kibirden uzaklaşmak |
Özgeciliğe yönelmek |
|
Daha çok içsel-ahlâkî tutum |
Daha belirgin biçimde davranışsal
tutum |
|
“Ben senden üstün değilim.” |
“Senin ihtiyacın şu anda
benimkinden daha önemli.” |
Dolayısıyla:
Tevâzu nefsin
tahtından indirilmesiyse, îsâr o tahtın başkasına yer açmasıdır.
Bu, tasavvufî
açıdan oldukça güçlü bir ilişkidir.
4. Kur'an'da îsârın temel kaynağı: Haşr 59/9
Îsâr
denildiğinde İslâm düşüncesinde en temel referanslardan biri Haşr sûresinin 9.
âyetidir.
Âyette
Medineli Ensar'ın muhacirleri kendi ihtiyaçları varken bile kendilerine tercih
ettiği anlatılır. Diyanet'in tefsirinde de bu âyetin, Ensar'ın muhacirlere
kucak açmasını ve imkânlarını onlarla paylaşırken onları kendilerine tercih
etmesini öne çıkardığı belirtilmektedir. (Diyanet Kuranı)
Buradaki ana
ifade:
“Kendileri
ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler.” şeklinde özetlenebilir.
İşte îsâr
kavramının kalbi buradadır:
Kişi hiç ihtiyacı yokken veriyorsa: Cömertlik
Kişi kendisi de ihtiyaç içindeyken veriyorsa: Îsâr
Bu nedenle
îsârın ahlâkî ağırlığı daha fazladır.
5. Ensar örneği: Îsârın tarihsel modeli
Ensar,
Mekke'den Medine'ye hicret eden muhacirlere yalnızca sözlü destek vermemiş;
onları barındırmış, korumuş ve imkânlarını paylaşmıştır. TDV İslâm
Ansiklopedisi de Ensar'ın Kur'an'da muhacirlerle birlikte övüldüğünü ve Haşr
sûresinde onların muhacirlere yönelik fedakârlıklarının anlatıldığını
belirtmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Burada çok
önemli bir nokta vardır:
Îsâr yalnızca
bireysel bir davranış değildir.
Bir toplum da
îsâr kültürü oluşturabilir.
Örneğin:
“Benim
şehrimde yoksul varsa benim refahım tamamlanmış sayılmaz.”
düşüncesi,
bireysel cömertlikten daha ileri bir toplumsal sorumluluk anlayışına
işaret eder.
6. Îsâr ile kardeşlik arasındaki ilişki
Hz.
Peygamber'in:
“Sizden biri,
kendisi için sevdiğini kardeşi için de sevmedikçe iman etmiş olmaz.”
anlamındaki
hadisi, îsârın temel ahlâkî zeminlerinden birini oluşturur. Hadis Sahih
Müslim'de Enes b. Mâlik rivayetiyle yer almaktadır. (Sunnah)
Hadisin ilk
düzeyi:
Kendim için
istediğim iyiliği başkası için de istemek.
Îsâr ise bunu
daha ileri götürür:
Başkasının
ihtiyacını karşılamak için kendi rahatımı ikinci plana almak.
Böylece:
Muhabbet →
kardeşlik → cömertlik → îsâr
şeklinde bir
ahlâkî derinleşme ortaya çıkar.
7. Îsâr yalnızca maddî fedakârlık değildir
Îsâr denilince
çoğu zaman para veya yiyecek düşünülür.
Oysa kavram
çok daha geniştir.
Zaman îsârı
Kendi işini
bırakıp gerçekten ihtiyacı olan birine zaman ayırmak.
Bilgi îsârı
Bildiklerini
kıskançlık göstermeden başkasına öğretmek.
Makam îsârı
Bir fırsatı
kendisi almak yerine daha uygun kişiye bırakmak.
İlgi îsârı
Herkes
konuşmak isterken başkasını dinlemek.
Konfor îsârı
Kendi
rahatından bir miktar vazgeçerek başkasının ihtiyacını karşılamak.
Övgü îsârı
Başarıda kendi
payını büyütmek yerine emeği geçenleri öne çıkarmak.
Dolayısıyla
îsârın temelinde “benim olanı başkasına vermek”ten daha geniş bir davranış
alanı vardır.
8. Hadislerde îsâr: Ensar örneği
Sahih
Müslim'de yer alan bir rivayette, Ensar'dan bir kişinin yanında misafir
ağırladığı; evde kendisi ve çocukları için yetecek kadar yiyecek bulunduğu
hâlde yiyeceği misafire ikram ettiği ve bu olayla Haşr 59/9 âyetinin
ilişkilendirildiği aktarılır. (Sunnah.com)
Bu rivayet
îsârın çok güzel bir örneğidir.
Çünkü burada:
ihtiyaç →
paylaşım → başkasını tercih → Allah rızası
zinciri
görülür.
Ancak burada
önemli bir denge de vardır:
Îsâr, kişinin
kendisine veya sorumlu olduğu kimselere karşı bütün sorumluluklarını terk
etmesi değildir.
Bu nokta
günümüzde özellikle önemlidir.
9. Îsâr kendini yok etmek değildir
“Kendini
başkası için feda etmek” ifadesi güzel olmakla birlikte yanlış anlaşılmaya
açıktır.
İslâmî anlamda
îsâr:
“Benim hiçbir
değerim yok.”
demek
değildir.
Aynı şekilde:
“Her zaman
kendimi ikinci plana atmalıyım.”
da değildir.
Îsâr:
Meşru bir
ihtiyacım bulunduğu hâlde, daha acil ve daha önemli bir ihtiyacı olan kişiyi
tercih edebilmek
demektir.
Dolayısıyla
îsârın şartlarından biri ölçüdür.
10. Îsâr ile fedakârlık arasındaki fark
Her fedakârlık
îsâr değildir.
Örneğin bir
kişinin:
“Çocuğum için
zaman ayırıyorum.”
demesi doğal
bir sorumluluk olabilir.
Ama bir
öğretmenin kendi tatil zamanından fedakârlık ederek gerçekten ihtiyaç duyan bir
öğrenciye yardımcı olması îsâr karakteri taşıyabilir.
Bu nedenle:
Fedakârlık =
kendinden vazgeçebilme
Îsâr =
başkasının meşru ihtiyacını kendine tercih edebilme
şeklinde bir
ayrım yapılabilir.
11. Tasavvuf açısından îsâr
Tasavvuf
geleneğinde îsâr, nefsin “önce ben” eğilimine karşı güçlü bir terbiye aracıdır.
Nefsin doğal
eğilimi:
“Benim
hakkım.”
“Ben önce.”
“Ben daha
önemliyim.”
“Benim
rahatım.”
şeklinde
çalışabilir.
Îsâr ise:
“Onun ihtiyacı
nedir?”
sorusunu
ortaya çıkarır.
Bu yüzden
îsâr, ben-merkezlilikten hizmet-merkezliliğe geçiş olarak okunabilir.
Klasik
tasavvuf literatüründe sülûkun amacı yalnızca bilgi kazanmak değil, nefsin
ahlâkî dönüşümünü gerçekleştirmektir. Kuşeyrî'nin er-Risâlesi de
sûfîlerin âdâbını ve tasavvufî yaşayışın temel ilkelerini sistematik biçimde
ele alan klasik kaynaklardan biridir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
12. Îsâr ve nefs terbiyesi
Îsârın
tasavvufî değerini anlamanın anahtarı şudur:
Nefs:
“Benim.”
Kalp:
“Onun
ihtiyacını da gör.”
İhsan:
“Elimden
geleni yapayım.”
Îsâr:
“Gerekirse
kendi payımdan vazgeçeyim.”
Böylece îsâr,
insanın başkasının varlığını kendi varlığı kadar dikkate almasını sağlar.
13. Îsâr ve muhabbet
Îsârın
arkasında gerçek bir muhabbet bulunmadığında davranış kolayca gösteriye
dönüşebilir.
Bu nedenle:
Îsâr =
fedakârlık + samimiyet
denilebilir.
Kişi verdiği
şeyi sürekli hatırlatıyorsa:
“Ben senin
için bunu yaptım.”
diyorsa,
îsârın ruhu zedelenebilir.
Kur'an'ın
Ensar örneğinde dikkat çekilen noktalardan biri de onların paylaşımının sevgi
ve gönül hoşluğuyla gerçekleşmesidir. Diyanet tefsiri, Haşr 59/9 bağlamında
fedakârlığın sevgi temeline dayanması ve gösterişten uzak olması
gerektiğine dikkat çeker. (Diyanet Kuranı)
14. Îsâr ve ihlâs
Buradan
doğrudan ihlâs meselesine geçebiliriz.
İki insan aynı
şeyi yapabilir:
Birinci kişi
“Allah rızası
için yaptım.”
İkinci kişi
“Herkes benim
ne kadar fedakâr olduğumu görsün.”
Dışarıdan
davranış aynıdır.
İç niyet
farklıdır.
Tasavvuf
açısından ikinci durumda nefsin yeni bir biçimde ortaya çıkması mümkündür:
“Fedakârlığım
bile benim övünme aracım oldu.”
Bu nedenle
gerçek îsârın önemli bir şartı:
Gösterişten uzaklıktır.
15. Îsâr ve tevâzu
Önceki
çalışmamızla şimdi daha güçlü bir bağlantı kurabiliriz.
Tevâzu:
“Ben üstün
değilim.”
Îsâr:
“Gerektiğinde
senin ihtiyacını kendiminkinin önüne koyabilirim.”
Bu nedenle
tevâzu benlik iddiasını azaltırken, îsâr başkasına alan açar.
Şöyle formüle
edilebilir:
Tevâzu nefsin
büyüklüğünü azaltır; îsâr başkasının değerini yükseltir.
16. Îsâr ve ihsan
Îsârın
ardından Nisâb-ı Mevlevîde ihsan kavramının gelmesi de
anlamlıdır. (Marmara Katalogu)
İhsan, iyiliği
güzel biçimde gerçekleştirme ufkudur.
Îsâr ise:
İyiliğin
gerektiğinde kişinin kendi çıkarını aşmasıdır.
Böylece:
Tevâzu → Îsâr
→ İhsan
ilişkisi
kurulabilir.
17. Kelâm açısından îsâr
Kelâm
açısından mesele insanın sahip olduklarının niteliğiyle ilişkilendirilebilir.
İnsan:
- malın,
- bedenin,
- zamanın,
- yeteneğin,
- aklın,
- makamın
mutlak
yaratıcısı değildir.
Bunlar insanın
kullanımına verilmiş imkânlardır.
Bu bakış
açısı:
“Benim malım.”
anlayışını
bütünüyle ortadan kaldırmaz; fakat onu emanet ve sorumluluk düşüncesiyle
sınırlar.
Böylece îsârın
metafizik zemini:
Mülkiyet →
emanet → sorumluluk → paylaşma
şeklinde
kurulabilir.
18. Ahlâk felsefesi açısından îsâr
Îsâr, ahlâk
felsefesindeki özgecilik (altruism) kavramıyla karşılaştırılabilir.
Fakat ikisi
tamamen aynı değildir.
Modern ahlâk
felsefesinde özgecilik, başkasının iyiliğini kendi çıkarının önüne koyan
davranışları ifade edebilir.
İslâmî îsâr
ise bunu daha geniş bir çerçeveye yerleştirir:
Allah'a karşı
sorumluluk + başkasının hakkı + niyet + ahlâkî olgunluk.
Bu nedenle
îsâr yalnızca:
“İnsanlara
faydalı ol.”
ilkesi
değildir.
Daha derin
biçimde:
“Kendini
merkeze koymaktan çık ve Allah'ın rızasını gözeterek başkasının gerçek
iyiliğine yönel.”
anlayışıdır.
19. Modern psikoloji açısından îsâr
Modern
psikoloji açısından îsâr, çeşitli biçimleriyle prososyal davranış,
yardım etme, paylaşma, işbirliği ve empati kavramlarıyla ilişkilendirilebilir.
Burada önemli
bir ayrım yapılmalıdır:
Sağlıklı özgecilik
Kişi başkasına
yardım ederken:
- kendi sınırlarını bilir,
- gerektiğinde “hayır”
diyebilir,
- yardımını bilinçli biçimde
seçer,
- sürekli tükenmişlik
yaşamaz.
Sağlıksız kendini feda etme
Kişi:
- sürekli kendi
ihtiyaçlarını bastırır,
- başkalarının onayına
bağımlı hâle gelir,
- “hayır” diyemez,
- kendi sınırlarını
koruyamaz.
Bu ikisini
birbirine karıştırmamak gerekir.
Îsâr =
sağlıksız kendini yok etmek değildir.
20. “Hayır” diyebilmek îsâra aykırı mıdır?
Hayır.
Hatta bazen
doğru bir “hayır”, gerçek îsârın korunması için gereklidir.
Çünkü kişi her
isteği yerine getirirse:
- başkasının sorumluluğunu
üstlenebilir,
- kendi sorumluluklarını
ihmal edebilir,
- bağımlılık ilişkisi
oluşturabilir.
Dolayısıyla:
Îsâr sınırsız
fedakârlık değil, bilinçli fedakârlıktır.
21. Îsâr ve aile
Aile, îsârın
en doğal eğitim alanlarından biridir.
Örneğin:
Bir baba
çocuğunun eğitimini desteklemek için kendi bazı ihtiyaçlarını erteleyebilir.
Bir anne aile
içinde herkesin ihtiyacını gözetebilir.
Bir kardeş
diğer kardeşinin zor zamanında kendi zamanını paylaşabilir.
Fakat aile
içinde îsârın da adaletle dengelenmesi gerekir.
Çünkü:
Bir kişinin
sürekli fedakârlık yaptığı, diğerlerinin ise sürekli faydalandığı ilişki
sağlıklı değildir.
Gerçek îsâr
karşılıklılık hesabı yapmadan verilebilir; fakat sağlıklı ilişkiler yine de adalet
ve sorumluluk gerektirir.
22. Eğitimde îsâr
Öğretmenlik
açısından îsâr çok anlamlıdır.
Öğretmen:
“Bilgim bana
ait; kimseyle paylaşmayayım.”
derse bilgi
daralır.
Buna karşılık:
“Bildiklerimi
öğrencilerimin gelişimi için paylaşayım.”
derse bilgi
îsârı gerçekleşir.
Öğrenciler
arasında da benzer bir durum vardır.
Bir öğrenci
konuyu anlamışsa arkadaşına:
“Ben öğrendim,
artık seni ilgilendirmez.”
demek yerine
öğretmesi, îsâr ruhunun küçük ama güzel bir örneğidir.
23. Akademik hayatta îsâr
Akademik
dünyada îsâr şu biçimlerde görülebilir:
- Genç araştırmacının
çalışmasına destek olmak,
- bilgiyi saklamamak,
- başkasının katkısını
teslim etmek,
- öğrencinin başarısını
kendi başarısından üstün görmek,
- bir fikrin gerçek sahibini
belirtmek,
- başkasının önünü
kapatmamak.
Burada îsâr:
“Benim adım
daha çok görünsün.”
yerine:
“Hakikat ve
yetişen insan öne çıksın.”
anlayışını
geliştirebilir.
24. İş hayatında îsâr
Bir yönetici
düşünelim.
Bir başarı
gerçekleştiğinde:
Kibirli yönetici:
“Bu başarı
tamamen benim eserim.”
Tevâzulu yönetici:
“Ekibimiz
başardı.”
Îsâr sahibi yönetici:
“Bu başarıda
özellikle şu çalışanların emeği var; onların katkısını görünür kılalım.”
Burada îsâr
sadece para vermek değildir.
Övgü ve
görünürlük paylaşımı da bir îsâr biçimi olabilir.
25. Sosyal medya ve îsâr
Günümüzde
önemli bir sınav da şudur:
“Ben görünmek
istiyorum.”
Îsâr ise
bazen:
“Başkası
görünür olsun.”
diyebilmektir.
Örneğin bir
grup çalışmasında herkes kendi katkısını öne çıkarmaya çalışırken bir kişinin:
“Bu fikrin
asıl sahibi arkadaşımızdı.”
demesi, küçük
fakat anlamlı bir îsâr örneğidir.
Çünkü burada
kişi kendi görünürlüğünden bir miktar vazgeçmektedir.
26. Îsâr ve zaman
Modern hayatta
belki de en değerli şeylerden biri zamandır.
Para vermek
kolay olabilir; fakat zaman vermek çoğu zaman daha zordur.
Bir yaşlıyı
dinlemek,
bir öğrencinin
sorusuna zaman ayırmak,
yalnız bir
insanla konuşmak,
bir yakınının
ihtiyacında yanında bulunmak
kişinin
zamanını paylaşmasını gerektirir.
Bu nedenle:
Zamanını
paylaşmak, çağımızın önemli îsâr biçimlerinden biridir.
27. Îsâr ve bilgi paylaşımı
Bilgi de bir
servettir.
Bir insan:
“Bu bilgiyi
yalnızca kendimde tutarsam avantajımı korurum.”
diyebilir.
Îsâr ise:
“Bu bilgi
başkasının gelişmesine katkı sağlayacaksa paylaşayım.”
demektir.
Bu özellikle
öğretmenlik ve akademik hayatta büyük önem taşır.
28. Îsâr ve rekabet
Rekabetin
bulunduğu ortamlarda îsâr zorlaşır.
Çünkü rekabet
zihni:
“Ben
kazanmalıyım.”
düşüncesine
yöneltebilir.
Îsâr ise:
“Benim
kazancım kadar başkasının hakkı da önemlidir.”
der.
Burada îsâr
rekabeti tamamen ortadan kaldırmaz.
Rekabeti
ahlâkın sınırları içine alır.
29. Îsâr ve adalet arasındaki denge
Çok önemli bir
nokta:
Her durumda
îsâr yapmak adalet değildir.
Örneğin bir
öğretmen bütün öğrencilerin hakkını gözetmek zorundadır.
Bir ebeveyn
çocukları arasında sorumluluk açısından adaleti korumalıdır.
Bir yönetici
bir çalışanın ihtiyacı nedeniyle diğer çalışanların haklarını bütünüyle yok
sayamaz.
Bu nedenle:
Adalet:
Herkese
hakkını vermek.
Îsâr:
Gerektiğinde
kendi hakkından başkasının meşru ihtiyacı için vazgeçmek.
Önce adalet,
sonra îsâr düşünülmelidir.
30. Îsâr ile hakkından vazgeçme arasındaki fark
İnsan kendi
hakkından vazgeçebilir.
Fakat:
Başkalarının
hakkından vazgeçme yetkisi her zaman onda değildir.
Örneğin bir
baba kendi parasından vazgeçebilir.
Fakat
çocuğunun eğitim hakkından sırf “ben fedakârlık yapıyorum” diyerek vazgeçemez.
Dolayısıyla
îsâr:
Kişinin kendi
meşru alanında yaptığı ahlâkî tercihtir.
Bu ayrım son
derece önemlidir.
31. Îsâr ve psikolojik sınırlar
Sağlıklı îsâr
için üç sınır gerekir:
1. Benlik sınırı
“Benim de
ihtiyaçlarım var.”
2. Başkasının sınırı
“Onun adına
her kararı ben veremem.”
3. Sorumluluk sınırı
“Yardım etmek
başka, başkasının bütün hayatını üstlenmek başkadır.”
Böylece:
Îsâr + sınır
bilinci = sağlıklı fedakârlık
denilebilir.
32. Îsâr ve “kendini feda etmek” ifadesinin
düzeltilmesi
“Kendini
başkası için feda etmek” güzel bir başlık olmakla birlikte, kavramı daha doğru
ifade etmek için şöyle demeyi tercih edebiliriz:
“Kendi meşru
çıkarını gerektiğinde başkasının meşru ihtiyacına tercih etmek.”
Bu tanım hem
Kur'an'daki Ensar örneğini hem de tasavvufî ahlâkı daha doğru yansıtır.
Çünkü amaç
insanın yok olması değil, ben-merkezci yapının dönüşmesidir.
33. Îsârın üç temel boyutu
Îsârı üç
katmanda düşünebiliriz:
I. Maddî îsâr
Mal, yiyecek,
para, eşya paylaşmak.
II. Manevî îsâr
Zaman, ilgi,
bilgi, makam, övgü ve fırsat paylaşmak.
III. Varoluşsal îsâr
Kişinin kendi
nefsinin merkezî konumunu terk ederek hizmeti hayatının önemli amaçlarından
biri hâline getirmesi.
Üçüncü düzey
tasavvuf açısından en derin boyuttur.
34. Îsârın iç psikolojik mekanizması
Îsârın iç
dünyadaki dönüşümünü şöyle gösterebiliriz:
Ben
merkezlilik
↓
“Benim
ihtiyacım.”
↓
Farkındalık
↓
“Onun da
ihtiyacı var.”
↓
Empati
↓
“Onun ihtiyacı
şu anda daha önemli.”
↓
İrade
↓
“Ben kendi
payımdan vazgeçebilirim.”
↓
ÎSÂR
Bu bakımdan
îsâr sadece duygu değil, duygu + muhakeme + irade + davranış
bütünlüğüdür.
35. Îsâr ve empati
Empati:
“Senin ne
hissettiğini anlamaya çalışıyorum.”
Îsâr:
“Senin
ihtiyacını anladım ve bunun için bir şey yapıyorum.”
Dolayısıyla:
Empati →
îsârın psikolojik zemini
olabilir.
Fakat her
empati îsâra dönüşmez.
Bir insan
başkasının acısını anlayabilir ama hiçbir şey yapmayabilir.
Îsârda eylem
vardır.
36. Îsâr ve merhamet
Merhamet:
Başkasının
sıkıntısını önemsemektir.
Îsâr:
Başkasının
sıkıntısını önemseyerek kendi imkânından fedakârlık yapmaktır.
Bu nedenle:
Merhamet →
duygu
Îsâr →
merhametin davranışa dönüşmesi
şeklinde bir
ilişki kurulabilir.
37. Îsâr ve hizmet
Mevlevî
bağlamında hizmet düşüncesi özellikle önemlidir. Ankaravî'nin genel tasavvuf
anlayışında sohbeti halvete, hizmeti inzivaya tercih ettiği TDV
tarafından belirtilmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu nokta îsâr
açısından çok değerlidir.
Çünkü:
Hizmet → kendi
rahatından çıkmak
Îsâr → kendi
çıkarını gerektiğinde başkasının yararına göre düzenlemek
demektir.
Dolayısıyla
îsârın Mevlevî ahlâkındaki karşılıklarından biri hizmet şuurudur.
38. Îsâr ve kulluk
Tasavvufî
açıdan insanın Allah'a kulluğu sadece bireysel ibadetlerden ibaret değildir.
Kulluk:
- insanlara zarar vermemek,
- muhtaç olanı gözetmek,
- hakkı korumak,
- paylaşmak,
- hizmet etmek
gibi toplumsal
boyutlara da sahiptir.
Bu nedenle
îsâr:
Kulluğun
sosyal ahlâka dönüşmüş biçimlerinden biri
olarak
okunabilir.
39. Îsâr ve fenâ düşüncesi
Nisâb-ı
Mevlevînin ilerleyen
kavramları arasında fenâ ve bekā da yer alır. (Marmara Katalogu)
Îsârı doğrudan
fenâ ile özdeşleştirmek doğru olmaz.
Fakat
aralarında bir ahlâkî hazırlık ilişkisi kurulabilir:
Ben-merkezlilik
↓
Tevâzu
↓
Îsâr
↓
Nefsânî
çıkarın geri çekilmesi
↓
Benlik
iddiasının zayıflaması
↓
Fenâ
düşüncesine hazırlık
Buradaki temel
mesele şudur:
İnsan “ben”ini
ortadan kaldırmadan önce “ben”inin mutlak olmadığını öğrenir.
Îsâr bu
öğrenmenin pratik alanlarından biridir.
40. Îsârın paradoksu
Îsârın en
ilginç yönlerinden biri şudur:
İnsan
başkasını tercih ettiğinde aslında ahlâkî kişiliğini büyütür.
Yani:
Kendi
çıkarından vazgeçmek, kişiliği küçültmek değil, kişiliği derinleştirmek
olabilir.
Fakat bu,
insanın kendisini değersizleştirmesi anlamına gelmez.
Aksine:
“Ben sadece
kendim için yaşamıyorum.”
şuurunun
kazanılmasıdır.
41. Günümüz Türkiye'sinde îsâr için örnekler
Ekonomik hayatta
İhtiyaç
sahibine yalnızca kullanılmayanı değil, gerçekten değerli olanı da
paylaşabilmek.
Eğitimde
Bilgiyi ve
tecrübeyi gençlerle paylaşmak.
Mahalle hayatında
Komşunun
ihtiyacını fark etmek.
Hastalık ve yaşlılık durumlarında
Zaman ve ilgi
ayırmak.
İş hayatında
Yeni yetişen
birinin önünü açmak.
Ailede
Sadece kendi
rahatını düşünmemek.
Dijital dünyada
Bilgi
kirliliği yerine doğrulanmış bilgiyi paylaşmak.
Toplumsal hayatta
“Bana
dokunmayan sorun beni ilgilendirmez.” anlayışından uzaklaşmak.
42. Îsârın bir “günlük muhasebe” ölçüsü
Günün sonunda
şu sorular sorulabilir:
1.
Bugün kimin
ihtiyacını fark ettim?
2.
Birine zaman
ayırdım mı?
3.
Bildiğim bir
şeyi paylaştım mı?
4.
Bir başkasının
başarısını kendi başarım kadar önemsedim mi?
5.
Bir durumda
sırf nefsim istediği için “benim hakkım” dedim mi?
6.
Başkasının
hakkını gözettiğim bir an oldu mu?
7.
Yaptığım
iyiliği başkasının başına kakmadan sürdürebildim mi?
Bu sorular muhasebeyi
îsâr eğitiminin parçası hâline getirir.
43. Îsâr için yedi aşamalı eğitim modeli
Îsârı günlük
hayatta geliştirmek için şu sıra uygulanabilir:
1. Fark et:
Başkasının ihtiyacını gör.
2. Dinle:
Gerçek ihtiyacın ne olduğunu anlamaya çalış.
3. Empati kur:
Kendini onun yerine koy.
4. Ölç:
Gerçekten neye ihtiyacı olduğunu belirle.
5. Paylaş:
İmkânından uygun olanı ayır.
6. Sessiz kal:
İyiliği sürekli hatırlatıp üstünlük aracına dönüştürme.
7. Sürdür:
Bir defalık davranışı karakter hâline getir.
Bu son aşama
çok önemlidir.
Çünkü
tasavvufta hedef yalnızca iyi davranış değil, iyi hâl ve iyi ahlâk
kazanmaktır.
44. Büyük sentez: Îsâr hangi değerleri
birleştirir?
Îsâr tek
başına duran bir kavram değildir.
Onun etrafında
şu değerler bulunur:
İman
↓
Muhabbet
↓
Merhamet
↓
Tevâzu
↓
Empati
↓
Cömertlik
↓
ÎSÂR
↓
İhsan
↓
Hizmet
↓
Toplumsal dayanışma
Bu bakımdan
îsâr, tasavvufî ahlâkın bireyden topluma açılan kapılarından biridir.
45. Tevâzu–Îsâr–İhsan üçlüsü
Nisâb-ı
Mevlevîdeki
sıralamayı merkeze alarak üçlü bir formül geliştirebiliriz:
TEVÂZU
“Ben üstün
değilim.”
ÎSÂR
“Gerektiğinde
seni kendime tercih edebilirim.”
İHSAN
“Sana elimden
gelenin en güzelini yapmaya çalışırım.”
Bu üçü
birlikte düşünüldüğünde:
Tevâzu benliği
düzeltir; îsâr ilişkiyi düzeltir; ihsan davranışı güzelleştirir.
Bu,
Ankaravî'nin yüzlü kavram sistemini anlamak için oldukça verimli bir anahtar
olabilir.
46. Sonuç
Bütün
kaynakları ve alanları birlikte değerlendirdiğimizde îsâr, basitçe
“fedakârlık yapmak” değildir.
O;
İnsanın kendi
meşru ihtiyacını ve çıkarını mutlaklaştırmayarak, Allah'ın rızasını gözetip
başkasının gerçek ve meşru ihtiyacını gerektiğinde kendisine tercih etmesi;
bunu sevgi, samimiyet, adalet ve ölçü içerisinde gerçekleştirmesidir.
Nisâb-ı
Mevlevî açısından
bakıldığında îsârın tevâzudan hemen sonra gelmesi son derece anlamlıdır.
Ankaravî'nin eserindeki üçüncü bölüm, mârifet ve hakikat âdâbı çerçevesinde yüz
tasavvufî kavramı sistematik biçimde ele almakta ve îsârı bu ahlâkî-mânevî
yolculuğun önemli halkalarından biri olarak konumlandırmaktadır. (Marmara Katalogu)
Kur'an'daki
Ensar örneği îsârın tarihsel ve ahlâkî modelini verir: ihtiyaç içindeyken
bile başkasını tercih etmek. (Diyanet Kuranı)
Hadis ise bu
anlayışın temelini daha geniş bir ilkeye taşır: insanın kendisi için istediği
iyiliği kardeşi için de istemesi. (Sunnah)
Tasavvuf bunu nefsin
“önce ben” iddiasının terbiyesi olarak derinleştirir.
Ahlâk
felsefesi bunu özgecilik ve erdem açısından tartışır.
Modern
psikoloji ise empati, prososyal davranış, paylaşma ve sağlıklı sınırlar
açısından değerlendirmemize imkân verir.
Günümüz
hayatında ise îsâr:
para vermekten
ibaret değildir;
zaman
vermektir,
bilgi
paylaşmaktır,
başkasının
önünü açmaktır,
övgüyü
paylaşmaktır,
gerektiğinde
kendi rahatından vazgeçmektir,
ve en
önemlisi, hayatın merkezine yalnızca “ben”i yerleştirmemektir.
Bu nedenle
îsârın özünü tek cümlede şöyle ifade edebiliriz:
Tevâzu, “Ben
senden üstün değilim.” demektir; îsâr ise “Gerektiğinde seni kendime tercih
edebilirim.” diyebilecek kadar ben-merkezlilikten uzaklaşmaktır.
Ve tasavvufî
bakımdan daha derin bir ifadeyle:
Îsâr, insanın
kendisini yok etmesi değil; nefsinin “her şey benim için” iddiasını aşarak “ben
de başkaları için varım” şuuruna yükselmesidir.
Bu sebeple îsâr,
ferdî ahlâktan toplumsal ahlâka; tevâzudan muhabbete; muhabbetten hizmete;
hizmetten ihsana uzanan köprü kavramlardan biridir.
-III-
Îsâr (إيثار): Kendini Başkası İçin
Feda Etmek
1. Kavramın Tanımı
Lugat anlamı: Îsâr, Arapça "e-v-s-r"
(أثر) kökünden gelir. "Bir şeyi başka bir şeye tercih etmek, öne
geçirmek" demektir. Kök anlam "iz bırakmak"tır; yani îsâr,
başkası lehine kendi payından vazgeçerek bir iz bırakmaktır.
Terim anlamı
(en geniş çerçevede): Kişinin,
kendisinin de ihtiyacı olduğu hâlde, bir değeri, hakkı, imkânı, zamanı,
rahatını, hatta canını başkasının yararına gönüllü olarak ikinci plana atması,
onun ihtiyacını kendi ihtiyacının önüne koymasıdır. Bu tanımın üç ayırt edici
unsuru vardır:
1.
İhtiyaç içinde verme: Fazlalıktan vermek "infak" ve "sehâvet"tir; îsâr ise
kendinde de olandan, kendi payından vermektir.
2.
Gönüllülük: Zorlama,
baskı ya da mecburiyet varsa îsâr değildir.
3.
Karşılık beklememe: Niyet, dünyevi bir menfaat ya da övülme olmamalıdır. Aksi hâlde îsâr,
gösterişe dönüşür.
Kur'ân'daki
temeli: Haşr Suresi
9. âyet, Medineli Ensâr'ı över: kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile
(muhacirleri) kendilerine tercih ederler. Bu âyet kavramın en bilinen
dayanağıdır.
2. Komşu Kavramlarla Farkı
|
Kavram |
Özü |
Îsârdan
farkı |
|
Cömertlik (cûd, sehâvet) |
Mal ve imkânı vermek |
Fazlalıktan da olabilir |
|
İnfak |
Allah yolunda harcamak |
Zorunlu ya da fazla maldan
olabilir |
|
Fedakârlık |
Bir şeyden vazgeçmek |
Daha genel; îsârın çatı kavramı
sayılabilir |
|
Merhamet |
Acıma duygusu |
Duygudur, eylem gerektirmez |
|
Özgecilik (altruizm) |
Başkasının iyiliğini gözetmek |
Batı literatüründeki en yakın
karşılık |
Îsâr,
cömertliğin en yüksek derecesi kabul edilir. Tasavvufta sıkça verilen ölçü
şudur: Cömert, ihtiyacından fazlasını verir; îsâr sahibi ise kendisine lazım
olanı verir.
3. Îsârın Sistematik Katmanları
a) Mal ve maddi imkân
Açken yemeği
paylaşmak, tek paltoyu üşüyene vermek, kıt imkânı başkasına bırakmak.
b) Zaman ve emek
Kendi işini
erteleyip hasta bakmak, yorgunken birine yardıma koşmak, bir ailenin yükünü
yıllarca taşımak.
c) Makam, hak ve fırsat
Hak ettiği
terfiden, sırasından, mevkiden başkası lehine vazgeçmek; yer vermek; sırayı
bırakmak.
d) Duygusal ve ruhsal îsâr
Kendi
kırgınlığını yutup barışı seçmek, kendi haklılığından vazgeçip gönül almak,
anne babanın çocuğu için uykusuz kalması.
e) Can ile îsâr
En üst derece:
bir başkasının hayatı için kendi hayatını riske atmak ya da vermek.
4. Örnekler
Dinî ve tarihî
örnekler
- Hicret ve kardeşleme
(muâhât): Ensâr,
Mekke'den eli boş gelen muhacirlerle evini, tarlasını, malını paylaştı.
Sa'd b. Rebî', kardeşi ilan ettiği Abdurrahman b. Avf'a malının yarısını
ve eşlerinden birini boşayıp evlendirmeyi teklif etmiş; Abdurrahman ise
sadece "çarşıyı göster" demiştir. Burada karşılıklı bir îsâr ve
izzet-i nefis görürüz.
- Hz. Ali'nin hicret gecesi: Peygamber'in yatağına
yatarak canını tehlikeye attı.
- Yermük (Yarmuk) savaşı
rivayeti: Yaralı
üç askerin, susuzlukla can çekerken suyu birbirine uzatıp kimsenin içmeden
şehit olduğu anlatılır. Rivayetin sıhhati tartışmalıdır; ama toplumsal
hafızada îsâr ideali olarak yaşar.
- Ebû Talha ve misafir
hikâyesi: Aç
çocuklarını uyutup lambayı söndürerek misafire yemeği yedirmiş gibi yapan
çift. Haşr 9'un iniş sebebi olarak anlatılır.
Evrensel
örnekler
- Anne ve babanın çocuk için
yıllarca vazgeçişleri.
- Titanik'te can botlarını
kadın ve çocuklara bırakan erkekler.
- Maximilian Kolbe:
Auschwitz'te bir başkasının yerine açlık hücresine giren rahip.
- İtfaiyeciler,
arama-kurtarma ekipleri, doktorlar ve hemşireler: salgın ya da afetlerde
kendi sağlıklarını riske atarak çalışanlar.
- Organ bağışı, kök hücre ve
kan bağışı: modern, gündelik îsâr biçimleri.
Gündelik
örnekler
Otobüste yerini vermek, ailede en iyi parçayı başkasına bırakmak, kendi
tatilini erteleyip yakınının tedavisine katkıda bulunmak.
5. Îsârın Dereceleri
Klasik ahlak
ve tasavvuf geleneğinde şöyle bir sıralama yapılabilir:
1.
Fazlalığı vermek: Cömertliğin
ilk basamağı.
2.
İhtiyacına rağmen vermek: Gerçek îsâr.
3.
Hakkından vazgeçmek: Kendi payını bilerek bırakmak.
4.
Vazgeçtiğini unutmak: Verdiğini hatırlamamak, minnet beklememek.
5.
Canı ortaya koymak: Zirve nokta.
Bazı sûfîler
daha da ileri giderek îsârı "kendi nefsini yok saymak" ve
"Hakk'ın rızasını her şeyin önüne koymak" şeklinde manevi bir boyuta
taşımıştır.
6. Îsârın Koşulları ve Sınırları
Kavramın
sağlıklı anlaşılması için bazı dengeler önemlidir:
- Niyet: Riya ve gösteriş îsârı
boşa çıkarır.
- Sorumluluk dengesi: Kişinin bakmakla yükümlü
olduğu kimselerin (aile, çocuklar) hakkını çiğneyerek yapılan
"îsâr" doğru değildir. Önce yükümlülükler, sonra gönüllülük
gelir.
- Kendini yok etmemek: İslâm âlimleri, îsârın
tevekkül ve sabrı yüksek insanlar için övüldüğünü, sabrı zayıf olanlar
için mecbur kılınmadığını belirtmiştir. Nitekim hayatı bütünüyle tehlikeye
atan îsâr, herkese tavsiye edilmez.
- Haksızlığa ortak olmamak: Zalimin ya da kötülük
yapanın lehine kendi hakkını ve başkalarının hakkını feda etmek îsâr
değil, haksızlığa boyun eğmektir.
7. Psikolojik ve Toplumsal Boyut
- Psikoloji: Özgecilik araştırmaları,
verenin de mutluluk ve anlam duygusu yaşadığını gösterir ("helper's
high"). Bu, îsârı değersizleştirmez; fakat saf özgecilik tartışmasını
doğurur: Verirken haz alıyorsam bu gerçek îsâr mıdır? Bence evet. Haz,
îsârın doğal bir yan ürünüdür; amaç hâline gelmediği sürece niyeti bozmaz.
- Evrim biyolojisi: Akraba seçilimi ve
karşılıklı özgecilik kuramları îsârı kısmen açıklar. Ancak yabancı için
canını veren insanı bu kuramlar tam açıklayamaz.
- Toplum: Güven, dayanışma ve
sosyal sermayenin temelinde îsâr vardır. Afet sonrası toplumların
toparlanma hızı, bu dayanışma kültürüyle yakından ilişkilidir.
8. Görüşlerim
Bunlar benim
değerlendirmelerim; tartışmaya açık yorumlardır:
1.
Îsâr, erdemler arasında nadir olanıdır. Adalet, dürüstlük, cömertlik başkasına zarar
vermemeyi ya da fazlayı paylaşmayı ister. Îsâr ise kendi payından ödün vermeyi
gerektirir; bu yüzden en zor ve en değerli olanlardandır.
2.
Îsâr bir "aşırılık" değil, bir "denge sanatı"dır. Sürekli kendini silen insan,
zamanla tükenir; öfke, kırgınlık ve çoğu zaman gizli bir minnet beklentisi
biriktirir. Bu da îsârın ruhuna aykırıdır. Sağlıklı îsâr, kendine saygıyı
ortadan kaldırmaz; sınırları bilen bir özgürlükten doğar.
3.
En saf îsâr, görünmeyen îsârdır. Alkış alan fedakârlık değerlidir, ama kimsenin
bilmediği, anlatılmayan, hatta fark edilmeyen vazgeçişler daha yüksek bir
kalite taşır. Annelerin ve babaların sessiz emeği bunun örneğidir.
4.
Îsâr, ödünç bir erdem gibi öğretilemez; deneyimle öğrenilir. Çocuğa "paylaş" demek
yetmez. Paylaşan ve vazgeçen yetişkin görmesi, vazgeçmenin onu küçültmediğini
yaşaması gerekir.
5.
Modern dünyada îsâr, bireycilik ile gerilim hâlindedir. Her şeyin "kendini
gerçekleştirme" ve "kişisel çıkar" çerçevesiyle ölçüldüğü bir
kültürde, îsâr akıl dışı gibi görünebilir. Ama tam da bu yüzden, anlamlı bir
toplum için gerekli bir denge unsuru olarak yeniden değer kazanıyor.
6.
Îsâr bir nevi özgürlüktür. Sahip olduklarına sıkı sıkıya tutunan kişi, onların
esiri olur. Verebilen kişi, sahip olduğu şeylerden bağımsızlaşır. Bu yönüyle
îsâr, yalnızca başkasına değil, verenin kendi ruhuna da iyilik eder.
7.
Eleştirel not: Îsâr bazen
istismar edilir. Ailelerde, özellikle kadınlara ve en büyük çocuğa
"fedakârlık" adı altında sürekli yük bindirilmesi, îsârın değil,
adaletsizliğin sonucudur. Gerçek îsâr gönüllü olmalıdır; "senden
beklenir" baskısıyla alınan vazgeçişe îsâr demek, kavramı kirletir.
Sonuç
Îsâr, en geniş
anlamıyla, insanın kendi ihtiyacı pahasına, karşılık beklemeden ve gönüllü
olarak, başkasının iyiliğini kendi iyiliğinin önüne koymasıdır. Mal, zaman,
makam, duygu ve can olmak üzere pek çok alanda görülür; derecesi ihtiyaç içinde
verme ve niyetin saflığıyla yükselir. Bana göre îsârın güzelliği, hem alanı hem
vereni özgürleştirmesindedir; tehlikesi ise sınırsız ve baskıyla talep
edildiğinde kendi özünü kaybetmesidir.
İsterseniz bu
konuyu belirli bir yönden (tasavvuf, hukuk, psikoloji ya da karşılaştırmalı
felsefe) daha derinleştirebilirim.
-IV-
İslâm Ahlâk Felsefesinde ve Tasavvufta İsar (إيثار)
Kavramı: Tanımı, Temelleri ve Sosyo-Etik Boyutları
İslâm ahlâk felsefesinde ve tasavvuf geleneğinde en
yüksek fedakârlık derecelerinden biri olarak kabul edilen isar, bireysel çıkar
odaklı modern paradigmaların karşısında toplumsal dayanışmayı ve kardeşlik
şuurunu pekiştiren kurucu bir ahlâkî ilkedir.
1. Giriş ve Kavramsal Çerçeve
İnsanlık tarihi boyunca ahlâk felsefesinin en temel
tartışma alanlarından biri, bireyin kendi çıkarları ile toplumun veya diğer
bireylerin menfaatleri arasındaki denge olmuştur. Egoizm ve faydacılık gibi
yaklaşımlar bireysel çıkarı merkeze alırken, fedakârlık ve diğerkâmlık
(altruizm) gibi erdemler başkasının iyiliğini gözetmeyi ahlâkın zirvesi
saymıştır. İslâm ahlâk literatüründe bu zirveyi temsil eden kavram isardır.
İsar, sıradan bir yardımseverlikten veya cömertlikten
(seha) ayrılır. Cömertlik, eldekini fazlalık veya ihtiyaç dışı olandan
paylaşmayı içerirken; isar, kıtlık ve yokluk anında bile nefsinin arzusunu
başkası lehine bastırma iradesidir.
2. Kur'ân ve Sünnet'te İsar Algısı
İsar kavramının temel referansları doğrudan ilâhî
kelamda ve Nebevî uygulamalarda yer bulmuştur. Kur'ân-ı Kerîm'de bu yüksek
ahlâkî mertebe övgüyle zikredilir. Haşr Suresi'nin 9. ayeti, isar erdeminin
klasik ve en somut tanımını sunar:
"Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönülla
imanı benimsemiş olanlar, kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara
verilenlerden dolayı içlerinde bir rahatsızlık duymazlar; kendileri son derece
ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları öz canlarına tercih ederler. Kim nefsinin
cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir." (Haşr, 59/9)
Bu ayet, Hz. Peygamber döneminde Mekke'den Medine'ye
göç eden Muhacirler ile onları bağırlarına basan Ensâr arasındaki kardeşlik
hukukunu ve bu hukukun temelindeki fedakârlık ruhunu tasvir etmektedir. Ensâr,
kendi mülklerini ve geçim kaynaklarını Mekke'den gelen kardeşleriyle
paylaşmakla kalmamış, onlara kendi muhtaçlıklarına rağmen isarda bulunmuştur.
Hadis kaynaklarında da isar, iman olgunluğunun bir
göstergesi olarak vurgulanmıştır. Hz. Muhammed (s.a.v.), bir Müslümanın kendi
nefsi için arzuladığı hayır ve güzellikleri din kardeşi için de arzu etmedikçe
kâmil anlamda iman etmiş olamayacağını bildirmiştir. Sufî gelenekte ise bu
nebevî buyruk, "başkasını kendine tercih etme" ilkesinin pratik bir
düsturu haline gelmiştir.
3. İslâm Ahlâkında ve Tasavvuf
Geleneğinde İsar
İslâm ahlâkçıları erdemleri sınıflandırırken
cömertliği bir orta yol (itidal) olarak ele almış, isarı ise bu çizginin
ötesinde bir fazilet, yani "ali cenaplık" seviyesi olarak
değerlendirmişlerdir. Tasavvuf düşüncesinde ise nefsî arzuların ve bencilliğin
(ene) törpülenmesinde isar vazgeçilmez bir manevî basamaktır.
Tasavvuf terminolojisinde isar üç mertebede incelenir:
- Halkın Haklarına Karşı İsar: Kişinin
kendi haklarından feragat ederek diğer insanların rahatını, huzurunu ve
mutluluğunu gözetmesi.
- Nefsin Arzularına Karşı İsar: Nefsin
geçici dünya zevklerinden, ilâhî rızaya ve hakikate ulaşmak adına
vazgeçmesi.
- Hak Katında İsar: Kulun
kendi irade ve ihtiyarını tamamen Cenâb-ı Hakk'ın iradesine teslim etmesi,
O'nun rızasını her şeyin üstünde tutması.
Sufiler, "cömertlik veren, isar ise kendinden
geçendir" düsturuyla hareket etmişlerdir. Tarihsel tasavvuf metinlerinde,
erken dönem zahitlerinin en kıymetli yiyeceklerini veya elbiselerini kendileri
aç veya çıplak olduğu hâlde misafirlerine ya da muhtaçlara vermelerine dair pek
çok menkıbe yer alır. Bu durum, psikolojik bir eziklik veya değersizleştirme
değil; bilakis ruhî bir yücelme ve kalbî bir zenginlik halidir.
4. Sosyal Dayanışma ve Modern
Dünyada İsar
Günümüz dünyasında bireycilik, tüketim kültürü ve
"ben" merkezli yaşam biçimleri toplumsal bağları zayıflatmakta,
yalnızlaşma ve yabancılaşma gibi problemleri tetiklemektedir. Bu bağlamda isar
ilkesi, sadece tarihî ve tasavvufî bir kavram olmanın ötesinde, modern krizlere
çözüm üretebilecek güçlü bir ahlâkî potansiyele sahiptir.
İsar, toplumda şu kritik işlevleri yerine getirir:
- Sosyal Adalet ve Paylaşım: Zengin
ile yoksul arasındaki uçurumu gönüllü bir temelde kapatarak ekonomik
dengesizlikleri yumuşatır.
- Güven ve Empati:
Bireylerin birbirine karşı güven duygusunu artırır; "öteki"
kavramını düşmanlık unsuru olmaktan çıkarıp kardeşlik zeminine taşır.
- Bencil Eğilimlerin Kontrolü: İnsanın
doğasında var olan sahiplenme ve kıskançlık gibi zaafları terbiye ederek
erdemli bir kişilik inşasını destekler.
5. Sonuç
İsar (إيثار), İslâm ahlâk ve tasavvuf geleneğinde
bireysel menfaati aşarak başkasının iyiliğini ve hayat hakkını kendi nefsine
tercih etme iradesidir. Kur'ânî temelleri ve Nebevî örnekliğiyle sabit olan bu
erdem, sıradan bir yardımlaşma eylemi olmayıp ruhî bir olgunluk ve diğerkâmlık
zirvesidir. Modern dünyanın ürettiği yalnızlık ve aşırı bireycilik sarmalına
karşı, toplumsal vicdanı, merhameti ve dayanışmayı yeniden canlandırmak adına
isar bilincinin anlaşılmasına ve yaşatılmasına bugün her zamankinden daha fazla
ihtiyaç duyulmaktadır.
-V-
İsar (diğerkâmlık: özgecilik) bilincinin anlaşılması ve yaşatılması için
çabalamalıyız.
Çabalamak bizden, takdir Allah’tan.
Sabahattin Gencal, 11. 10. 2026
________________________________
Kaynakça (Örneklem)
- Kur'ân-ı
Kerîm Meali (Haşr Suresi, 9. Ayet).
- İbn
Manzûr, Lisânü'l-Arab, "E-S-R" maddesi.
- Gazzâlî,
Ebû Hâmid Muhammed, İhyâu Ulûmi'd-Dîn,
"Kitâbü Âdâbi'l-Ekl" ve "Kitâbü's-Sabr ve'ş-Şükür".
- Kuşeyrî,
Abdülkerîm, er-Risâletü'l-Kuşeyriyye,
Tasavvuf Terimleri Bölümü.
